Azərbaycan əlverişli coğrafi mövqeyi, zəngin təbii sərvətləri və mühüm nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşməsi ilə tarix boyu regionun strateji əhəmiyyət daşıyan dövlətlərindən biri olub. Müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkənin əsas məqsədlərindən biri bu coğrafi üstünlükləri milli maraqlara xidmət edən geosiyasi və geoiqtisadi üstünlüklərə çevirmək olub. Son onilliklər ərzində həyata keçirilən məqsədyönlü daxili və xarici siyasət nəticəsində Azərbaycan regional əməkdaşlığın, enerji təhlükəsizliyinin və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin əsas iştirakçılarından birinə çevrilb.
Azərbaycan Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən mühüm coğrafi mövqedə yerləşir. Ölkə Avropa ilə Asiyanı birləşdirən quru və dəniz yollarının üzərində yerləşməklə mühüm tranzit imkanlarına malikdir. Xəzər dənizinə çıxış, Cənubi Qafqazın mərkəzində yerləşməsi və regionun əsas nəqliyyat qovşaqlarından biri olması Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini daha da artırır. Bu mövqe ölkəyə yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi baxımdan mühüm üstünlüklər qazandırır. Müstəqillik dövründə ölkə rəhbərliyi Azərbaycanın geostrateji mövqeyindən maksimum səmərə ilə istifadə etməyə çalışıb. Bu siyasətin əsas istiqamətlərindən biri enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara təhlükəsiz və etibarlı marşrutlarla çıxarılması olub. Xəzər hövzəsinin zəngin neft və qaz ehtiyatlarının dünya bazarına çatdırılması məqsədilə həyata keçirilən iri enerji layihələri Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunu əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu istiqamətdə ən mühüm addımlardan biri 1994-cü ildə imzalanmış "Əsrin müqaviləsi" olub. Həmin müqavilə dünyanın aparıcı enerji şirkətlərinin Azərbaycana investisiya yatırmasına şərait yaradıb, ölkənin enerji sektorunun sürətli inkişafını təmin edib. Sonrakı illərdə Bakı–Tiflis–Ceyhan əsas ixrac neft kəməri, Bakı–Tiflis–Ərzurum qaz kəməri, TANAP və TAP layihələrinin reallaşdırılması nəticəsində Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm tərəfdaş statusu qazanıb. Bu layihələr təkcə iqtisadi gəlirlər gətirməyib, həm də ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyini gücləndirib. Azərbaycanın geoiqtisadi üstünlüyünün formalaşmasında nəqliyyat və logistika layihələrinin də xüsusi rolu var. Son illərdə ölkədə müasir avtomobil yolları, dəmir yolları, hava limanları və dəniz limanları tikilib, tranzit infrastrukturuna böyük investisiyalar yatırılıb. Xüsusilə Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı Xəzər regionunun ən iri logistika mərkəzlərindən birinə çevrilib. Bu infrastruktur Azərbaycanı beynəlxalq yükdaşımaların mühüm iştirakçısı edir. Bakı–Tiflis–Qars dəmir yolu xəttinin istifadəyə verilməsi Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında yük daşımalarında rolunu daha da artırıb. Bu dəmir yolu Orta Dəhlizin əsas hissələrindən biri hesab edilir və Çin, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında yüklərin daha qısa müddətdə daşınmasına imkan yaradır. Nəticədə Azərbaycan həm tranzit gəlirlərini artırır, həm də regional iqtisadi əməkdaşlığın inkişafına töhfə verir. Azərbaycanın xarici siyasətində balanslaşdırılmış yanaşma da geosiyasi üstünlüklərin formalaşmasına mühüm təsir göstərib. Ölkə müxtəlif beynəlxalq təşkilatlarla fəal əməkdaşlıq edir, eyni zamanda region dövlətləri və dünyanın aparıcı siyasi mərkəzləri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurmağa çalışır. Bu siyasət Azərbaycanın həm Avropa, həm Asiya, həm də Yaxın Şərq ölkələri ilə əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirib. Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrlik etməsi, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində fəal fəaliyyəti, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və digər beynəlxalq platformalarda iştirak etməsi ölkənin diplomatik nüfuzunun artmasına xidmət edir. Eyni zamanda Azərbaycan müxtəlif beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməklə dialoq və əməkdaşlıq məkanı kimi tanınıb. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə olunan qələbə Azərbaycanın geosiyasi mövqeyinə yeni imkanlar yaradıb. Ərazi bütövlüyünün bərpa olunması regionda yeni iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi üçün şərait yaradıb. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri aparılır, yeni avtomobil yolları, dəmir yolları, hava limanları və enerji infrastrukturu inşa edilir. Bu layihələr həmin ərazilərin ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirir. Zəngəzur dəhlizi perspektivi də Azərbaycanın geoiqtisadi imkanlarını artıran mühüm amillərdən biri hesab olunur. Bu nəqliyyat bağlantısının tam reallaşması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa əlaqəni təmin etməklə yanaşı, region ölkələri arasında ticarət və nəqliyyat münasibətlərini daha da inkişaf etdirə bilər. Bunun nəticəsində Azərbaycan Avrasiya məkanında əsas logistika mərkəzlərindən biri kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirir. Ölkə rəhbərliyi son illərdə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində də ardıcıl siyasət həyata keçirir. Neft sektorundan əldə olunan gəlirlər qeyri-neft sahələrinin inkişafına, sənayeləşməyə, kənd təsərrüfatına, informasiya texnologiyalarına, turizmə və insan kapitalının inkişafına yönəldilib. Müxtəlif sənaye parklarının və azad iqtisadi zonaların yaradılması, rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı və sahibkarlığın dəstəklənməsi Azərbaycanın geoiqtisadi dayanıqlığını gücləndirib. Bərpa olunan enerji sahəsində həyata keçirilən layihələr də ölkənin geoiqtisadi potensialını artırır. Günəş və külək enerjisi üzrə beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq nəticəsində yeni elektrik stansiyaları tikilir. Bu layihələr Azərbaycanın enerji ixracını daha da genişləndirməyə, daxili enerji istehlakını optimallaşdırmağa və "yaşıl enerji" sahəsində regional liderlərdən birinə çevrilməsinə şərait yaradır. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinin "yaşıl enerji zonası" kimi inkişaf etdirilməsi uzunmüddətli strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın coğrafi imkanlarının geosiyasi və geoiqtisadi üstünlüyə çevrilməsi yalnız təbii resurslarla bağlı deyil, həm də düşünülmüş dövlət idarəçiliyi, uzunmüddətli strateji planlaşdırma və beynəlxalq əməkdaşlıq siyasətinin nəticəsidir. Enerji, nəqliyyat, logistika, diplomatiya və iqtisadi islahatların vəhdəti ölkənin regional və qlobal önəmini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.
Ramil QULİYEV
