“Mən Qərbi azərbaycanlıyam” rubrikasında İrəvanın məşhur simalarından biri olan və müasir erməni sənətşünaslarının erməni kinoşünaslığının banisi adlandırdıqları görkəmli azərbaycanlı kinoşünas və teatrşünas, sənətşünaslıq elmləri doktoru, Ermənistan SSR-in əməkdar incəsənət xadimi Sabir Rzayev barədə söhbət açmaq istəyirik.
İrəvanda, bütövlükdə Qərbi Azərbaycanda doğulan, orada boya-başa çatan, fəaliyyət göstərən, erməni şovinistlərinin içində yaşayıb-yaradıb özünə ad-san qazanan, xalqımızın başını uca edən azərbaycanlıların hər birini xalqımız yaxından tanımalıdır. Bu həm bizim Qərbi Azərbaycanda yerli xalq olmağımızı, həm də sonrakı dövrdə də orada aparıcı mövqedə dayandığımızı göstərir. Heç şübhəsiz ki, erməni daşnak-şovinistlərin təzyiqlərinə, bolşeviklərin ayrıseçkilik siyasətinə baxmayaraq, azərbaycanlılar doğma İrəvanın ayrılmaz parçası olduqlarını hər zaman sübut ediblər. Bu gün ermənilər nə qədər inkar etməyə, tarixi saxtalaşdırmağa, sənədləri it-bata salmağa çalışsalar da, heç zaman gerçəklərin izini itirə bilmirlər, çünki gerçəklik heç zaman inkar edilə, üstü örtülə bilməz. İrəvanlı Sabir Əkbər oğlu Rzayevlə bağlı həqiqətlərin də üzərini ermənilər örtə bilmədilər.
Kimdir Sabir Rzayev?
Sabir Əkbər oğlu Rzayev 17 aprel 1924-ci ildə İrəvan şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. S.Rzayev barədə Vikipediya məqaləsində qeyd edilir ki, o, İrəvandakı Puşkin adına yeddiillik məktəbi bitirib. Atası Əkbər Rzayev həmin vaxt Moskvada "İnostrannaya literatura" ("Xarici ədəbiyyat") jurnalının redaksiyasında "Türk ədəbiyyatı" şöbəsinin müdiri işləyirdi. Sabir orta məktəbi Moskvada bitirib. İkinci Dünya müharibəsinin başlanması o dövrün, demək olar ki, bütün gənclərinin arzularının və istəklərinin gerçəkləşdirilməsini arxa plana keçirdi. Gənc Sabir də 1942-ci ildə könüllü olaraq müharibəyə gedib, müharibə bitdikdən sonra Moskvada qalmayıb doğulduğu İrəvana qayıdıb və burada mətbuat sahəsində fəaliyyətinə başlayıb. “Kommunist” qəzetində işləyən S.Rzayevin 1948-ci ildən teatr tamaşaları və filmlər haqqında tənqidi məqalələri mətbuatda dərc olunmağa başlayıb”.
Qəhrəmanımızın “Armenfilm”ə gedən yolu...
S.Rzayev azsaylı azərbaycanlı istedadlardandır ki, erməni şovinistləri ona qarşı bilinən heç bir maneə törədə bilməyib. Öz biliyi, istedadı, yüksək təhsili, peşəkarlığı sayəsində özünə yol açıb, irəliyə gedib.
Tədiqatçılar onu da vurğulayırlar ki, S. Rzayev 1951-ci ildə İrəvan Teatr İnstitutunu bitirib və 1954-cü ildə Leninqradda (Sankt-Peterburq) Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunun aspiranturasını fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra "Armenfilm" kinostudiyasında ssenari şöbəsinə rəhbərlik edib, Ermənistan Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor işləyib. 1965-ci ildən ömrünün sonunadək Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının İncəsənət İnstitutunun direktor müavini və Ermənistan Kinematoqrafçılar İttifaqının idarə heyətinin katibi vəzifəsində işləyib. Qeyd edilənə görə, onun səyi nəticəsində İncəsənət İnstitutunda Kino şöbəsi yaradılıb, bir sıra monoqrafiyalar yazılıb.
Böyük sənətkarın ailəsi...
