Dünya boyu şiddətlənən ticarət müharibəsinin qarşıdakı dövr ərzində hansı təhdidlər yaradacağı, maliyyə sferasında nələrə gətirib çıxaracağı indi xüsusi maraq doğurur. Bu məsələ mərkəzi bankların və beynəlxalq maliyyə təsisatlarının rəhbərlərinin İndoneziyada Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) və Dünya Bankı ilə birgə illik müşavirəsində də əsas diqqət mərkəzinə yer alıb.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun direktoru Kristin Laqardın fikrincə, ticarət mübahisələri dünya iqtisadiyyatının artımı üçün risq amilinə çevrilib. BVF-nin nümayəndəsi Tobias Adrian isə bildirib: “Təhlükə doğuran budur ki, vaxt gələcək, ticarət ziddiyyətləri investorların etimadını itirəcək, bu isə maliyyə vəziyyətinin pisləşməsinə səbəb olacaq”.
Artıq bəzi ölkələrin valyutalarını ucuzlaşdırması fonunda ekspertlər vəziyyətin daha da gərginləşdyini bildirir. Xüsusən də Çin pulunun ucuzlaşması böyük həyəcanla izlənir. Qeyd edək ki, Çin Mərkəzi Bankı artıq ABŞ dollarının məzənnəsini 6,9154 yuana bərabər müəyyən edib. Yuan-dollar nisbəti bu həddə ötən ilin yanvarında olub. Xatırladaq ki, 2018-ci ilin ilk aylarında yuan dollara qarşı möhkəmlənsə də, maydan etibarən zəifləməyə başlayıb və bu azalma tendensiyası hələ də qalır. Bu vəziyyətdən artıq ABŞ narahatlığını ifadə edib. Xüsusən də bu durumda ABŞ prezidenti Donald Tramp Federal Ehtiyat Sistemi (FES) tərəfindən dolların bahalaşdırılmasının qəbuledilməz olduğunu bildirib. Onun fikrincə, Federal Ehtiyat Sistemi (FES) çox sərt siyasət aparır: " Mən hesab edirəm ki, FES səhvə yol verir, o çox sərt addım atır". Hesab olunur ki, Çin, ABŞ valyutası məqsədli şəkildə ucuzlaşdırılarlsa, dünyada bir çox digər ölkələr də analoji addım atacaq. Bu isə dünya iqtisadiyyatı üçün böyük təhdiddir. Beynəlxalq Valyuta Fondu da bu durumda bildirir ki, ortamüddətli perspektivdə maliyyə sabitliyi və artım üçün risqlər çox yüksəkdir. Ticarət mübahisələri və onlarla bağlı gərginlik isə bu risqləri daha da artırır. O da vurğulanır ki, dünya maliyyə böhranından on il sonra banklar və hökumətlər dünya maliyyə sisteminə etimadı bərpa edib, lakin bu gün yeni təhdidlər yaranır: siyasi vəziyyət və ticarət mübahisələrindən irəli gələn gərginlik.
Beləliklə, qeyd edilənlərdən bəlli olur ki, dünya boyu çox ciddi iqtisadi təhdiddər yaranır. Bu vəziyyətdə çevik manevr imkanlarına malik olmayan ölkələri böyük problemlər gözləyir. Belə çevik maliyyə imkanlarına malik ölkələrdən biri qismində isə Azərbaycanın adı getdikcə daha çox çəkilir. Belə görünür ki, hökumətin apardığı siyasət maliyyə sahəsində də gözlənilən təhlükələrin ölkəmizdən yan keçməsinə səbəb olacaq. Hesab olunur ki, ilk növbədə aparılan islahatlar və investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması, xarici investorlar üçün birbaşa qeyri-neft sektoruna əsaslı investisiya yatırmaq imkanının yaradılması strateji valyuta ehtiyatlarının artmasına bu gün ciddi təkan verir. Digər tərəfdən, artan ixrac potensialı da maliyyə sahəsində ölkəmizə əlavə üstünlüklər qazandırır.
