Aparılan təhlillər göstərir ki, ölkənin bank sektorunda yenə həllini gözləyən ən vacib məsələlərdən biri problemli kreditlərlə bağlıdır. Məsələ dəfələrlə gündəmə gətirilsə də, real addımların atılmaması problemin daha da dərinləşməsi ilə müşahidə olunur. Belə ki, indi Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği bu il sentyabrın 1-nə 1 milyard 772,4 milyon manat təşkil edib.
Düzdür, bu, avqustun 1-i ilə müqayisədə 0,5% azdır. Amma vaxtı ötmüş kreditlərin həcmi ilin əvvəlinə nisbətən 9% artıb. Ümumilikdə, gecikmiş kreditlərin 847 milyon manatı milli valyutada olan kreditlərdir. Bunun 671 milyonunu isə uzunmüddətli kreditlər təşkil edir.
Xarici valyutada olan gecikmiş kreditlərin həcmi 926 milyon manata yaxındır və bu statistika hər ay böyüyür. Dollarla olan və geri qaytarılmayan vaxtı ötmüş kreditlərdə də böyük həcm, təxminən 731 milyon manat uzunmüddətli kreditlərin payına düşür. Kreditləri vaxtında qaytarmayanların sırasına ticarət və xidmət sektoru başçılıq edir. Bundan başqa, sənaye və istehsal sektorunda da problemli kreditlərin həcmi yüksəkdir. Araşdırmalar göstərir ki, bu məsələdə yenə kredit faizlərinin yüksək olması mühüm rol oynayır. Ümumiyyətlə, bank faizlərinin yüksək olması Azərbaycan cəmiyyətini hər zaman narahat edən və ciddi fəsadlara səbəb olan problemlərdən biridir. Mərkəzi Bank isə bu xüsusda bildirir ki, bankların verdiyi kreditlərin yüksək olması makroiqtisadi səbəblərdən qaynaqlanmır. Bu fonda baş bank hesab edir ki, kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin yüksək olmasının səbəblərini digər şərtlərdə axtarmaq lazımdır. Ekspertlər isə hesab edir ki, faiz dərəcələrinin yüksək olma səbəbi birbaşa bankların özündən qaynaqlanır. Banklar yüksək faiz dərəcələri tətbiq etməklə daha çox qazanc əldə etməyə çalışır. Amma bu, sonda problemli kreditlərin də miqdarının artmasına gətirib çıxarır. Digər tərəfdən, bankların qeyd olunan xüsusda atdığı neqativ addımlardan biri də budur ki, onların əmanət və kredit faizləri arasındakı fərq son aylar daha daha dərinləşməkdədir. Belə ki, aparıcı banklar artıq xarici valyutada olan əmanətlərə illik 0.1 faiz dividend təklif edir. Bəzi banklarda, hətta avro depozitləri dividendsiz qəbul olunur. Manat əmanətləri də cəlbediciliyi itirməkdədir. İllik əmanətlər 7 faiz gəlir gətirir. Bununla belə, illik 7 faizlik əmanət qəbul edən banklar gündəlik tələbat kreditlərinin faizini 30-dək yüksəldib. Mərkəzi Bankın rəsmi statistikasına əsasən, bu ilin ilk yarısından banklarda fiziki şəxslərin əmanət portfeli əvvəlki dövrə nisbətən azalıb. Bu isə o deməkdir ki, depozit portfelində azalma qeydə alınır. Ekspertlər bunu əmanət faizlərinin azalması ilə izah edir. Onların fikrincə, əmanətlərin aşağı faizlə cəlb edilməsi bank yığımlarına marağın azalmasına gətirib çıxaran səbəblərdəndir. Amma o da aydındır ki, bir sıra banklar kreditləşmə çətinliklərinin olduğunu deyərək böyük həcmdə əmanət cəlb etməkdə maraqlı olmadıqlarını bildirsələr də, bu heç də yüksək kredit faizləri üçün əsas ola bilməz. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazım gəlir ki, kreditlərin yüksək faizi bankların risqlərini sığortalamır, əksinə, onlar üçün yeni risqlər yaradır. Problemli kreditlərinin həcmindəki artım da bundan xəbər verir. Onu da qeyd edək ki, daşınmaz əmlak və ümumiyyətlə zəmanətli kredit növlərinin təminatı olduğuna görə onun yığılmasında problemlər çox deyil. İstənilən halda, daşınmaz əmlakı hərraca çıxarıb, kreditin ödənilməsinə nail olmaq olar. Əsas problemlər zəmanətsiz kreditlərlə bağlı yaranır. İqtisadçıların fikrincə, məsələdən çıxış yolu üçün artıq dünya təcrübəsinin ölkəmizdə tətbiqinə ehtyiac var. Belə ki, dünyanın bir çox ölkələrində təkcə depozitlərin yox, kreditlərin də sığortalanması məsələsi var. Azərbaycanda bu, demək olar ki, işləməyən mexanizmdir. Verilən kreditlərin heç bir sığortası olmur. Vətəndaş kreditlərin geri qaytarılmasında yaranan çətinliklərdən sığortalanmır. Banklar da bu sığorta hesabına geri qaytarılmayan kreditləri yenidən bərpa etmək imkanından məhrumdur. Ona görə də problemli kreditlər məsələsinə son qoyulması üçün kreditlərin də sığortalanması vacibdir. Hazırda məsələnin həlli istiqamətində borclu vətəndaşların ölkədən çıxmasına qadağa qoyulması, bundan əlavə, onların əmlakı üzərinə həbs qoyulması, əmək haqqına tutumların yönəldilməsi kimi hallar kifayət qədər geniş olsa da, yenə də bu, borcların tam ödənilməsinə gətirib çıxarmır. Bu səbəbdən sığorta mexanizminin işə düşməsi önəmli sayılır. İndilikdə araşdırmalar göstərir ki, problemli kreditlər məsələsi həllini tapmasa, banklar tərəfindən iqtisadiyyatın sağlam maliyyələşdirilməsi mümkün deyil. Sektorun ən köklü problemi də məhz bu sayılır. Ümumən, hazırda kredit qoyuluşunun 14,6%-i vaxtı keçmiş sayılır. Vaxtı keçmiş kreditlərin həcminin ümumi kredit portfelində payının 15%-ə yaxın təşkil etməsi çox ciddi faktordur. Həm də problem budur ki, sözügedən kreditlərin həcmi azalmır, əksinə, artım üzrə dinamika nümayiş etdirir. Bu problem mövcud olduğu müddətdə isə bank sektorundakı digər müsbət dinamikaları davamlı saymaq mümkün deyil. Hesab edilir ki, yaranmış vəziyyətdə banklar özləri də sığorta mexanizminin işə düşməsində maraqlı olmalıdır.
Tahir TAĞIYEV
