Bu ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycan 17 milyon 107 min ton həcmində xam neft və neft məhsulları ixrac edib. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına əsasən, bu miqdarda məhsulun dəyəri 7 milyard 586 milyon dolları təşkil edib. Bu ilin 7 ayında ixrac olunmuş məhsulun miqdarı ötən ilin müvafiq dövründən 12,5 % az, dəyəri isə 18,6 % çoxdur. Neft ixracının azalması fonunda Azərbaycan xarici satdığı qazın miqdarını xeyli artırıb. Belə ki, bu ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycan xarici ölkələrə 12,061 milyard kubmetr təbii qaz ixrac edib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 56,4 % çoxdur. Məlumata görə, ötən 7 ay ərzində ixrac edilən təbii qazın ümumi dəyəri isə 35,4 % artaraq 2,015 milyard dollar təşkil edib. Azərbaycan qazı əsas etibarı ilə Türkiyəyə, İtaliyaya, Gürcüstana, Yunanıstana, Bolqarıstana, İrana ixrac edilib.
Hazırda Avropa istiqamətində qaz ixracı Azərbaycana daha çox gəlir gətirir. Çünki Avropada qazın qiyməti sürətlə bahalaşır. Son məlumatlara əsasən, Avropada qazın qiyməti 1000 kubmetr üçün 580 dolları keçərək yeni rekord müəyyən edib. Belə ki, Avropanın ən likvid habı hesab olunan TTF indeksi üzrə sentyabrda çatdırmaq şərti ilə təbii qaz qiyməti 1000 kubmetr üçün 586,3 dollara çatıb. Qazın rekord dərəcədə bahalaşması Rusiyanın təbii qaz inhisarçısı olan “Qazprom”un Ukrayna üzərindən tranziti üçün əlavə imkanların yalnız 4.3%-ni sifariş etməsidir. “Qazprom” şirkətinin Yamal-Nen muxtar dairəsində yerləşən zavodunda baş verən yanğın və Ukrayna ərazisindən əlavə nəqldən imtina etməsi fonunda Avropada qaz qiymətləri yüksəlir. Artan qiymətlər isə Azərbaycan üçün də sərfəlidir. Artıq Avropada Azərbaycan qazına tələb sürətlə artır. Bunun nəticəsidir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin son halqası olan TAP kəməri tam həcmdə dolub. Ekspertlər hesab edir ki, Avropa istiqamətində tədarükün artması qanunauyğundur. Çünki bölgədə ötən qış ərzində boşalmış yeraltı anbarların doldurulması zərurətindən və artmış tələbatdan son bir neçə ay ərzində ciddi qaz defisiti hökm sürür. Avropa yeraltı anbarlarında qaz ehtiyatlarının səviyyəsi, “Gas Infrastructure Europe”in məlumatına görə, iyil ayında 54,7%-ə çatıb. Bu da çox azdır. Çünki 2020-ci ilin iyulunda bu göstərici 84,8% təşkil edirdi. İsitmə mövsümünün yaxınlaşması hazırkı vəziyyəti bir qədər də çətinləşdirir. Ənənəvi olaraq “yeraltı anbarlar” doldurulmadan paylamağa keçirlər. Anbarların hazırkı doldurulma templərini nəzərə alsaq, qışadək ehtiyatların həcmi, çətin ki, 70%-i keçsin. Norma isə 92%-dir.
Sıxılmış qaz tədarükçüləri olan ABŞ və Qətər isə indi yüklərini daha əlverişli Cənubi Amerika və Asiya bazarlarına yönəldirlər. Bu fonda “Qazprom” isə bir il əvvəldən Polşa və Ukrayna vasitəsilə Avropaya əlavə həcmlərin tədarükünə dair hərraclarda iştirakdan imtina edib. Nəticədə Avropada qazın qiyməti kəskin artmağa başlayıb. Rusiyanın Texnologiyaların İnkişafı İnstitutunun eksperti Dmitri Koptev qeyd edir: “Avropalı istehlakçılar iri tədarüklər istəyirlər, qazı maksimal qısa müddətdə almaq istəyirlər. Qaz bazarı və onun qiymət dinamikası indi sabit deyil. Qiymətlər artır. Bu, Rusiya, Azərbaycan kimi Avropaya qaz tədarük edən ölkələr üçün olduqca sərfəlidir. Avropa ölkələri indi qiymətlər yüksək olanda əlavə həcmlər alsalar, bu, Bakı üçün çox əlverişli olacaq. Azərbaycan artıq gündəlik və həftəlik səviyyələrdə tədarük həcmini artırmaq üçün imkanlarını səfərbər etməlidir. Bu, hazırda alıcıların da əsas marağıdır”.
Onu da qeyd edək ki, bu gün Avropanın qaz tədarükünün təxminən üçdə biri Rusiyanın payına düşür. TAP-la birgə həyata keçirilən bir neçə layihə qitənin Rusiya qazından asılılığının azaldılmasına istiqamətlənib. Bu səbəbdən Avropa TAP-la daha çox qaz almağa çalışır. Bolqarıstanın sabiq iqtisadiyyat, energetika və turizm naziri Assen Vasilev hesab edir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin reallaşması təkcə Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinin deyil, həm də Avropa İttifaqının qaz mənbələrinin şaxələndirilməsi baxımından mühüm addımdır: “Qazprom” şirkətinin ənənəvi tədarükü ilə yanaşı, artıq Avropa Azərbaycandan da qaz alır. “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi Avropa İttifaqının qaz mənbələrinin şaxələndirilməsi baxımından böyük potensiala malikdir. Çünki o, Şərqi Aralıq dənizində hasilatı planlaşdırılan yataqlardan, o cümlədən Yunanıstan və Türkiyədəki mayeləşdirilmiş qaz terminallarından sürətli tədarük üçün imkanlar açır”. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin işə düşməsi ilə Avropanın regional interkonnektorları vasitəsilə bütün qitənin qaz mənbələrinin şaxələndirilməsi üçün də imkan yaranır. Bundan başqa, Avropada qarşıdakı illərdə ənənəvi enerji mənbələrindən alternativ enerji mənbələrinə keçiddə təbii qaz aralıq yanacaq növü kimi götürülür. Bu da təbii qaza tələbatın yüksək olmasına şərait yaradacaq. Digər tərəfdən, yenə qarşıdakı illərdə neft məhsullarına tələbat neft-kimya məhsullarına olan tələbatdan geri qalacaq. Yəni dünyanın neft-kimya məhsullarına olan tələbatı neft məhsullarına olan tələbatını bir neçə dəfə üstələyəcək. Ona görə də təbii qaza olan tələbat artacaq və qiymətlərdə artım olacaq.
Ramil QULİYEV
