“… abidələri qeydiyyata almaqda və əhaliyə təzminat ödəməkdə ləngiyirlər” “İlk dəfədir Azərbaycanda pilləli torpaq qəbirlər aşkarlanır”
Qədim abidələr, kurqanlar, yeraltı və yerüstü maddi-mədəni sərvətlərlə zəngin olan respublikamızda bu abidələrin aşkarlanması, dövlət qeydiyyatına alınması istiqamətində işlər aparılır. Bu gün ölkədə mövcud olan və arxeoloqlar tərəfindən son illər üzə çıxarılan abidələrin bir qismi hələ dövlət qeydiyyatına alınmayıb.
Maddi-mədəni irs nümunələrinin, abidələrin bir qismi sakinlərin həyətyanı sahələrində, onların mülkiyyətində yerləşir. Bu da çox zaman o abidələrin zamanında aşkarlanması sahəsində problemlər yaradır. Onların dövlət qeydiyyatına alınmamasının səbəbi də əsasən bu amillə bağlı olur.
Son zamanlar şəxsi həyətyanı sahələrdə, evlərin altında olan bəzi arxeoloji abidələr arxeoloqlarımız tərəfindən üzə çıxarılıb.
Son aylar arxeoloqlarımız Ağsu rayonu ərazisində genişmiqyaslı qazıntılara başlayıblar.
Bu barədə MİRAS – Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin rəhbəri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, mədəni irs üzrə ekspert, arxeoloq Fariz Xəlilli bizimlə söhbətində bildirib. F.Xəlillinin sözlərinə görə, bu gün ölkə ərazisində qazıntılara cəlb edilməmiş abidələrin, kurqanların, nekropolların bir qismi əhaliyə məxsus ərazilərdə yerləşdiyi üçün, arxeoloqların bu sahədə geniş iş görməsinə bəzən maneə törədir.
Müsahibimizin sözlərinə görə, 2018-ci ilin may ayında AMEA-nın müxbir üzvü Vəli Əliyevin rəhbərlik etdiyi Nərgizava ekspedisiyası Ağsu rayonunun Gəgəli kəndində yerli sakin Sahib Mirzəyevin həyətində 70 kv.m. sahədə arxeoloji kəşfiyyat qazıntısı aparıb. O qeyd etdi ki, qazıntı zamanı yer üstündən 40 sm dərinlikdən başlayaraq şum işləri zamanı dağılmış təbəqənin qarışıq materialları və insan skeletlərinin qalıqları üzə çıxıb. Arxeoloqun bildirdiyinə görə, 80 sm dərinlikdən başlayaraq torpaq qəbirlərdə daha yaxşı saxlanmış skeletlər və ətrafında qoyulmuş saxsı məmulatı, eləcə də metal əşya və bəzək nümunələri aşkar olunub: “Ümumilikdə, indiyə qədər 25 qəbir qeydə alınıb, onların bəzilərində bir neçə skeletə rast gəlinib. Nərgizava abidəsinin qəbirləri pilləli şəkildə dəfnlə xarakterizə olunur. Qəbirlərin skeletinin vəziyyəti sıx və zəif bükülü, başının istiqaməti əsasən şimal-qərbə, sağ böyrü üstə, üzü cənub-şərqə olub, ayaq və baş ucunda nərgizava tipli dördqulplu saxsı maye qabı və digər saxsı su və yemək qabarı qoyulub. Bütün qablar ellin dövrünə xas olan qırmızı oxra ilə rənglənib. Skeletlərin ətrafından müxtəlif rəngləri olan çaxmaqdaşılar da götürülüb. Dəmirdən xəncər, bıçaq, ox ucluqları və nizə ucluqları aşkar olunub. Əksər skeletlərin üzərində ocaq qalanması ayini izlərinə rast gəlinib”.
