Vǝtǝnin sevmǝyǝn vaxtsız qocalır, Könül rübabında "vay" nǝfsǝ çalır Xalqın sevǝn, xalq ǝlilǝ ucalır, Qolunda qüdrǝtli el gücü olur.
O taylı, bu taylı Azərbaycanın aşıq oğlu Hüseyn Cavanın şeiridir. Vətən sevgisi ilə qəlbi hər zaman döyünüb aşığın, Arazın göz yaşlarını, paralanmış Azərbaycanın yaralarını sazının simlərində dilləndirib. Ayrılıq ağrısını gah saz havalarında, gah da şeirlərində, gah da dastanlarda dilə gətirib. Səttarxanın hünərinə dastan bağlayıb, Təbrizin gözəlliyini vəsf edib, Demokrat Firqəsinin etibarlı davamçısı olub. Güneydən Quzeyə köçüb gələndə özü ilə bir ömürlük həsrət gətirib, yurdunda boynu buruq qoyub gəldiyi qızı Nərgizin həsrətini havacata düzüb... Ustadın “İrəvan çuxuru” havası üstündə oxuduğu “Nərgizin” rədifli şeiri buna nümunədir.
“Türkün dili tək sevgili dil olmaz” rubrikasında aşıq Hüseyn Cavandan danışacağıq.
Hüseyn Cavan harada doğulub?
1948-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, 1946-cı ildən Azərbaycan Demokrat Partiyasının üzvü, 1967-ci ildə Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adı alan şair, aşıq Hüseyn Cavan (Əliyev Hüseyn Mikayıl oğlu) 1916-cı ildə Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalının (İran adlanan ölkənin Şərqi Azərbaycan ostanındakı Kəleybər şəhristanının Abışəhməd bəxşinin Seyidan dehistanındakı) Uti kəndində yoxsul ailədə doğulub. Atasının vaxtsız vəfatından sonra anası Zöhrə bir yaşlı oğlu Hüseyni xilas etmək ümidi ilə Şimali Azərbaycana gətirir. Onlar bir müddət Ağcabədinin Şərəfxanlı kəndində, sonra Dəliməmmədlidə yaşayıblar. Hüseyn 7 yaşından muzdurluq etmiş, qoyun-quzu otarmışdır.
1927-ci ildən 1935-ci ilə qədər Göyçəli Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Aşıq Musanın şagirdi olmuşdur. Bu sənətin sirlərini, şifahi xalq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş, toy-düyünlərdə, el şənliklərində çıxış etmişdir. 1934-cü ildən arabir şeir yazsa da, poetik yaradıcılığa əsasən 1940-cı ildən başlamışdır. Onun ilk şerləri: "Gül Azərbaycan", "Oyan, vətəndaşım", "Ana vətən", "Oktyabr" və s. Təbrizdə "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunmuşdur.
Milli hökumətin "21 Azər" medalını alan aşıq…
Aşıq Hüseyn Cavan Quzeydə bir neçə illər yaşadıqdan sonra doğulduğu Güneyə köçüb. Qeyd edilənlərə görə, 1938-ci ilin iyulunda Cənubi Azərbaycana köçüb Təbrizdə yaşayıb. Milli-demokratik hərəkat təlatümə gəldiyi zaman səngərdən-səngərə gəzmiş, sazı və sözü ilə fədailəri qələbəyə ruhlandırmışdır. Milli hökumət onu "21 Azər" medalı ilə təltif etmişdir. 1946-cı ilin martında Təbrizdə dövlət dram teatrı təşkil olunarkən o, direktor müavini vəzifəsində çalışmış, inqilabi ruhlu nəğmələri ilə çıxış etmişdir. Burada aşıqlar ansamblı yaratmışdır. Azərbaycan Demokrat Firqəsi və milli hökumət ona xalq artisti fəxri adını vermişdir.
Güneydən Quzeyə əbədi köç…
Milli Hökumət qan içində boğulandan sonra Şimali Azərbaycana qayıdan aşıq Hüseyn Cavan 1946-cı ildə M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında solist işləmişdir. 1948-ci ildən Goranboy rayonunun Əzizbəyov (indiki Kəhrizli) kəndində yaşamışdır. Ümumittifaq xalq yaradıcılıq evinin tədbirlərində dəfələrlə iştirak etmiş, Böyük teatrda çıxışı hərarətlə qarşılanmışdır. 1953-cü ildə Respublika özfəaliyyət incəsənət festivalının laureatı olmuş, birinci dərəcəli diplom almışdır.
Məlumata görə, Moskvada Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə aşıqlar dəstəsinin bədii rəhbəri olmuşdur. "Şərəf nişanı" ordeni və fəxri mükafatlarla təltif edilmişdir.
Qeyd edilənə görə, aşıq Hüseyn Cavan 1985-ci il noyabrın 14-də vəfat etmişdir.
Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan…
Aşığın “Azadlıq mahnıları”, “Aşığın arzuları”, “Şerlər”, “Sədəfli saz”, “Qoşmalar”, “Şerlər”, “Danış telli sazım”, “El aşığı”, “Bahar kimi” şeirlər kitabı nəşr olunub.
Ustad aşığın yaradıcılığı haqda yazan tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, aşıq şerinin bütün növlərində yazan aşıq Cavan əsasən gəraylı və qoşmalara üstünlük vermiş, Güney Azərbaycanın gözəlliklərini, qəhrəmanlarını öz şeirlərində vəsf etmişdir:
Gözlərim vətəni qəmli görəndə. Dərdim təzələndi, xəyala düşdüm. Xalqın naləsindən, xalqın ahından, Alışdım odlara, bu hala düşdüm.
