Azərbaycanda bankların və bank olmayan kredit təşkilatlarının kredit portfeli 20,3 milyard manat təşkil edir ki, bu kreditlərin 80%-ə yaxını Bakı və Abşeron-Xızı iqtisadi rayonlarının payına düşür. Bunu Azərbaycan Sahibkarlar Konfederasiyasının (ASK) prezidenti Məmməd Musayev bildirib.
O qeyd edib ki, biznesin yaradılmasında maliyyə əlçatanlığı mühüm amillərdəndir: “Hazırda Azərbaycanda bankların və bank olmayan kredit təşkilatlarının kredit portfeli 20,3 milyard manat təşkil edir ki, bu kreditlərin 80%-ə yaxını Bakı və Abşeron-Xızı iqtisadi rayonlarının payına düşür. Göründüyü kimi, bu göstərici regionlarda sahibkarların maliyyəyə çıxış imkanlarının daha da yaxşılaşdırılmasına ehtiyac olduğunu göstərir. İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu tərəfindən kreditlərə verilən dövlət zəmanəti mexanizmləri, faizlərin subsidiyalaşdırılması sahibkarların maliyyə əlçatanlığı üçün ən yaxşı alətlərdən biridir. Bu alətlər haqqında sahibkarların məlumatlılığını artırmaq, həmçinin mexanizmin gələcəkdə təkmilləşdirilməsinə ehtiyac vardır”. Beləliklə, Azərbaycanda bankların və bank olmayan kredit təşkilatlarının hələ də regionların inkişafı məqsədilə lazımi həcmdə kredit ayırmadıqları müşahidə edilir. Burada xatırladaq ki, Azərbaycanda 2004-cü ildən etibarən regionların sosial-iqtisadi inkişafına dair dövlət proqramları reallaşdırılır. Bəs belə isə, ümumu kredit portfelində əyalətlərə belə az pay ayrılmasına səbəb nədir? Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyindən (KOBİA) bildirilib ki, Azərbaycanda sahibkarlar maliyyələşmə mənbəyi kimi daha çox banklara üstünlük verirlər: “Bankların kredit portfeli geniş olsa da, kreditləşmədə regionların payı 23 faiz, Bakı üzrə isə 77 faizdir”. Qurumdan əlavə olunub ki, müraciətlərin, sorğuların təhlilinə, beynəlxalq təşkilatların hesabatlarına əsasən, KOB-ların maliyyə mənbələrinə çıxışı sahəsində üzləşdikləri əsas çətinliklər yüksək faiz dərəcəsi, sərt girov şərtləri, risklərin bölüşdürmə və kreditlərə zəmanət mexanizmlərinin əlyetərli olmamasıdır: “Ölkəmizdə kredit zəmanət mexanizminin formalaşması təqdirəlayiqdir, lakin KOB sektoruna yönəlik təminat sisteminin daha da təkmilləşməsinə ehtiyac var”. Sahibkarlığın İnkişafı Fondundan isə deyilib ki, 2022-ci ildə dövlət xətti ilə onlar ümumi dəyəri 399.4 milyon manat olan 2 min 726 investisiya layihəsinin maliyyələşdirilməsinə 145.9 milyon manat güzəştli kredit veriblər: “Bu kreditlər hesabına 3 mindən çox yeni iş yerinin açılması imkanı yaranıb”. Fondan qeyd olunub ki, kreditlərin 59.8 faizi kənd təsərrüfatı, 23.9 faizi sənaye məhsullarının istehsalı, emalı, 6.5 faizi turizmin inkişafına yönəldilib. İqtisadçı Rəşad Həsənov da Azadlıq Radiosuna bildirib ki, mövcud proporsiyalar çox da təəccüblü deyil: “Çünki kredit iqtisadi subyektlərə verilir, iqtisadiyyatın 75-80 faizi isə məhz Abşeron yarımadasında yerləşib”. Bununla belə, onun sözlərinə görə, burada digər mühüm məqam da regionlarda kreditləşmə siyasəti ilə bağlı bankların mövqeyidir. O qeyd edib ki, regionlarda girov götürülən əmlak likvidli deyil: “Son 30 ildə vətəndaşlar bazar iqtisadiyyatı rejimində çalışır, müəyyən yığmalar etməyə çalışırlar. Amma iqtisadiyyatın keçid dövrü və böhranlar vətəndaşlarda ciddi imkanın yaranmasına gətirib çıxarmayıb. Nəticədə biznesi irəli aparmağın yeganə maliyyə yolu bank sektorundan qaynaqlanır. Banklar isə kredit vermədiyi təqdirdə bu, biznesin inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırır, iş yerlərinin artmasının qarşısını alır və nəticədə paytaxta doğru axın baş verir. Bu da ölkədə sosial həyatın da müəyyən mənada xaosa doğru yönəlməsinə gətirib çıxarır”.