Qeyd edək ki, indiyə qədər həyətyanı sahələrdə alimlər arxeoloji qazıntılar aparmaq istəyərkən mülkiyyət sahiblərinin maneçiliyi ilə üzləşiblər. Gəgəli kəndində aparılan qazıntılar zamanı sakinlərin hər hansı bir təzyiqi, etirazı ilə qarşılanıb-qarşılanmamalarına gəlincə, F.Xəlilli bildirdi ki, o abidələr dövlət qeydiyyatına alınmadığı üçün sakinlər qazıntılara etiraz edirlər. Budəfəki hadisəyə gəlincə, F.Xəlilli qeyd etdi ki, qazıntı işi zamanı heç bir problemlə üzləşməyiblər: “Nərgizava ekspedisiyası AMEA-nın müxbir üzvü Vəli Əliyevin rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərir. V.Əliyev Ağsu rayonu Gəgəli kəndində sakinlərlə görüşüb və onların evlərinin, sahələrinin altında böyük nekropolun yerləşdiyini onlara izah edib. Nərgizava nekropolu kənd sakinlərinin evlərinin altında yerləşir. Biz nekropolun yerləşdiyi həyətyanı sahələrdən birini seçdik. Çünki biz həmin ərazidə 2008 və 2009-cu illərdə də kiçik kəşfiyyat qazıntısı aparmışdıq. Tədqiqatı dağıtmamaq və daha da dərinləşdirmək üçün işimizi orada davam etdiririk. Vəli müəllimlə həmin kənd sakini arasında şifahi razılığa əsasən, qazıntını həyata keçiririk. Onu da deyim ki, Nərgizava nekropolu, abidəsi hələ dövlət qeydiyyatına alınmayıb. Bu baxımdan, qazıntıya şərait yaratmaları üçün sakinlərə qarşı tələb irəli sürə bilmirik. Tələb qoysaq, onlar bizdən rəsmi sənəd istəyəcək. Biz Nərgizava nekropolunun, abidəsinin qeydiyyata alınması ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinə müraciət etmişik. Onlar bizə müsbət cavab verdilər ki, abidəni qeydiyyata alacaqlar. Lakin hələ də almayıblar. Həyətyanı sahələrdə nekropol olan sakinlərin istəyi odur ki, sahələrində arxeoloji qazıntılar aparıldığı üçün, onlara müəyyən miqdarda maddi təzminat ödəsinlər. Orada arxeoloji qazıntılar aparıldığına görə həmin sahəni bir neçə il əkib becərə bilməyəcəklər, ona görə də istəyirlər ki, onlara maddi yardım edilsin. Çox sağ olsun kənd sakini Sahib Mirzəyev, ərazisində arxeoloji qazıntı aparılması üçün bizə icazə verdi. Qeyd etdiyim kimi, çox maraqlı, dəyərli tapıntılarımız var. İlk dəfədir Azərbaycanda pilləli torpaq qəbirlər aşkarlanır. İndiyə qədər arxeoloji qazıntılar zamanı bizdə belə qəbirlərə rast gəlinməyib. Tədqiqat işlərini davam etdiririk”.
Aşkar edilən nekropolun hansı dövrə aid olduğuna gəlincə, F.Xəlilli bildirdi ki, qəbirlər bizim eradan əvvəl II minillikdən eramızın III əsrinə qədər bir dövrü əhatə edir. Artıq qazıntılar zamanı iki dövrə aid pullar, gümüş sikkələr aşkarlandığını deyən F.Xəlillinin sözlərinə görə, pullar Qafqaz Albaniyası və Parfiya dövrünə aiddir: “Yaxın vaxtlarda o pulların hansı hökmdarların dövrünə aid olduğu müəyyən ediləcək. Müdaxilələrə gəlincə, deyim ki, sakinlər arasında bu sahəyə müdaxilə edənlər var. Bu müdaxilələr də bəzən obyektiv, bəzən də subyektiv səbəblərdən olur. Bilirsiniz ki, kənd yerlərində müəyyən məqsədlər üçün quyular qazılır. Onlar quyuları qazarkən abidələrə də ziyan vururlar. Onlar, istər-istəməz, məzarları açırlar. Qazdıqları zaman tapdıqları maddi mədəniyyət nümunələrini aşkar edirlər və onunla bağlı dövlət qurumlarına heç bir məlumat vermədən həmin nümunələri internet və digər vasitələrlə satmağa çalışırlar. Mən özüm də dəfələrlə internetdə bu halla rastlaşmışam. Bu hallar var. Biz bu kimi halların qarşısını almaq məqsədilə yerli sakinlərlə maarifləndirici söhbətlər aparırıq. Çalışırıq ki, bu halın qarşısını alaq. Təəssüf ki, sakinlər tapdıqlarını muzeylərə təhvil verməkdən uzaqdır, onlar bu nümunələri satmaq düşüncəsindədirlər. Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti ilə mütəmadi olaraq əməkdaşlıq edirik. Lakin onlar, nədənsə, abidələri qeydiyyata almağa tələsmirlər, işləri ləng aparırlar. Bir abidə tapılanda ona tez reaksiya verirlər, ancaq abidələri qeydiyyata almaqda və əhaliyə təzminat ödəməkdə ləngiyirlər”.
O hesab edir ki, abidələrin qeydiyyata alınması məsələsində aidiyyəti qurumlar aktivlik göstərməlidirlər.
Ərazidən aşkarlanan skelet haqqında da danışan alim qeyd etdi ki, antropoloq Vüsal Həsənovun qeydinə görə, skeletlərin bəzilərində xəstəlik izləri də müşahidə olunur. Onun sözlərinə görə, qazıntının genişləndirilməsi və dərinləşdirilməsi bu skeletlərin bir-birilə əlaqəsini üzə çıxaracaq. O, həmçinin, vurğuladı ki, tunc kəmər başlıqları öz bədii gözəlliyi ilə seçilir: “Qeyd edim ki, insan və heyvan təsvirli belə kəmər, toqqa başlıqları Nərgizava abidəsi üçün səciyyəvidir. Vurğuladığım kimi, qazıntı zamanı 9 saylı qəbirdən Parfiya sikkələri də üzə çıxıb”.
İradə SARIYEVA