Cəlladlar əlində dağılır vətən, Ayrılır analar körpələrindən, Elin naləsini eşitdikcə mən, Dolandım, mahaldan mahala düşdüm.
Şeirlərində tez-tez Güney Azərbaycanın dağlarını, şəhərlərini qeyd edən Cavan "Qaradağ" rədifli qoşmasında bunları yazır:
Təbriz bir anadır, sən də oğlusan, El bilir, ürəkdən ona bağlısan, Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan, Onunçün ağarıb başın Qaradağ.
Hüseyn Cavan Güney Azərbaycanda olduğu kimi Şimali Azərbaycanda da sevilir. Həm o taylı, həm bu taylı Azərbaycanın bir çox aşıqları onun təsiri ilə şeirlər yazmışlar.
İranda Pişəvəri hökuməti (Azərbaycan Demokrat Firqəsi) məğlub olandan sonra Azərbaycanın Şimalına gələn Cavanın burada bir çox şeir və qoşmaları məşhur olmuş, bundan başqa aşıq üç xalq dastanı qoşmuşdur.
Professor Vüqar Əhməd aşıq Hüseyn Cavanın yaradıcılığı barədə bunları qeyd edir: “Aşıq poeziyası əsrlər boyu Azərbaycan şeirinin milli-ədəbi zəmini vəzifəsini yerinə yetirib. Aşıq Hüseyn Cavanın yaradıcılığı mündəricə ilə formanın, bədii metodla dünyagörüşünün, vətəndaşlıq duyğuları ilə estetik zövqün vəhdətinə nümunə olacaq bitkin bir yaradıcılıqdır. Onun yaradıcılığı olduqca əhatəlidir. Vətənpərvərlik, xəlqilik, milli dəyərlərə, ana torpağa bağlılıq onun yaradıcılığında ön plandadır. Şairin poeziyasına nəzər edərkən xalq həyatının tam, bütöv mənzərəsi canlanır. Uşaq vaxtından aşıq məclislərində iştirak eləyən, ən məşhur aşıqları dinləyən şair, onların söylədikləri dastanları zaman-zaman yaddaşına həkk edərək, eyni zamanda bəhrələnərək ruhunda gur qaynayan bir çeşmə meydana gətirib və xalq həyatını hər tərəfli ehtiva edən bədii irs yaradıb. Xalq şeirinin hər formasında mükəmməl əsərlər yaradan şair, şeirlərində atalar sözlərinə, hikmətli ifadələrə geniş meydan ayırıb və ibrətamiz kəlamlarla poeziya xəzinəsinə misilsiz naxışlar vurub. Aşıq Hüseyn Cavan bilavasitə aşıq olduğu üçün xalq yaradıcılığı ənənələrinin forma xüsusiyyətlərinə peşəkarcasına bələd idi. Daha doğrusu, qələmə aldığı bütün şeir nümunələrini hökmən xalq şeiri formalarında yaradırdı. Təsadüfi deyil ki, şair öz yaradıcılığında çox az işlənən divani, dodaqdəyməz divani, ustadnamə formalarından da məharətlə istifadə edib. Aşıq Hüseyn Cavan özünə ustad saydığı, aşıq sənətində misilsiz töhfələr yaratmış Aşıq Ələsgər kimi aşıq poeziyasının çərçivələrini xeyli genişləndirərək, klassik poeziyamıza daha yaxınlaşdırıb, aşıq poeziyasının gözəl, mütərəqqi ənənələrini inkişaf etdirməklə bərabər, klassik ədəbiyyatın fikri dərinlik, tipikləşdirmə və bədii ümumiləşdirmə qanunlarını aşıq poeziyasının canına hopdurub. Aşıq Hüseyn Cavanın formaca çox zəngin və oynaqdır, ahəngdar və gözəldir. Həmişə məna ilə doludur, estetik gözəllik nümunəsidir. O, aşıq poeziyasının bütün növlərində ən gözəl, ən kamil nümunələr yaradıb. Xalq şeirinin mayası olan aşıq şeirinin "dodaqdəyməz", "dildönməz", "qıfılbənd" kimi az yayılmış formaları var. "Qıfılbənd" zahiri cəhətdən qoşmadan seçilmir. O, eynilə qoşma kimidir. Lakin burda təsvir və tərif həyat, ilahiyyat və hikmət haqqında dərin, mənalı suallarla əlavə olunur, eyni zamanda təsvirin və tərifin özünü şərh etmək, daha doğrusu, mənasını izah etmək lazım gəlir. Xalq arasında qıfılbəndlərə hikmətamiz qoşmalar da deyilir. Lakin qıfılbəndlər, dodaqdəyməzlər, dildönməzlər elə çətin formalardır ki, belə formalardan yalnız Aşıq Qurbani, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər, Aşıq Hüseyn Şəmkirli, Aşıq Hüseyn Bozalqanlı və sairə xalq şeirinə, aşıq sənətinə mükəmməl bələd olan, bədahətən qoşmalar, gəraylılar, təcnislər, müxəmməslər söyləyən sənətkarlar bu formalarda nəfis əsərlər meydana gətiriblər”.
“Türkün dili tək sevgili dil olmaz” rubrikasında görkəmli Güney Azərbaycan şairi və aşığı aşıq Hüseyn Cavandan danışdıq, onun barəsində məlumat verdik...Əlbəttə, Təbrizdə, Qaradağda, başqa tarixi torpaqlarımızda bütöv Azərbaycanın himni səslənəndə, bayrağımız dalğalananda aşıq Hüseyn Cavan kimi sənətkarlarımızın da ruhu şad olacaq, onda güneyli aşıqlar quzeyli aşıqlarla qoşalaşıb ustadın yaratdığı “Səttarxan dastan”ını danışacaqlar...
İradə SARIYEVA
