Özbəkistanın Chevrolet layihəsi əvvəlki cəhdlərdən nə ilə fərqlənir?
Azərbaycan uzun illərdir avtomobil istehsalçısı ölkəyə çevrilmək istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirsə də, indiyədək bu təşəbbüslərin əksəriyyəti məhdud miqyaslı yığım istehsalı səviyyəsindən irəli gedə bilməyib. Müxtəlif ölkələrlə əməkdaşlıq çərçivəsində bir sıra avtomobil markalarının yığımı təşkil olunsa da, bazarın kiçik həcmi, aşağı lokallaşma səviyyəsi, xarici tərəfdaşlardan asılılıq və geosiyasi risklər bu layihələrin bir qisminin dayanmasına, digərlərinin isə gözlənilən nəticəni verməməsinə səbəb olub. Bu baxımdan Özbəkistanın Azərbaycanda tam istehsal dövriyyəsinə malik Chevrolet zavodu yaratmaq planı ölkənin avtomobil sənayesində indiyədək həyata keçirilən layihələrdən keyfiyyətcə fərqli mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.
Layihənin ümumi dəyəri 84,3 milyon ABŞ dollarıdır və "Azermash CP" ilə Özbəkistanın "UzAutoSanoat" şirkəti tərəfindən həyata keçiriləcək. Artıq hazırlıq işləri başa çatıb, istehsal avadanlıqları sifariş olunub və zavodun 2027-ci ilin ortalarında fəaliyyətə başlaması nəzərdə tutulur. Yeni müəssisədə ilk növbədə Chevrolet Cobalt modelinin istehsalı təşkil ediləcək. Lakin layihənin əsas mahiyyəti konkret modelin istehsalında deyil, Azərbaycanda avtomobil sənayesinin strukturunun dəyişdirilməsindədir.
Azərbaycanın avtomobil istehsalı tarixində ilk iri layihələrdən biri 2005-ci ildə Gəncə Avtomobil Zavodunda Belarusun MAZ markalı yük avtomobillərinin yığılması oldu. Sonrakı illərdə burada müxtəlif yük avtomobilləri, qoşqular və kənd təsərrüfatı texnikasının istehsalı davam etdirildi. Bu layihə bu gün də fəaliyyət göstərsə də, əsasən yük və xüsusi təyinatlı texnika seqmentini əhatə edir.
2010-cu ildə Naxçıvan Avtomobil Zavodunda Çin istehsalçısı Lifan ilə əməkdaşlıq çərçivəsində minik avtomobillərinin istehsalına başlanıldı. Layihə ilkin mərhələdə maraq doğursa da, satışların zəif olması, bazarın məhdudluğu və Lifan şirkətinin sonradan maliyyə problemləri yaşaması səbəbindən istehsal dayandırıldı.
2018-ci ildə Neftçalada İranın IKCO şirkəti ilə birgə Khazar markası altında avtomobil istehsalı təşkil edildi. Dena, Runna və Soren modellərinin yığılması nəzərdə tutulsa da, ABŞ-ın İrana tətbiq etdiyi sanksiyalar, logistika problemləri, komponent təminatında yaranan çətinliklər və aşağı bazar tələbi layihənin inkişafını faktiki olaraq dayandırdı.
2022-ci ildə isə Azərbaycan və Özbəkistan arasında yeni əməkdaşlıq mərhələsi başladı. Hacıqabul Sənaye Məhəlləsində Chevrolet minik avtomobillərinin və Isuzu avtobuslarının iriqovşaqlı yığımı təşkil edildi. İndiyədək burada 9 mindən çox avtomobil istehsal olunub. Hazırda elan olunan yeni layihə həmin əməkdaşlığın məntiqi davamıdır və əvvəlki mərhələdən əsas fərqi sadəcə yığım istehsalından tam sənaye istehsalına keçidi nəzərdə tutmasıdır.
Əvvəlki layihələrin demək olar ki, hamısı SKD və ya CKD formatında, yəni xaricdən gətirilən hissələrin Azərbaycanda yığılması prinsipinə əsaslanırdı. Belə modeldə avtomobilin əlavə dəyərinin böyük hissəsi istehsalçı ölkədə qalır, yerli sənayenin inkişafına isə məhdud təsir göstərir. Yeni Chevrolet layihəsində isə məqsəd yalnız avtomobil yığmaq deyil, istehsalın mərhələli şəkildə lokallaşdırılmasıdır. Gələcəkdə kuzov elementləri, plastik hissələr, elektrik komponentləri, interyer detallarının müəyyən hissəsinin ölkədə istehsalı, yerli təchizatçıların formalaşdırılması və istehsal zəncirinin genişləndirilməsi planlaşdırılır. Bu isə avtomobil sənayesinin ətrafında metallurgiya, plastik emalı, elektronika, logistika və ehtiyat hissələri istehsalı kimi əlaqəli sahələrin inkişafına təkan verə bilər.
