Dünya təcrübəsi göstərir ki, azad bazar iqtisadiyyatı, müstəqil istehsalçı, sahibkarlıq fəaliyyəti olmadan cəmiyyətin yüksək rifaha nail olması mümkün deyil. İstisnasız olaraq ölkə iqtisadiyyatının bütün sahələrində kiçik və orta bazar strukturlarının formalaşması dünya iqtisadi tendensiyalarına uyğundur.
Hazırda dünyanın bütün ölkələrində əhəmiyyətli sayda müxtəlif profilli kiçik müəssisələr fəaliyyət göstərir. Onlar, eləcə də ümumi sahibkarlıq bazar iqtisadiyyatının ən mühüm elementidir, dövlətin intensiv inkişafına böyük töhfə verir, iqtisadi artım tempini, ümumi daxili məhsulun strukturunu və keyfiyyətini daha çox müəyyən edir. Azərbaycanda kiçik və orta sahibkarlıq (KOB) bu gün ölkəmizdəki müəssisələrin ümumi sayının mütləq əksəriyyətini təşkil edir.
Sahibkarların sayı sürətlə artır, amma maliyyə əlçatanlığı ilə bağlı hələ də problemlər var
Aparılan hesablamalar göstərir ki, hazırda Azərbaycanda qeydiyyatdan keçmiş sahibkarların sayı 1,4 milyona yaxındır. Elə bu rəqəmin özü ölkəmizdə biznes qurmaq, özəl sektorda çalışmaq istəyənlərin böyük olduğunun göstəricisidir. Lakin burada müəyyən problemlərin olması da etiraf olunmalıdır. Maliyyə əlçatanlığı bu fonda hələ də özünü qabarıq problemlərdən biri kimi büruzə verir.
Dünya Bankının yanaşmasına əsasən, maliyyə əlçatanlığı o deməkdir ki, fərdlərin və müəssisələrin ehtiyaclarına cavab verən faydalı və sərfəli maliyyə məhsulları və xidmətlərindən istifadə etmək imkanı olsun. Bura maliyyə əməliyyatları, ödənişlər, əmanətlər, kreditlər və sığortalar daxildir. Biznesin yaradılmasında maliyyə əlçatanlığı mühüm amillərdəndir. Hazırda Azərbaycanda bankların və bank olmayan kredit təşkilatlarının kredit portfeli 20,3 milyard manat təşkil edir ki, bu kreditlərin 80 faizə yaxını Bakı və Abşeron-Xızı iqtisadi rayonlarının payına düşür. Buradan da göründüyü kimi, bu göstərici regionlarda sahibkarların maliyyəyə çıxış imkanlarının daha da yaxşılaşdırılmasına ehtiyac olduğunu göstərir. Məsələyə münasibət bildirən Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri Orxan Məmmədov məsələ ilə bağlı qeyd edir ki, Azərbaycanda da sahibkarlar maliyyələşmə mənbəyi kimi daha çox banklara üstünlük verirlər: “Bankların kredit portfeli geniş olsa da, kreditləşmədə regionların payı təxminən 23 faiz, Bakı üzrə isə 77 faizdir. Agentliyə daxil olan müraciətlərin və aparılan sorğuların təhlili, həmçinin beynəlxalq inkişaf təşkilatlarının hesabatlarına əsasən, KOB subyektlərinin maliyyə mənbələrinə çıxışı sahəsində üzləşdikləri əsas çətinliklər yüksək faiz dərəcəsi, sərt girov şərtləri, risklərin bölüşdürmə və kreditlərə zəmanət mexanizmlərinin əlyetərli olmamasıdır. Kredit zəmanət mexanizmi kiçik və orta sahibkarların maliyyə məhdudiyyətlərini aşmasına imkan yaradır, biznes layihələrinin maliyyələşdirilməsi üçün sahibkarların uzunmüddətli kreditlərlə təmin edilməsini dəstəkləyir. Həmçinin bankların yeni və daha geniş müştəri şəbəkəsinə çıxışını asanlaşdırır, risklərin minimallaşdırılmasını təmin edir. Ölkəmizdə kredit zəmanət mexanizminin formalaşması təqdirəlayiqdir, lakin KOB sektoruna yönəlik təminat sisteminin daha da təkmilləşməsinə ehtiyac var”. Hesab edilir ki, sahibkarlığın daha da dinamik inkişafı üçün onların maliyyə əlçatanlığı təmin edilməlidir. Bu, xüsusən də kiçik və orta bazar strukturlarına aid edilir. Rahat, sərfəli və təhlükəsiz maliyyə xidmətlərinə çıxış vaxt və səylərə qənaət edir, onlardan daha səmərəli istifadə etməyə imkan verir. Bu fonda maliyyə əlçatanlığı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə nail olunmasına töhfə verən amil kimi müəyyən edilib. Digər məsələlərlə yanaşı, maliyyə xidmətlərinə çıxış iş yerlərinin yaradılmasına və iqtisadi artıma, “yaşıl texnologiyaların” təşviqinə, israfçılığın azaldılmasına və təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə kömək edə bilər.
