Son bir ildə, qonşu Rusiya da daxil olmaqla, dünyanın bir çox ölkələrinin mərkəzi bankları qızıl və yuan alışını artırıb. Azərbaycan da valyuta ehtiyatlarının tərkibində qızılın xüsusi çəkisini artırır, amma Çin milli valyutasını da valyuta ehtiyatlarının tərkibinə daxil etmək istiqamətində hələlik tələsmir. Ekspertlər isə bildirir ki, yuanla bağlı baş verənlər bu pulu da Azərbaycan üçün cəlbedici edə bilər.
Məhz belə bir vaxtda ABŞ-ın investisiya bankı olan “Morgan Stanley” analitiklərinin hesabatında bildirilir ki, son vaxtlar Çinə xarici investisiyaların axınının güclənməsi bu ölkənin milli valyutası yuanın dəyərini kəskin artıra, onu ABŞ dolları və avrodan sonra dünyanın 3-cü yığım vasitəsinə çevirə bilər. Sənədə əsasən, hazırda yuanda saxlanan aktivlərin dünya üzrə xüsusi çəkisi 2% təşkil edir. Bu göstəricinin 2030-cu ilə qədər 5-10% aralığına yüksələrək yapon yenini və ingilis funt sterlinqini keçəcəyi gözlənir. Qeyd edək ki, bu il Çin iqtisadiyyatına xarici investisiya qoyuluşunun 150 milyard dolları keçəcəyi, 2021-2030-cu illərdə isə bu rəqəmin 200-300 milyard dollar arasında dəyişəcəyi proqnozlaşdırılır. Hazırda Çin pulunu bahalaşdıran daha bir amil isə bir çox ölkələrin onu ehtiyat valyuta kimi toplamasıdır. Bunun ümdə səbəblərindən biri də dolların ucuzlaşmasıdır. Dünya bazarında dolların məzənnəsi isə durmadan ucuzlaşır. Artıq dördüncü aydır ABŞ valyutasının məzənnəsinin düşməsi oyunu davam edir. Analitiklər dolların daha da zəifləməsini istisna etmir. Yenə də dolların çöküşünün yaxınlaşdığına dair açıqlamalar var. Bəzi mütəxəssislər ABŞ valyutasını uzunmüddətli zəifləmə tendensiyası gözlədiyini və ABŞ-ın bunu koronavirusdan gözləniləndən daha çox zərər görən iqtisadiyyatına kömək üçün qəsdən etdiyini deyir. “A.G.Biset Associates” valyuta və sərmayə tədqiqatları şirkətinin baş direktoru Ulf Lindahl bildirir ki, gələn il ABŞ dolları avroya qarşı 36 faiz ucuzlaşaraq on ildən artıq əvvəlki vəziyyətə qayıdacaq. Son 27 ayın ən aşağı səviyyəsində olan, bu ilin pik nöqtəsindəkinə nisbətən əsas tərəf-müqabillərinə qarşı 11 faizədək ucuzlaşan ABŞ dollarının çox böyük hərəkətinin başlanğıcda olduğu, nəticədə bir çox sərmayədarların öz vəsaitlərini ABŞ qiymətli kağızlarında saxlamaqdan daşına biləcəyi də xüsusi qeyd olunur. Hazırda “Bank of Amerika”nın “Global Research” qrupundakı fond menecerlərinin 36 faizi ilin ikinci yarısında əsas valyuta satışları üçün dolların yerini ixtisar edib. Sərmayədarların bir çoxunun qənaətincə, ABŞ-dakı iqtisadi tənəzzül, faiz dərəcələrinin azalması, pandemiyanın fəsadlarına qarşı tətbiq edilən müxtəlif yardım və dəstək proqramları nəticəsində büdcə kəsirinin artacağı ehtimalları üzündən dollar daha da ucuzlaşacaq. Bəzi ekspertlərə görə, dolların məzənnəsi hazırda həqiqi həddən 10 faiz yuxarı saxlanır. Rusiyanın FINAM İnvestisiya Holdinqi Səhmdar Cəmiyyətinin analitiki Sergey Drozdov da hesab edir ki, ABŞ valyutası dünya bazarındakı mövqeyini sürətlə itirir: “Bu halda avronun dollar qarşısında böyüməsi müxtəlif amillərlə əlaqəlidir. Bunlardan biri də Avropa iqtisadiyyatının koronavirus böhranından ABŞ-dakından daha sürətli çıxacağı hissidir. Avropa İttifaqı iqtisadiyyatı üçün 750 milyard avroluq yardım proqramı barədə razılığa gələndə impuls başladı. Bəli, amerikalılar hamıdan çox pul çap edirlər. Pul nə qədər çox olsa, valyuta o qədər zəifləyir. ABŞ-ın bilərəkdən valyutasını zəiflətməyə hazırlaşdığı və bu tendensiyanın uzunmüddətli olacağı versiyası da var. 2008-ci il böhranını xatırlayaq. Dollar Federal Ehtiyatlar Sisteminin çap maşınını işə salması fonunda zəifləyirdi. O vaxt dolların zəifləməsi çoxlarının xoşuna gəlmirdi. İndi böhran şəraitində ABŞ valyutası mövqeyini itirir”. Ekspert neft istehsal edən ölkələrin milli valyutaları haqqında da maraqlı fikirlər səsləndirib: “Neft istehsal edən ölkələrin iki yolu var. Birincisi, ehtiyatlar toplanıbsa, o zaman sosial gərginliyi azaltmaq üçün mərkəzi banklar milli valyutaların məzənnəsini saxlamaq üçün valyuta müdaxilələri həyata keçirməyə başlayır. Rusiya bunu 2008-ci ildə etdi, sonra bizdə bu praktikadan imtina edildi. İkinci variant üzən məzənnədir, hansı ki, Rusiya hazırda tətbiq edir. Yəni neft nə qədər ucuz olarsa, rubl o qədər zəifdir. Büdcə bundan əziyyət çəkmir, amma təbii ki, əhali üçün bu yaxşı deyil. Ancaq aydındır ki, ən yaxşısı çoxşaxəli iqtisadiyyata sahib olmaq, ehtiyatları spekulyativ hücumlara sərf etməməkdir. Bu, neft istehsal edən ölkələr üçün çox vacibdir”. Ekspert belə vəziyyətdə, avro ilə yanaşı, yuana marağın artmasını da təbii sayır.
Xatırladaq ki, Azərbaycanda valyuta ehtiyatlarının tərkibində dollar və avronun payı yüksəkdir. Hesab edilir ki, dollarla olan vəsaitin daha çox hissəsi artıq qızılla, avro və yuanla əvəzlənməlidir. Yəni yaranmış vəziyyətdə Azərbaycan valyuta ehtiyatlarındakı dolların həcmi ilə bağlı siyasətini də yenidən nəzərdən keçirə bilər. Bunu artıq əksər ölkələr, məsələn, Rusiya, Çin, Türkiyə və digərləri edir. Onlar valyuta ehtiyatlarındakı dolları daha çox qızıl və digər valyutalarla əvəzəlyir.
Ramil QULİYEV