Layihənin uğur şansını artıran əsas amillərdən biri də tərəfdaşın təcrübəsidir. UzAutoSanoat postsovet məkanında ən iri avtomobil istehsalçılarından biridir və uzun illərdir General Motors lisenziyası əsasında Chevrolet avtomobilləri istehsal edir. Şirkət artıq formalaşmış texnologiyaya, təchizat zəncirinə və istehsal idarəetmə sisteminə malikdir. Bu isə sıfırdan yeni istehsal modeli qurmaqdan daha az risklidir.
Chevrolet Cobalt modelinin seçilməsi də bazar baxımından təsadüfi deyil. Azərbaycan avtomobil bazarında orta qiymət seqmentinə aid sedanlara tələbat hələ də yüksəkdir. Model texniki baxımdan sadəliyi, ehtiyat hissələrinin əlçatanlığı və istismar xərclərinin aşağı olması ilə tanınır. Əgər yerli istehsal hesabına logistika və gömrük xərcləri azalarsa, avtomobil qiymət baxımından bazarda daha rəqabətqabiliyyətli ola bilər.
Lakin layihənin uğurunu təmin edəcək əsas amil yalnız daxili bazar olmayacaq. Azərbaycan ildə təxminən 60-70 min yeni avtomobil bazarına malikdir və bu göstərici iri istehsal müəssisəsinin tam gücü ilə işləməsi üçün kifayət etmir. Buna görə də layihənin uzunmüddətli iqtisadi səmərəliliyi ixrac imkanlarından asılı olacaq. Əgər Azərbaycanda istehsal olunan avtomobillər Gürcüstan, Mərkəzi Asiya, Qafqaz və digər regional bazarlara çıxarıla bilsə, zavodun rentabelliyi əhəmiyyətli dərəcədə artacaq.
Bununla yanaşı, bazarda yeni risklər də yaranıb. Son illərdə Çin avtomobil istehsalçıları Azərbaycan bazarında sürətlə mövqelərini gücləndirirlər. Daha zəngin komplektasiya, rəqabətli qiymətlər və elektrik avtomobillərinin artan payı Chevrolet üçün ciddi rəqabət yaradır. Bu səbəbdən yerli istehsal olunan avtomobillərin yalnız qiymət deyil, keyfiyyət, servis xidməti və ehtiyat hissələrinin təminatı baxımından da üstünlük yaratması vacib olacaq.
Digər mühüm məsələ lokallaşdırmanın real səviyyəsidir. Dünyada bir çox avtomobil layihələri formal olaraq "yerli istehsal" adlandırılsa da, əslində onların böyük hissəsi idxal olunan hissələrin yığımından ibarət olur. Əgər Azərbaycanda da lokallaşdırma yalnız məhdud hissələrin istehsalı ilə kifayətlənərsə, əlavə dəyərin böyük hissəsi yenə də xaricdə qalacaq. Layihənin əsas uğur göstəricilərindən biri məhz neçə faiz komponentin ölkə daxilində istehsal ediləcəyidir.
Bu layihə məşğulluq baxımından da əhəmiyyətlidir. Yeni zavod yalnız birbaşa istehsalatda deyil, komponent istehsalı, logistika, servis, satış və texniki xidmət sahələrində də yüzlərlə yeni iş yerinin yaranmasına səbəb ola bilər. Eyni zamanda, avtomobil sənayesi üçün mühəndis və texniki kadrların hazırlanmasına ehtiyac artacaq ki, bu da peşə təhsili və sənaye ixtisaslarının inkişafını stimullaşdıra bilər.
Ümumiyyətlə, Azərbaycanda indiyədək Lifan, Khazar, MAZ, KamAZ, Chevrolet və Isuzu markalarının müxtəlif səviyyələrdə istehsalı və ya yığımı həyata keçirilib. Lifan və Khazar layihələri dayanıb, KamAZ istehsalı məhdud xarakter daşıyır, MAZ yük texnikası üzrə fəaliyyətini davam etdirir, Chevrolet və Isuzu isə hazırda ölkədə istehsal olunan əsas avtomobil markalarıdır. Yeni Chevrolet zavodu bu layihələr arasında ilk dəfə olaraq tam istehsal dövriyyəsinə keçidi hədəfləyən təşəbbüs kimi seçilir.
Əgər istehsalın lokallaşdırılması planlaşdırıldığı kimi həyata keçirilər, yerli təchizatçı şəbəkəsi formalaşdırılar, ixrac bazarları genişləndirilər və layihə texnoloji inkişafla müşayiət olunarsa, bu, Azərbaycanın avtomobil sənayesinin tarixində dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Əks halda, bu layihə də əvvəlki təşəbbüslər kimi əsasən yığım istehsalı səviyyəsində qalacaq və gözlənilən iqtisadi effekti tam təmin edə bilməyəcək. Buna görə də Chevrolet layihəsinin taleyini müəyyən edəcək əsas meyar zavodun tikilməsi deyil, onun ətrafında rəqabətqabiliyyətli və dayanıqlı avtomobil sənayesi ekosisteminin formalaşdırılması olacaq.
Akif NƏSİRLİ
