Əkrəm Həsənov: “Hesab edirəm ki, vətəndaşları məlumatlandırmaq baxımından qanunvericilikdə boşluqlar var” “Vətəndaşlar bilməlidirlər ki, onların zaminlikdən çıxmaq hüquqları var” “Borcalana görə zamindən pul tutulursa, zamin ondan tutulan pulu məhkəmə yolu ilə borcalandan tələb edə bilər”
Son zamanlar insanların qarşılaşdığı ciddi bir problem var-zaminlik. Bu gün ətrafımızda banklardan kredit götürən insanlara zamin duran şəxslər kifayət qədərdir. Bu problemin yaranma səbəblərindən biri bir qisim insanın zaminliyə formal yanaşması ilə bağlıdır. Uzaqdan və yaxından tanıdığı insanlara banklardan kredit götürməsinə yardım məqsədilə zamin duran bir sıra vətəndaşlar hazırda banklarla məhkəmə çəkişmələri yaşayırlar.
Zaminlərin bir çoxu deyir ki, kredit götürən şəxsə zamin durarkən banklar bizə öz vəzifə və məsuliyyətimizi anlatmayıblar, biz bankların və kredit götürən şəxslərin toruna düşmüşük. Zaminlik ilk baxışdan formal bir iş kimi görünsə də, bu gün onun əməlli-başlı ciddi problem olduğu meydana çıxır. Bu, insanlara həm maddi, həm mənəvi, həm də psixoloji baxımdan ciddi çətinliklər yaşadır. Zaminlik şərtlərinə görə, bankdan kredit götürən şəxs bankın pulunu ödəmirsə, yaxud bir müddət ödəyib sonra ödənişi dayandırırsa, həmin pulu birmənalı olaraq zamin ödəməlidir. Ekspertlər bildirirlər ki, banklar zaminə onun üzərinə düşən öhdəliklər barədə məlumat verməyə bilər, lakin zamin duran şəxs özü bilməlidir ki, zaminlik formal xarakter daşımır, bu, zaminin çiyinlərinə böyük məsuliyyət qoyur.
Bank sahəsi üzrə ekspert Əkrəm Həsənov bizimlə söhbətində bildirdi ki, sözügedən problem hazırda cəmiyyətimizdə geniş yayılıb. Onun sözlərinə görə, insanlar bəzən heç tanımadıqları adamlara zamin durub özlərini və büdcələrini böyük zərbə altında qoyurlar. “Qanunvericilikdə birbaşa bankların zaminlərə izahetmə vəzifəsi yoxdur. Bu baxımdan, bu əsas problemdir. Ancaq eyni zamanda da təbii ki, qanunu bilməmək vətəndaşı məsuliyyətdən azad etmir. Mən özüm zaminlərə həmişə sual verirəm ki, siz zaminliyə imza atanda nə düşünürsünüz, niyə zaminsən, nəyin zaminisən? Düşünürəm ki, bəlkə həqiqətən də zamin duranların bir hissəsi bu məsuliyyəti başa düşmür. Zaminlərin böyük hissəsi düşünür ki, yalnız borcalan tam ödəyə bilməyəndə həmin pulu ondan tələb edə bilərlər. Əslində, qanuna görə, zaminliyin iki növü var. Biri subsidyar məsuliyyətli zaminlikdir. Yəni əlavə məsuliyyətdir. Bu o deməkdir ki, borcalan ödəmədisə və məhkəmə müştərini məhkəməyə verib udursa, məhkəmə qərarı qüvvəyə minirsə, bundan sonra da borcalan ödəmirsə, zamin ödəməlidir. İkinci zaminlik növü isə birgə məsuliyyətli zaminlikdir. Zamin elə borclu ilə eyni statusdadır və bank borcu hər ikisindən tələb edə bilər. Zaminlik müqavilədə göstərilməyibsə, bu məhz əlavə məsuliyyətli zaminlikdir, onda qanuna əsasən, bu birgə məsuliyyətli zaminlikdir. Buna görə də Azərbaycanda bağlanan zaminlik müqavilələrinin 99 faizi birgə məsuliyyətli müqavilələrdir. Ona görə də banklar həm borcludan, həm də zamindən pul tələb edə bilər və bu hüquqdan da istifadə edirlər. Yəni qanunvericilik