Onun barəsində məlumatlarda qeyd edilir ki, Sabir Rzayevin ömrünü teatra, incəsənətə bağlamasında onun valideynlərinin müstəsna xidmətləri olub. Onun atası Əkbər Rzayev hələ İrəvan gimnaziyasında oxuyarkən "Könülsüz nikah" adlı komediyanı yazıb və həmin əsər İrəvan teatr həvəskarları tərəfindən tamaşaya qoyulub. Daha sonralar Əkbər Rzayev Ermənistan komsomolunun Mərkəzi Komitəsində və Ermənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində məsul vəzifələrdə işlədiyi vaxtlarda İrəvan teatrını yaşatmaq üçün tamaşalarda rollar ifa edib. S.Rzayevin anası Firəngiz Rzayeva İrəvanda səhnəyə çıxan ilk ziyalı azərbaycanlı qadınlardan olub.
Qeyd edilənə görə, S.Rzayev 1975-ci ildə "Ermənistan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" adına layiq görülüb. Müasir erməni sənətşünasları Sabir Rzayevi erməni kinoşünaslığının banisi adlandırırlar. O, bir sıra filmlərin ssenari müəllifi olub. Sabir Rzayevin qələmindən çıxan "Erməni bədii kinematoqrafiyası" (1963), "Hraciya Nersesyan" (1968), "Vardan Əcəmyan" (1978) monoqrafiyaları sənətşünasların stolüstü kitablarına çevrilib. Erməni dilini mükəmməl bilən Sabir Rzayev əsərlərinin əksəriyyətini rus dilində yazıb.
Bildirilənə görə, onun müəllifi olduğu İrəvan Azərbaycan Dram Teatrı haqqında ilk tədqiqat əsəri 1963-cü ildə Bakıda rus dilində "Ermənistanda Azərbaycan teatrı" ("Azerbaydjanskiy teatr v Armenii") adı altında çap olunub. İrəvandakı Azərbaycan teatrının banisi Yunis Nuri haqqında Sabir Rzayevlə aktyorun oğlu Əkbər Yerevanlının birgə yazdıqları 165 səhifəlik illüstrasiyalı "Yunis Nuri" kitabı 1982-ci ildə Ermənistan Teatr Cəmiyyəti tərəfindən İrəvanda azərbaycanca çap olunub.
S.Rzayevin ölümü gözlənilməz və qəfil olub.
Sabir Rzayev yaradıclılğının çiçəkləndiyi bir vaxtda həyatdan köçüb. O, 20 dekabr 1978-ci ildə İrəvanda keçirilən konfrans zamanı məruzə edərkən infarkt keçirib və məruzəsini tamamlaya bilməyərək vəfat edib. Sabir Rzayev böyük izdihamla İrəvan şəhər qəbiristanlığında dəfn edilib. Onun vəfatı ilə bağlı 23 dekabr 1978-ci il tarixli "Sovetakan Hayastan" qəzetində nekroloq verilib.
S.Rzayevin əsrlərinə gəlincə, bu barədə qeyd eidlir ki, ümumiyyətlə, Sabir Rizayevin müəllifliyi və tərtibçiliyi ilə 30 kitabı çap olunub. Onlardan 15-i rusca, 14-ü ermənicə, 1-i isə azərbaycanca çap edilib. Sabir Rzayevin yazdığı əsərlərin bu gün də öz aktuallığını saxlamasının göstəricisidir ki, onun rus dilində yazdığı məqalələrinin bir qismi toplanaraq 2009-cu ildə İrəvanda "Teatr və kino haqqında seçilmiş işlər" ("İzbrannıe rabotı o teatre i kino") adı ilə 280 səhifə həcmində nəfis şəkildə çap edilib.
S.Rzayevin həyatı, taleyi İrəvanla bağlı olub və bütün ömrünü doğma şəhərində yaşayıb. Bu gün biz bilmirik, S.Rzayevin İrəvan şəhər qəbristanlığındakı məzarı qalıb, yoxsa dağıdılıb. Bu barədə hər hansı bir məlumatımız yoxdur. Bəlkə də erməni daşnakları bu qədər xidmətlər göstərən bu şəxsiyyətin də məzarını dağıdıblar. Onlardan hər cür xoş olmayan addım gözləmək mümkündür.
Görkəmli kinoşünas və teatrşünas, sənətşünaslıq elmləri doktoru, Ermənistan SSR Əməkdar İncəsənət xadimi Sabir Əkbər oğlu Rzayev irəvanlı kimi doğuldu, irəvanlı kimi də vəfat etdi. O, 45 ildir ki, həyatda deyil. Amma inanırıq ki, onun əziz ruhu irəvanlıların öz ev-eşiklərinə qayıdacağı günü intizarla gözləyir...
İradə SARIYEVA