Xatırladaq ki, Nazirlər Kabinetinin 2018-ci ilin doqquz ayının sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunan müşavirəsində Prezident İlham Əliyev cari ildə ölkənin valyuta ehtiyatlarının 3 milyard dollar artaraq 45 milyard dollara yüksəldiyini xüsusi qeyd edib: “Qeyri-neft sektorunun inkişafı üçün çox böyük işlər görülür, addımlar atılır. Xüsusilə son dövrdə qəbul edilmiş qərarlar çox böyük canlanmaya gətirib çıxarıb. Təkcə onu demək kifayətdir ki, investisiya təşviqi sisteminin tətbiqindən sonra 300-dən çox investisiya təşviqi sənədi verilib. Bu layihələrin icrası nəticəsində 20 min iş yeri yaradılıb. İnvestisiya təşviqi mexanizminin işə düşməsindən sonra icra edilən və nəzərdə tutulan layihələrin ümumi investisiya həcmi 2,7 milyard manatdır. Biz bu sistemi tətbiq etməsəydik, heç kim gəlib bu vəsaiti Azərbaycana qoymazdı. Baxın, bir ciddi islahatın aparılması ilə təxminən 3 milyard manat investisiya cəlb etmişik, 20 min insan üçün isə iş yeri yaratmışıq”.
Bununla bağlı ekspert Cəfər İbrahimli qeyd edir ki, dünya bazarlarında neft qiymətlərinin kəskin düşməsi və buna bağlı olaraq manatın üzərində yaranan təzyiq sonrası dollarlaşma prosesinə paralel olaraq ölkənin valyuta ehtiyatlarında azalma müşahidə olundu: “Əhalinin yığımlarını manatdan ABŞ dollarına yönəltməsi, xüsusilə Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarını 15 milyard dollardan 3.5 milyarda qədər azaltdı. Lakin daxili istehsalın stimullaşdırılması çərçivəsində idxalın azaldılması xaricə valyuta axınının qarşısını almış oldu. Həmçinin dövlət büdcəsinin və Dövlət Neft Fondundan transfertlərin həcminin azaldılması ilə valyuta ehtiyatlarının kəskin azalmasının qarşısı alındı. 2017-ci ilin əvvəlindən etibarən aparılan pul-kredit siyasəti ilə manatın məzənnəsinin sabitləşməsinə paralel olaraq neftin qiymətinin yüksəlməsi ilə ölkə iqtisadiyyatı üzərində təsirin azalması və cari ildən etibarən təkrar valyuta ehtiyatlarında artım müşahidə olunmağa başladı.
Neft qiymətlərinin artması ilə ölkəyə daxil olan valyuta axınının artması, əvvəlki illərlə müqayisədə idxalın azalması və qeyri-neft sektorunda ixracın artması, əks dollarlaşma prosesi fonunda iqtisadi subyektlərin valyuta yığımlarının 80 faizdən 63 faizə qədər azalması ilə Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarında artım müşahidə olunması valyuta ehtiyatlarının artmasının əsas səbəblərindəndir". Ekspert onu da diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycan üçün strateji valyuta ehtiyatları ciddi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət rezervlərinin artırılması əsas hədəflərdən biridir. Bundan sonra ölkə daxilində və xaricdə reallaşdırılan meqalayihələr üzrə investisiyaların başa çatması, bu investisiyaların gəlir yaratmağa başlaması ilə valyuta ehtiyatlarının dayanıqlığını dəstəkləyəcəyi gözlənir. Belə vəziyyət, valyuta ehtyiatlarını artırmaqla yanaşı, manatın sabitlyiinə də əlavə təkan verir. Digər tərəfdən, neftin qiymətinin büdcədə nəzərdə tutulan həddən yüksək olması, qeyri-neft sektorunun ölkəyə daha çox valyuta gətirməsi, xarici sərmayələrin miqdarını çoxalması Azərbaycana bundan sonra da maliyyə sabitliyi vəd edir.
Tahir TAĞIYEV
