İlham Şaban: “Nəticədə onlar neftin ixracını azalda bilərlər”
Son vaxtlar dünya bazarında neftin qiymətində artım tendensiyası davam edir. Ən son məlumata görə, dünyada neftin bir barrelinin qiyməti 76 dollara qədər bahalaşıb. Dünya bazarında neftin bu qədər bahalaşacağı proqnozlaşdırılmasa da, göründüyü kimi, qiymətlər bahalaşmaqda davam edir.
Bu arada belə fikirlər səslənir ki, bir müddətdən sonra neftin qiymətində ciddi enmə müşahidə olunacaq. Bunu onunla əsaslandırırlar ki, neftin qiymətinin artması siyasi səbəblərdən və hərbi vəziyyətdən qaynaqlanır. Yəni siyasi gərginlik, dünyada baş verən hadisələr, Suriya və İraqda davam edən müharibələr, Səudiyyə Ərəbistanı ilə Yəmən arasındakı münasibətlər neftin qiymətinin qalxmasına təsir edib. Bu səbəbdən iddia olunur ki, neftin qiymətinin qalxmasında iqtisadi faktorlar önə çıxmayıb. Yeganə iqtisadi səbəb OPEC ölkələri ilə birgə Rusiyanın hasilatı azaltması haqda olan proyektidir. Məsələ ondadır ki, OPEC ölkələri və Rusiya gündəlik hasilatı 1 milyon 800 min barrelədək azaldıb. Bunun əvəzində isə artıq Amerika və Kanada hasilatı artırıb. Belə ki, 2 il əvvəl bu qərar verilərkən Amerikada gündəlik hasilat 8.4 milyon barrel idisə, bu gün həmin rəqəm 10.5 milyon barrelə qalxıb. Təkcə Amerika 2 milyonadək hasilatı artırıb. Kanadada hasilatda 1 milyonadək artım olub. Bu səbəbdən iddia olunur ki, sözügedən proses uzun sürə bilməz. Yaxın vaxtlardan başlayaraq neftin qiyməti ucuzlaşmağa başlayacaq. Bir sözlə, neftin ucuzlaşacağı ilə bağlı iddialar nə dərəcədə əsaslıdır?
Sözügedən məsələni dəyərləndirən Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban bu iddiaları əsaslı hesab etmir. Onun fikrincə, ötən ilin sonunda heç bir qurum indiki qiymətləri proqnoz etməmişdi: “Ötən il brent markalı neft ili 54 dollarla başa vurub. Proqnoz bu idi ki, 57 dollar ortalama bir qiymət olacaq. Düzdür, bu müəyyən qədər qalxa və aşağı da düşə bilərdi. Ancaq birinci rüb ortalama qiymət 67 dollar oldu. İlk iki ay isə brent markalı neftin qiyməti 70 dollar oldu. İl başlayanda neftin qiymətində klimatik faktor önə keçdi. Son 50 ildə Şimal yarımkürəsində və Mərkəzi Asiyada belə soyuq havalar müşahidə edilməmişdi. Kanadada, Amerikada, o cümlədən Xəzərdən o tərəfdəki qonşularımızda mənfi 30 və 40 dərəcə temperatur qeydə alındı. Enerjiyə tələbat həddən artıq yüksəkdir. Bu, uzunmüddətli dövr üçün oldu. Nəticədə enerjiyə tələbat bütün gözləntiləri üstünə aldı. Neftin qiyməti də təbii ki, yüksəldi. Hamıda belə əhval-ruhiyyə var idi ki, mart ayından artıq yaz mövsümünə keçiddir. Neftin qiymətini qızışdıran amil aradan qalxacaq. Yenidən qiymət 60 dollara qayıdacaq. Ancaq biz mart ayının ortasında bunu müşahidə etmədik. Aprel ayında da qiymət 70 dolları keçdi. Burada əsas səbəb geopolitik faktorlar idi. Söhbət Suriya ətrafındakı hərbi münaqişədən gedir. Bu, birjalara təsir etdi. Bu faktor daim neftin qiymətini gərginlikdə saxlayır. İkinci amil isə aprel ayının 20-də OPEC və OPEC + ölkələrinin Ciddədə baş tutan, nazirlər səviyyəsində keçirilən iclası idi. 2018-ci ilin sonunacan hasilatın dondurulması məsələsi artıq öz həllini tapıb. Rusiyanın energetika naziri açıqlama vermişdi ki, bu, müddətsiz də ola bilər. Bu, bazarlara pozitiv bir siqnaldır. Stabillik treyderlər üçün yeni şanslardır. Üçüncü amil isə ABŞ və İran arasında olan gərginlikdir. May ayında Amerika Birləşmiş Ştatlarının Tehrana qarşı yeni sanksiyaları gündəmə gələ bilər.
Bunu artıq rəsmilər və siyasilər də qeyd edirlər ki, mövcud olan qiymət bazar qiyməti deyil. Bu, spekulyativ amillərdir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi brent markalı neftin qiymətini 62-63 dollararası korrektə edəcək. Qiymətdə 10 dollar şişirtmə var. Deyirlər ki, qiymət geri qayıda bilər. Amma bu geri qayıdışdan sonra dünyada hər şey rəvan ola biləcəkmi? Bütün dünya gözləyir ki, yay necə keçəcək? Əgər yay həddindən artıq isti keçəcəksə, Körfəz ölkələrinin enerjiyə olan tələbatı yüksək olacaq. Nəticədə onlar neftin ixracını azalda bilərlər. İstehsal etdikləri enerjini elektrik enerjisinin istehsalına daha çox yönəldərlər”.
Vidadi ORDAHALLI