Sahibkarlığa davamlı dövlət dəstəyi zərurətdir
İstənilən ölkədə sahibkarlığın funksiyaları real vəziyyətdən, ölkədəki konkret sosial-iqtisadi durumdan və dünya iqtisadiyyatından asılı olaraq müəyyən edilir. Sahibkarlıq fəaliyyətinin makroiqtisadi funksiyaları göstərir ki, o, rifah halını yüksəldən mühüm faktordur. Bazar iqtisadiyyatının inkişafı ilə iqtisadi sistemdə sahibkarlığın rolu ən mühüm amillərdən birinə çevrilir. Sahibkarlığın ahəngdar inkişafı üçün bazar iqtisadiyyatının müstəqil alt sistemi kimi onun bütün xüsusiyyətlərini, xüsusən də sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişafının dialektik xarakterini nəzərə almaq lazımdır. Bu kontekst bir tərəfdən sahibkarlığın muxtariyyətini, digər tərəfdən isə onun bütün iqtisadi sistemdən asılılığını nəzərdə tutur.
Sahibkarlığın muxtariyyəti bazar iqtisadiyyatında müstəqil alt sistem kimi onun əsas funksiyalarını, yəni faydaların əldə edilməsi və fəaliyyətin innovativliyi vasitəsilə təzahür edir və istənilən sosial-iqtisadi şəraitdə sahibkarlıq üçün nəyin ümumi olduğunu müəyyənləşdirir. Sahibkarlığın isə bütün iqtisadi sistemdən asılılığı onun bu sistemlə rəqabət və iqtisadi tənzimləmə mexanizmi vasitəsilə qarşılıqlı əlaqəsi ilə ifadə olunur. Sahibkarlığın bazar iqtisadiyyatının müstəqil alt sistemi kimi bu dialektik inkişafı onun inkişafının və həyatının mənbəyi olmaqla yanaşı, sahibkarlıq fəaliyyətinin dövlət tənzimlənməsinin əsasını təşkil edir. Eyni zamanda, sahibkarlıq fəaliyyəti bütün istiqamətlərdə inkişaf etməlidir. Bu baxımdan dövlət sahibkarlığın muxtariyyətini nəzərə almalı, eyni zamanda onun fəaliyyətini tənzimləməlidir. Hazırda Azərbaycanda məhz bu yanaşma tətbiq edilir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, sahibkarlığın səmərəli tərəqqisi istənilən inkişaf etmiş iqtisadi sistemin ayrılmaz, obyektiv zəruri elementidir. Sahibkarlıq iqtisadi proseslərin sürətləndirilməsinə kömək edən və onu bazar iqtisadiyyatının digər elementlərindən fərqləndirən bir sıra spesifik xüsusiyyətlərə malikdir. Sahibkarlıq istehsal amillərinin, iş formalarının və fəaliyyətin təşkilinin dəyişməsi proseslərini sürətləndirərək, bununla da “problem yaradan” olur və iqtisadiyyatı hər zaman, sanki, yeni bir ölçüyə çevirir. Məhz sahibkarlıq fəaliyyəti sferasında iqtisadi artım üçün qida mühiti olan milli ehtiyatların əsas hissəsi yaradılır və dövriyyədə olurr. Azərbaycanda bu mənada sahibkarlıq, eləcə də onu dəstəkləmək üçün infrastruktur inkişaf mərhələsindədir və dövlətin əlavə dəstəyinə ehtiyacı var. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində xeyli sayda KOS-un əsas fəaliyyət göstəriciləri və biznes şəraiti tədricən müsbətə doğru dəyişir. Beləliklə, kiçik və orta müəssisələrin həm ÜDM-ə verdiyi töhfə, həm yeni iş yerlərinin yaradılması prosesində, həm də milli iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətinin artırılması və yeni texnologiyaların tətbiqi baxımından rolu olduqca böyükdür. Kiçik və orta biznesin sabit sektoru istənilən ölkədə həyat səviyyəsinin və keyfiyyətinin artımını yüksəltməyə qadirdir. Həm də kiçik və orta müəssisələr bazarı iqtisadi səbəblərdən iri korporasiyalar tərəfindən istehsal olunmayan mal və xidmətlərlə təmin edirlər. Bu cür xidmətlər olmadan bir çox şirkət yüksək keyfiyyətli və müasir səviyyədə istehsalı həyata keçirə bilməzdi. Bu da sahibkarlığa dəstək formalarının, istiqamətlərinin daim genişləndirilməsini və yenilənməsini zərurətə çevirir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
