Problem auditdə deyil, idarəetmə modelindədir
Hesablama Palatasının 2026-cı ilin ilk yarısı üzrə açıqladığı rəqəmlər dövlət maliyyəsinin idarə olunması sahəsində ciddi problemlərin hələ də qalmaqda olduğunu göstərir. Auditlər nəticəsində 160 milyon manatdan çox maliyyə pozuntusunun aşkarlanması, bunun 49,8 milyon manatının dövlət büdcəsinə vurulmuş zərər kimi qiymətləndirilməsi və 14 milyon manatlıq materialların hüquq-mühafizə orqanlarına göndərilməsi nəzarət mexanizmlərinin işlədiyini göstərsə də, daha vacib sual ortaya çıxır: bu pozuntular niyə hər il təkrarlanır?
Əgər hər il oxşar məbləğdə və eyni xarakterli maliyyə pozuntuları aşkar edilirsə, deməli, problem ayrı-ayrı qurumlarda deyil, dövlət maliyyəsinin idarə olunması sistemindədir. Auditlər pozuntuları üzə çıxarır, lakin onların yaranmasına səbəb olan institusional boşluqları tam aradan qaldıra bilmir. Başqa sözlə, sistem daha çox baş vermiş pozuntuları qeydə alır, amma onların qarşısını almır.
Müasir maliyyə idarəçiliyində əsas prinsip sonradan cəzalandırmaq deyil, riskləri əvvəlcədən müəyyən edib qarşısını almaqdır. Bunun üçün dövlət maliyyə nəzarəti yalnız auditlə məhdudlaşmamalıdır. Büdcə vəsaitlərinin planlaşdırılması, dövlət satınalmaları, müqavilələrin icrası və ödəniş prosesləri risk əsaslı rəqəmsal monitorinq sistemi ilə izlənilməlidir. Belə mexanizmlər şübhəli əməliyyatları erkən mərhələdə müəyyən etməyə imkan verir və maliyyə itkilərini minimuma endirir.
Digər mühüm məsələ məsuliyyət mexanizminin effektivliyidir. Maliyyə pozuntusu aşkar edildikdən sonra yalnız dəymiş zərərin bir hissəsinin geri qaytarılması kifayət deyil. Pozuntuya yol verən şəxslər hüquqi və inzibati məsuliyyət daşımalı, dövlət idarəetməsində şəxsi məsuliyyət prinsipi daha ciddi tətbiq olunmalıdır. Əks halda, auditlərin preventiv təsiri zəifləyir və eyni nöqsanlar növbəti illərdə yenidən təkrarlanır.
Problemin əsas istiqamətlərindən biri də dövlət satınalmalarıdır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, korrupsiya və maliyyə pozuntularının əhəmiyyətli hissəsi məhz satınalma mərhələsində yaranır. Buna görə də elektron satınalma sisteminin təkmilləşdirilməsi, müqavilələrin icrasına ictimai nəzarətin genişləndirilməsi, benefisiar sahiblər haqqında məlumatların açıqlanması və açıq məlumat bazalarının yaradılması şəffaflığın artırılmasına ciddi töhfə verə bilər.
Hesablama Palatasının fəaliyyəti də yalnız yoxlama aparan qurum kimi deyil, dövlət maliyyəsinin idarə olunmasının təkmilləşdirilməsində institusional islahatların təşəbbüskarı kimi qiymətləndirilməlidir. Audit hesabatları nöqsanların sadəcə siyahısı olmamalı, onların yaranma səbəblərini, sistemli problemləri və həlli yollarını əks etdirən idarəetmə sənədi funksiyasını daşımalıdır. Hər auditdən sonra tövsiyələrin icrasına ciddi nəzarət edilməli, eyni pozuntuların təkrarlanmasına yol verən idarəetmə boşluqları aradan qaldırılmalıdır.
Nəhayət, maliyyə nəzarətinin uğuru aşkar edilən pozuntuların həcmi ilə deyil, onların ildən-ilə azalması ilə ölçülməlidir. Əgər hər il on milyonlarla manatlıq maliyyə pozuntusu qeydə alınırsa, bu, yalnız nəzarətin mövcudluğunu deyil, həm də idarəetmə sistemində dərin struktur problemlərin davam etdiyini göstərir. Dövlət vəsaitlərinin səmərəli idarə olunması üçün auditlə yanaşı, qabaqlayıcı nəzarət, rəqəmsallaşma, şəffaflıq və real məsuliyyət mexanizmlərinin gücləndirilməsi artıq zərurətə çevrilib. Bu istiqamətdə institusional islahatlar həyata keçirilmədiyi halda, hər il oxşar rəqəmlərlə qarşılaşmaq riski yüksək olaraq qalacaq.
Akif NƏSİRLİ
