Dünya üçün hələ də ciddi təhdid mənbəyi olaraq qalmaqda davam edən koronavirus pandemiyası qlobal iqtisadiyyata mənfi istiqamətdə təsir göstərməkdə davam edir. Bu halda dünya dövlətlərinin üzləşdiyi problemlərdən biri də yeni borc bataqlığına sürüklənmələridir. Hətta ən böyük iqtisadiyyata malik ABŞ-da belə bu istiqamətdə vəziyyət sürətlə pisləşir.
Hesablamalara görə, oktyabr ayından başlayan növbəti maliyyə ilində ABŞ-ın dövlət borcu ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 100 faizinə, yaxud daha artıq səviyyəyə çata bilər. Bunun səbəbi koronavirus pandemiyasının səbəb olduğu böhran vəziyyətində iqtisadiyyata dəstək proqramlarına çəkilən külli miqdarda məsrəflərdir. Konqres Büdcə Ofisinin hesablamalarına görə, cari ildə ABŞ-ın dövlət borcu ÜDM-in 98 faizinə çatıb ki, bu da İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövr üçün rekorddur. Əksər Qərb ölkələrində də eyni vəziyyət müşahidə olunur. Baş verənlər Cənubi Qafqaz ölkələrindən də yan keçməyib. Burada ən pis vəziyyət Ermənistanda müşahidə olunur.
Bu gün Ermənistanın iqtisadi inkişafı borc cəlbinə əsaslanır və bu ölkə getdikcə xaricdən daha çox asılılığa düşməkdədir. Ermənistanın Maliyyə Nazirliyinin cari ilin birinci yarısının nəticələri üzrə açıqladığı statistik göstəricilərə əsasən, bu ölkənin ümumi dövlət borcu 7 milyard 721 milyon dollara çatıb. Bu göstəricinin də 5 milyard 984 milyon dollarlıq hissəsi xarici borcun payına düşüb. Təkcə bir faktı qeyd edək ki, bu ölkənin ümumi dövlət borcunun 80 faizi xarici valyutadadır və həmin istiqamət üzrə son dövrlərin davamlı neqativ tendensiyası Ermənistanın maliyyə təhlükəsizliyi üçün ciddi təhdid deməkdir. Digər tərəfdən, hazırda Ermənistanın xarici borcu maliyyə təhlükəsizliyi üzrə bütün normaları aşıb və bu ölkənin ümumi daxili məhsulunun 42 faizi civarındadır. Qeyd edək ki, ümumi dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti son dövrlər davamlı olaraq artmaqdadır. Belə ki, 2015-ci illə müqayisədə ümumi dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 48 faizdən 54 faizə, xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti isə 40 faizdən 42 faizədək artıb. Dünya Bankı dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti göstəricisinin qarşıdakı dövrdə daha da pisləşəcəyini və ilinin sonuna 57,2 faizə çatacağını proqnozlaşdırıb. Belə ki, 2019-cu ildə Ermənistanın ümumi dövlət borcu 6 faiz artdığı halda, təkcə cari ilin 6 ayı ərzində bu göstərici 5 faiz, xarici borc isə 4,6 faiz artım göstərib. Beynəlxalq Valyuta Fondunun missiyasının müxtəlif ssenarilər üzrə hesablamaları bu ölkənin ümumi dövlət borcunun büdcə gəlirlərinə nisbətinin yaxın 5 il ərzində də 200 faizindən çox olacağını göstərir.
Dünyada nüfuzlu Dövlət Borcunun İdarəedilməsi Şəbəkəsi də Ermənistanda borcla bağlı vəziyyətin sürətlə pisləşməkdə olduğunu bildirir. Burada bir məqamı qeyd edək ki, Ermənistana kredit resurslarının cəlb olunmasında beynəlxalq təşkilatlardan ən böyük pay Dünya Bankının qurumları olan Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, Beynəlxalq İnkişaf Assosiasiyası, eləcə də Asiya İnkişaf Bankı, Avrasiya İnkişaf Bankı, ölkələrdən isə Rusiya, Almaniya və Yaponiyaya məxsusdur. Ermənistan iqtisadiyyatının xaricdən maliyyə asılılığı təkcə borc vəsaitlərinin cəlb edilməsi parametrləri üzrə deyil. Belə ki, bu ölkə pul köçürmələrindən də yüksək səviyyədə asılıdır. Xaricdən pul köçürmələrinin ÜDM-də xüsusi çəkisinə görə Ermənistan dünyada ən pis vəziyyətdə olan ölkələrdən biridir.
Qonşu Gürcüstanda da borclar artır. Gürcüstan hökuməti cari ildə xarici donor və beynəlxalq təşkilatlardan daha 7,1 milyard lari, yəni (təqribən 2,1 milyard dollar borc götürmək niyyətindədir. Gürcüstanın xarici dövlət borcu ümumi daxili məhsulun 58 faizini təşkil edir. Bu göstərici ölkə konstitusiyası və iqtisadi qanunvericilik aktlarında xarici borcla bağlı nəzərdə tutulan göstəricidən 2 faiz azdır. Bildirilir ki, hazırda Gürcüstanın xarici dövlət borcu 18 milyard lari, yaxud 5,7 milyard dollardır. İlin sonuna bu rəqəm 22 milyard lariyə, yaxud 6,3 milyard dollara qədər artacaq. Ümumuiyyətlə, 2013-cü ildən sonra Gürcüstanın xarici borcu iki dəfə artıb. Cari ildə pandemiya ilə əlaqədar bu rəqəm 3 dəfə yüksəlib. Bir qrup ekspert isə hesab edir ki, həddən artıq xarici borc xarici investorların cəlb olunmasında problemlər yarada bilər. Borc məsələsində ən əlverişli vəziyyət isə Azərbaycanda müşahidə olunur. Bu il iyulun 1-nə Azərbaycanın dövlət borcu 16 milyard 682,6 milyon manat təşkil edib ki, bu da ilin əvvəli ilə müqayisədə 1,1% azdır. İyunun sonuna dövlət borcunun 15 milyard 232,5 milyon manatı və ya 8,7 milyard dolları xarici dövlət borcu, 1 milyard 450,1 milyon manatı isə daxili dövlət borcu olub. Bu, ötən ilin sonuna nisbətən müvafiq olaraq 1,4% az və 2,4% çoxdur. 6 ay ərzində xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 18,9%-dən 22,4%-ə çatıb və bu, Qafqazda ən aşağı göstəricidir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun proqnozlarına əsasən, bu il Azərbaycanın məcmu dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti azalaraq 21% təşkil edəcək. 2021-ci ildə Azərbaycanın dövlət büdcəsində dövlət borcuna xidmətlə bağlı 2 milyard 351,8 milyon manat və ya 1 milyard 383,4 milyon dollar məbləğində vəsait nəzərdə tutulub. Ölkənin böyük valyuta ehtiyatları xarici borcdan ən azı 6 dəfə çoxdur. Növbəti 5 ildə isə xarici borcun ÜDM-yə nisbətinin 12 %-ə qədər endirilməsi nəzərdə tutulur. Elə bu da Azərbaycana yeni iqtisadi manevr imlkanları qazandırır.
Ramil QULİYEV
