Dünya bazarlarında neftin qiyməti yenə müxtəlif istiqamətlərdə dəyişir. Son günlərdə bu məhsulun ucuzlaşması ilə Azərbaycanda gündəmə gətirilən məsələlərdən biri də dolların və digər xarici valyutaların bahalaşa biləcəyi ilə bağlıdır.
Vəziyyəti təhlil edən ekspertlərin böyük əksəriyyəti əslində bu qənaətdədir ki, real durumda manatı hansısa təhdid gözləmir. Əvvəla, neftin ucuzlaşması uzunmüddətli deyil, müvəqqəti xarakter daşıyır. Konkret Azərbaycan neftinin satış qiyməti orta hesabla 43 dollar təşkil edir və bu da büdcədə nəzərdə tutulduğundan 8 dollar artıqdır. Neftə artan tələb fonunda qiymətlərin ilin sonuna doğru 50 dollara çatması proqnozlaşdırılır. Digər tərəfdən, artıq Azərbaycan qazının Avropaya da ixracı başlanır və bu da ölkəyə əlavə valyuta axınının təmin edilməsi deməkdir. Yəni karbohidrogen ehtiyatlarının satışı yenə Azərbaycana külli miqdarda valyuta axınına səbəb olacaq. Digər tərəfdən qeyri-neft sektoru üzrə də axın davam edir. Deməli, ən azı bu baxımdan Azərbaycanda devalvasiyanın olması mümkünsüzdür.
Başqa bir amil dolların özü ətrafında baş verənlərdur. Hazırda dollar əksər xarici valyutalara nisbətən dəyər itirməkdədir. Avro, xüsusən dollara nisbətən möhkəmlənməkdədir. Avropanın vahid valyutası dollarla müqayisədə son 2 ildə ən yüksək kursla dəyişdirilir. Dolların dəyər itirməsi ABŞ iqtisadiyyatındakı müəyyən gərginliklərlə, o cümlədən pandemiya ilə əlaqədar iqtisadi əlaqələrin zəifləməsi ilə bağlıdır. ABŞ-ın artan dövlət borcu da dollara inamı sarsıdır. Hesablamalara əsasən, oktyabr ayından başlayan növbəti maliyyə ilində ABŞ-ın dövlət borcu ÜDM-in 100 faizinə, yaxud daha artıq səviyyəyə çata bilər. Konqres Büdcə Ofisinə görə, bunun səbəbi koronavirus pandemiyasının gətirdiyi böhran vəziyyətində iqtisadiyyata dəstək proqramlarına çəkilən küllü miqdarda məsrəflərdir. Qurumun hesablamarına görə, cari ilin ilk yarısında ABŞ-ın dövlət borcu ÜDM-in 98 faizinə çatıb ki, bu da İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövr üçün rekorddur. Belə ki, 1946-cı ildə borcun məbləği ÜDM-in 106 faizinə çatmışdı. Cari ilin ikinci rübündə büdcə məsrəflərinin artması və vergi mədaxilinin azalması üzündən dövlət borcu sürətlə artır. Qeyd edək ki, pandemiya şəraitində hökumət peyvəndlərin hazırlanaraq sınaqdan keçirilməsi, səhiyyə ocaqlarının təchizatı, sahibkarlığa, ev təsərrüfatlarına dəstək tədbirlərinə mart ayından etibarən 2,7 trilyon dollaradək vəsait sərf edib. Digər tərəfdən, karantin məhdudiyyətləri üzündən iqtisadi fəallığının zəifləməsi nəticəsində aprel-iyul ayları ərzində federal büdcə gəlirləri ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 10 faiz az olub. Bu halda dollara inam azalır və investorlar əllərində olan dolları satışa çıxarır. Bu da indi bazarda əlavə dollar kütləsi yaradaraq onu dəyərdən salır. Sərmayədarların bir çoxunun qənaətincə isə, ABŞ-dakı iqtisadi tənəzzül, faiz dərəcələrinin azalması, pandemiyanın fəsadlarına qarşı tətbiq edilən müxtəlif yardım və dəstək proqramları nəticəsində büdcə kəsirinin artacağı ehtimalları üzündən dollar daha da ucuzlaşacaq. Nyu-Yorkda yerləşən “BlackRock” qlobal sərmayə şirkətinin baş sərmayə direktoru Rik Rayderə görə, dünya ticarətinin tədricən ABŞ valyutasından imtinası da dollar üçün müsbət heç nə vəd etmir. "Jackson Institute of Global Affairs” tədqiqat mərkəzi də hesab edir ki, dolların dünyanın əsas ehtiyat valyutası kimi "hədsiz imtiyaz” dövrü sona yaxınlaşır: “Dollar indeksi üzrə texniki təhlillər onun ilin sonuna kimi də ucuzlaşa biləcəyi ehtimallarını artırmaqdadır. Amerika valyutasının indeksi durmadan azalır, dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi isə aşağı düşür. Dolları belə vəziyyətdə ilin sonuna qədər ucizlaşmadan xilas etmək mümkün deyil”. Məhz bu halın özü də Azərbaycanda dolların bahalaşmasını mümkünsüz edən vacib faktor sayılır.
Ekspertlər hesab edir ki, Mərkəzi Bank müdaxilə etməsə, əslində dollar Azərbaycanda ucuzlaşa bilər. Hələlik isə baş bank dolları indiki səviyyədə saxlamaqda maraqlıdır. Elə 2021-ci il üçün dövlət və məcmu büdcənin bu günlərdə dərc olunmuş ilkin göstəricilərində də manatın məzənnəsi cari ildəki kimi 1 dollar üçün 1,7 manat müəyyən edilib. Qeyd edək ki, məhşur “S&P Global Ratings” beynəlxalq reytinq agentliyi də bu nikbinliyə şərik çıxaraq orta gələcəkdə manatın məzənnəsinin 1,7 səviyyəsində qalacağı qənaətindədir. “Fitch” reytinq agentliyi isə Azərbaycanın bu ilin 7 ayında 51,7 milyard dollar həcmində olan valyuta ehtiyatlarının da manatın sabitliyi üçün mühüm rol oynadığını bildirir. Bütövlükdə valyuta ehtiyatlarını iqtisadi cəhətdən təhlükəsiz səviyyədə saxlamaq üçün manatın məzənnəsinə çəkilən xərclər daha əvvəlki kimi valyuta ehtiyatlarını azaltmır. Bu da hökumətə yeni manevr imkanları qazandırır. Amma ən pis halda belə, yenə hökumətin manatın məzənnəsini saxlamaq üçün bütün imkanlarını işə salacağını, yumşaltmaya isə ən son çarə olaraq gedəcəyini güman etmək olar. Lakin qeyd olunduğu kimi, mövcud şərtlər Azərbaycanın devalvasiya təhlükəsindən uzaq olduğunu göstərir.
Ramil QULİYEV
