ABŞ-ın maraqları əleyhinə hərəkət edən ölkələrə qarşı iqtisadi müstəvidə atdığı addımlar indi dollara qarşı sözün əsl mənasında yeni səlib yürüşünə də rəvac verməkdədir. Buna əsas səbəb Amerikanın dollardan təzyiq vasitəsi kimi istifadəyə daha çox meyllənməsidir. Məhz bu vəziyyətdə indi dollar asılılığından xilas olmağa çalışan ölkələrin sayı rtır. Bu xüsusda Yaxın Şərqdə mövqeləri ABŞ-la ciddi surətdə toqquşan Rusiya, Türkiyə və İranın daha aktiv fəaliyyətə keçməsi də diqqətdən yayınmır.
Xatırladaq ki, adıçəkilən ölkələr öz aralarında ticarəti daha çox milli valyutalar üzərindən aparmağa çalışır. Hətta İran hesablaşmalarda ümumiyyətlə dollardan imtina edib. Türkiyə və digər ölkələrin ABŞ dollarından asılılığı azaltmaq axtarışları davam edərkən məşhur rusiyalı siyasi analitik, Kremlə yaxınlığı ilə tanınan politoloq Aleksandr Duqin maraqlı bir təklif irəli sürüb. Duqin Rusiya, Türkiyə və İranın Avrasiya pul vahidinə keçməsinin lazım olduğunu qeyd edib: "Üç ölkənin ortaq pul vahidi Avrasiyanın meydana çıxması yaxın zamanda mümkün olacaq. "Türkiyə, Rusiya və İran bir araya gələrək Avrasiya pul vahidinə keçməlidir. Avrasiya pul vahidi layihəsinin yaxın bir zamanda həyata keçəcəyini düşünürəm. Qazaxıstan çoxqütblü pul vahidi niyyətini elan edib. Avrasiya, İslami pul vahidi kimi məsələlər müzakirə edilir. Çin tərəfdə "qızıl yuan" layihəsi mövcuddur. Neft və qaz ticarətində ABŞ dollarından imtina etmək məcburiyyətindəyik. Rusiya, İran və Türkiyə ABŞ-dakı qızıllarını geri çəkərək yeni bir pul vahidi yaratmalıdır. Bunun yaxın gələcəkdə mümkün olacağını düşünürəm. Amma dəqiq tarix verə bilmərəm".
Qeyd edək ki, Avrasiya pul vahidi üzərində xeyli vaxtdır müzakirə aparılır. Rusiya prezidenti Vladimir Putin ötən il Avrasiya İqtisadi Birliyinin Qazaxıstanın paytaxtı Astanada keçirilən sammitində ortaq pul vahidindən istifadə edilməsini təklif edib. Putin birgə hərəkət edərək xarici iqtisadi və maliyyə təhdidlərinə daha asan cavab verə biləcəklərini bildirib. İndilikdə isə tərəflər qarşılıqlı ticarətdə milli valyutalardan istifadəyə daha çox diqqət yteirməkdədir. Hər üç ölkənin Azərbaycanla da sıx ticarət əlaqələrinin olması fonunda prosesin ölkəmizdən də yan keçməyəcəyi dəqiqdir. Artıq Ankara Azərbaycanla ticarəti milli valyutada həyata keçirməkdə maraqlı olduğunu Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan səviyyəsində bir daha dilə gətirib. Ötən ayın sonunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşdən sonra keçirilən mətbuat konfransında Ərdoğan bu xüsusda bildirib: "Türkiyə ilə Azərbaycan arasında iqtisadi əməkdaşlıq inkişaf edir. İki dövlət arasında yeni layihələr mövcuddur. Onların reallaşması üçün bütün addımlar atılacaq. Xüsusən bu sahədə ən önəmlisi milli valyutalara keçid olacaq".
Bir qədər əvvəl isə Türkiyənin iqtisadiyyat naziri Nihat Zeybekçi də bildirib ki, yaxın zamanda Azərbaycan və Türkiyə öz milli valyutaları ilə ticarət həyata keçirə biləcək: "Azərbaycan və Türkiyənin milli valyutaları ilə ticarət etməsi çox vacibdir. Bununla bağlı müvafiq təlimatlar verilib. Hazırda texniki işlər, demək olar ki, yekunlaşıb”. Qeyd edək ki, son illər Türkiyə başqa ölkələrlə ticarət hesablaşmalarında lirənin payını xeyli artırıb. 2013-cü ildə ixracda lirənin payı 2,6 faiz təşkil edirdisə, hazırda bu göstərici 13 faizə bərabərdir. İdxalda Türkiyənin milli valyutasının payı həmin dövr ərzində 3,1 faizdən təxminən 8 faizə qədər artıb. Hesablaşmaların milli valyuta ilə aparılmasında əsas məqsəd xarici valyutaya tələbin azalmasına nail olmaqdır. Azərbaycanın, Türkiyə ilə yanaşı, İranla da bu istiqamətdə yaxın tezlikdə müəyyən razılıqlar əldə etməsi gözlənir. Bu fonda ekspertlər qeyd edir ki, milli valyuta ilə ticarət mümkün olduğu halda, onun ölkəmiz üçün müəyyən qədər üstünlükləri olacaq. Məsələn, məlumdur ki, Azərbaycanın İranla ticarət əlaqələri təxminən 350 milyon manat, yəni 210 milyon dollar həcmindədir. Onun da 160 mlyon dolları İrandan Azərbaycana gətirilən məhsuldan ibarətdir. Nəticədə bazarda valyutaya tələb yaranır. İran lirəsi və Azərbaycan manatı ilə həmin məhsulları idxal etmək mümkün olduqda valyuta tələbinə ehtiyac qalmır. Eyni zamanda, digər məqam ondan ibarətdir ki, son zamanlar İrandan Azərbaycana gələn turistlərin sayı xeyli artıb. Onların da bir hissəsi ölkəmizə gələrkən özlərilə İran lirəsi gətirir və banklar tərəfindən həmin valyutanın yığımı həyata keçirilir. Belədə, istifadəçi üçün bu valyutadan istifadəyə də şərait yaranır. Bundan başqa, xatırladaq ki, Rusiya qarşılıqlı ticarəti milli valyutalarda aparmaq üçün Azərbaycana müraciət edib. Onu da qeyd edək ki, Rusiya Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşlarından biridir. O da faktdır ki, bu gün dünyada mərkəzi banklar arasında öz milli valyutalarının mübadilə təcrübəsi geniş inkişaf edir. Bu mənada mərkəzi bankların fəaliyyəti şirkətlərə və banklara dünyada formalaşan bu və ya digər reallıqlarda yaranmış vəziyyətə uyğunlaşmağa imkan verir. Eləcə də belə vəziyyət ticarətdə məhz milli valyutalardan istifadəni asanlaşdırır.
Tahir TAĞIYEV