baxımından burada problem yoxdur. Hesab edirəm ki, vətəndaşları məlumatlandırmaq baxımından qanunvericilikdə boşluqlar var. Nəzərə almaq lazımdır ki, vətəndaşlarımızın həm maliyyə, həm də hüquqi savadı yetərincə deyil. Bu yalnız Azərbaycana xas məsələ deyil, dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində belə, sadə vətəndaşların çoxu belə şeyləri bilmir. Qanunvericilikdə gərək elə maddələr olsun ki, onlar bu barədə vətəndaşlara məlumat versinlər. Bundan əlavə, 4 il bundan əvvəl bir alman professoru ilə bərabər kritik borc münasibətlərinə dair qanun layihəsi hazırlayaraq hökumətə təqdim etmişik. Həmin layihənin hökumətdə geniş müzakirəsi olub, lakin hələ qəbul edilməyib. Bildiyim qədər, əksər dövlət orqanları bu layihənin qəbul olunmasını istəyir. O layihədə bizim belə bir təklifimiz var ki, zaminlik müqaviləsində zaminlə borcalanın əlaqəsi göstərilsin. Orada yazmışıq ki, zamin borcalanı neçə ildir tanıyır? Ancaq bizdə zaminlik işinə formal bir iş kimi yanaşılır. Bankların daxili qaydalarına görə, tələb olunur ki, borcalanın mütləq zamini olmalıdır. Bəzi bank əməkdaşları borcalana verdiyi kreditə görə ondan pul alırlar. Belə olduğu halda, kimi gəldi zamin kimi qeyd edirlər. Zamin də bu işi formal bilib sənədləri imzalayır. Sabah isə borcalan pulu verməyəndə məhkəmədə deyir ki, mən heç bu adamı tanımırdım, xahiş etdilər, zamin durdum. Bu səbəbdən də biz həmin qanun layihəsində yazmışıq ki, zamin kimdir, borcalan onu haradan tanıyır, nə kimi qohumluq əlaqələri var və s. Bunu ona görə yazmışıq ki, sabah bir problem olanda banka qarşı iddia qaldırmaq mümkün olsun”.
Həmmüəllifi olduğu qanun layihəsində banklardan borc alan vətəndaşların hüquqlarının qorunması və s. ilə bağlı maddənin də olduğunu deyən Ə.Həsənovun sözlərinə görə, qanunvericilikdə zaminin zaminlikdən çıxmaq hüququ da var. “Vətəndaşlar bilməlidirlər ki, onların zaminlikdən çıxmaq hüquqları var. Bu nə zaman baş verə bilər? Kredit müqaviləsi bitəndən sonra üzərindən bir il də keçibsə və bank müştərini, yaxud zamini məhkəməyə verməyibsə, zaminliyə xitam verilə bilər. Məsələn, kredit 3 illiyə verilibsə və 3 illik müddət də bitibsə, bank isə hələlik borcalanı məhkəməyə verməyibsə (bankın borcalanı məhkəməyə vermək müddəti 3 ildir, yəni kredit müqaviləsinin vaxtı bitdikdən sonra - Ə.H.), 1 il sonra bank artıq o vəsaiti zamindən tələb edə bilməz, o yalnız pulu borcalandan tələb edə bilər. Bank zamindən pul ödəməsini tələb edərsə, zamin məhkəmədə deməlidir ki, kredit müddəti ötüb. İkincisi, zaminin xəbəri olmadan kredit müqaviləsinə dəyişiklik edilibsə və dəyişiklik zamin üçün əlverişli deyilsə, ona xitam verilir. Tutalım, kredit müqaviləsinin müddəti uzadılıbsa, yaxud ora başqa dəyişiklik edilibsə, zamin deyə bilər ki, mən buna razılıq vermirəm. Yəni qanunvericilikdə bu məsələ var və bundan vətəndaşlar istifadə edə bilərlər. Ancaq digər hallarda təəssüf ki, onlar borcalanla birgə məsuliyyət daşıyırlar. Borcalana görə zamindən pul tutulursa, təbii, zamin ondan tutulan pulu məhkəmə yolu ilə borcalandan tələb edə bilər”.
İradə SARIYEVA