Beləliklə, real vəziyyətin təhlili regionların sosial-iqtisadi inkişafında bank sektorunun hələ də yaxından iştirak etmədiyini üzə çıxarır. Özü də bankların regionlarda verdiyi kreditlərin həm həcmi azdır, həm də faizləri yüksəkdir. Belə vəziyyətdə regionlarda feremerlərin köməyinə çatan yeganə tərəf qismində isə yenə hökumət çıxış edir. Xüsusən də Sahibkarlığın İnkişafına Kömək Milli Fondu hesabına fermerlər ucuz və sərfəli kreditlər əldə edə bilir. Banklar isə prosesdə, demək olar ki, hansısa ciddi rol oynamır. Halbuki, qeyd edilən istiqamətdə aktiv fəaliyyət göstərmələri üçün banklara dəfələrlə çağrışlar edilib. Amma real vəziyyət hələ də fərqli mənzərəni üzə çıxarır. Regionlarda bizneslə yanaşı, istehlak krediti götürmək də çətindir. Bankların istehlak krediti paytaxtla müqayisədə regionlarda daha çox azalır. Xatırladaq ki, ölkədə həyata keçirilən pul-kredit siyasəti faiz dərəcələrinin səviyyəsinə təsir göstərən mühüm amillərdən biridir. Mərkəzi Bank əlində olan tənzimləmə alətləri sayılan uçot dərəcəsi, məcburi ehtiyat normaları və açıq bazar əməliyyatları vasitəsilə ölkədə pul kütləsinin həcminə, eyni zamanda həm də kommersiya banklarının kreditə olan tələbatlarının səviyyəsinə təsir göstərir. Ancaq bu təsir heç də həmişə səmərə vermir. Xüsusən də regionlarda bu sahədə qeyri-qənaətbəxş vəziyyət hökm sürür. Regionlarda girov mexanizmlərinin təkmil olmaması da prosesə mənfi təsir edir. Hazırda regionlarda faizlərin yüksək olmasının əsas səbəblərindən biri də bölgələrin biznes kreditlərindən daha az faydalanması ilə bağlıdır. Belə ki, risqlərini sığortalamaq istəyən banklar nisbətən aşağı faizli biznes kreditlərini Bakıda təklif etməyə üstünlük verir. Bu isə bir tərəfdən bankların regionlarda real sektoru daha az dəstəkləməsinə, digər tərəfdən isə rayon sakinlərinin bahalı kreditlərdən istifadə etməsinə səbəb olur. İndi bütün bunların qarşısının alınması, daha doğrusu, regionlarla paytaxt araına balansın təmini zəruri əhəmiyyət kəsb edir. Məhz bu halda Azərbaycan həm daha dinamik iqtisadi inkişaf yoluna çıxa, həm də ərzaq təhlükəsizliyini daha etibarlı təmin eə bilər. Çünki ərzaq istehsalının əsas hissəsi məhz regionların payına düşür.
Ramil QULİYEV
