Azərbaycan ədəbi dilinin inkişaf etdirilməsində və təbliğində nitq mədəniyyətinə yiyələnməyin rolu böyükdür. İstər leksik, qrammatik, istərsə də orfoepik, orfoqrafik və üslubi normalar məhz yazılı və şifahi nitq mədəniyyəti ilə inkişaf etdirilir və təbliğ olunur. Məlumdur ki, Azərbaycan dili incə, zərif, musiqili dildir. Bu da səbəbsiz deyil. Əvvəla dilimizdə saitlər boldur. Özü də doqquz saitdən beşi incədir.
Deməli, incəlik, zəriflik dilimizin təbiətində, onun mayasındadır. İkincisi, dilimizdə qüvvətli bir qanun - ahəng qanunu vardır ki, bu da dilin ahəngdarlığını, musiqisini artırır. Dilimizin incəliklərinə dərindən bələd olan və onu əməli şəkildə öz fəaliyyətində nümayiş etdirən böyük müğənnimiz Bülbül üzünü gənc bəstəkarlara tutub deyirdi ki, Azərbaycan dilini yaxşı bilsəniz, yəqin edərsiniz ki, o, fars, ərəb və italyan dillərindən də gözəldir. Məhz bu gözəlliyi, zərifliyi, incəliyi çatdırmaq, təbliğ etmək üçün nitq mədəniyyətinin tələb və şərtlərinə əməl olunmalı, özü də buna ilk növbədə mətbuatda, mədəniyyət və teatr müəssisələrində, orta və ali məktəblərdə ciddi fikir verilməlidir.
Azərbaycan Prezidentinin 2013-cü il 9 aprel tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramında irəli sürülmüş əsas vəzifələrdən biri də "dil və nitq mədəniyyətinin yüksəldilməsi" olduğu göstərilir.
Təbiidir ki, heç kəs anadangəlmə nitq mədəniyyətinə malik olmur. Belə vərdiş, bacariq tərbiyənin, təhsilin, həyat təcrübəsinin, dilin qayda-qanunlarını dərindən öyrənməyin və qabiliyyətin nəticəsində yaranır. Bəs nitq mədəniyyəti vərdişlərini, bacarığını kim aşılaya bilər? Əlbəttə ki, evdə valideynlər, bağçada tərbiyəçilər, orta və ali məktəblərdə müəllimlər, özü də yalnız dil və ədəbiyyat müəllimləri yox, həm də digər fənlərdən dərs deyən müəllimlər, canlı dili təbliğ edən teatr, televiziya və radioda çıxış edən aktyorlar, söz ustaları, diktorlar, aparıcılar, natiqlər və b. Şifahi nitq mədəniyyətinin əsas şərtlərindən biri aydın, təmiz və səlis danışmaq bacarığıdır. Buna nail olmaq üçün aydın fikirləşmək, başqa sözlə, təfəkkür mədəniyyətinə nail olmaq lazımdır. Bundan başqa, nitqdə qrammatik qayda-qanunlardan, dilin lüğət tərkibindən, bədii təsvir və ifadə vasitələrindən, sinonimlərdən yerli-yerində və məqsədəuyğun şəkildə istifadə edilməlidir. Şifahi nitq mədəniyyətində intonasiya və orfoepik tələffüzün xüsusi əhəmiyyəti vardır. İnsanın onu əhatə edən mühitə, hadisələrə, ona qulaq asan müsahibinə münasibəti intonasiyada öz əksini tapır. Biz hər gün neçə adamla görüşür, salamlaşırıq. Bu zaman hər dəfə dediyimiz və eşitdiyimiz "salam" sözünün müxtəlif cür səsləndiyini, yeni müxtəlif intonasiyaların meydana gəldiyini hiss edəcəyik. Bu sözü xoş görüş zamanı da, kinayə ilə də demək olar. Göründüyü kimi, intonasiya bir tərəfdən sözün köməyilə məzmunun dəqiq və müfəssəl açılıb göstərilməsi üçün bir vasitədir, digər tərəfdən o, fizioloji-akustik anlayışdır, yəni lazımi ucalıqda səs çıxarmaq üçün insanın bacarığıdır.
Nitq mədəniyyətində orfoepik tələffüzə əməl etmək danışığın yaxşı dərk olunmasına müsbət təsir göstərirsə, düzgün tələffüzdən kənara çıxılması, yerli şivə ünsürlərinə yol verilməsi isə yaxşı təsir bağışlamır, fikrin tez qavranılmasına əngəl törədir. Bəzən orfoepik nöqsanlar sözlərin mənasını da dəyişə bilir. Məsələn, "daha" sözünün "dayı", "sürət" kəlməsinin "surət", "mədəni" sözünün "məədəni" şəklində tələffüzü düzgün sayıla bilməz. Ya da "qaraya" yerinə "qarıya", "cücəyə" əvəzinə "cücüyə" "küçəyə" yerinə "küçüyə" demək, əlbəttə ki, yaramaz. Orfoepik nöqsanlara yol verilməsinin əsas səbəblərindən ən başlıcası orfoepiya lüğətinin olmamasıdır. Doğrudur, vaxtilə "Azərbaycan dilinin orfoepia sözlüyü" (B., "Elm", 1983) buraxılmışdı. Lakin həmin "Sözlük" hazırda müasir tələblərə cavab vermir. Ona görə də mütəxəssislər tərəfindən hərtərəfli və əsaslı şəkildə işlənmiş və nitq mədəniyyətinin inkişafını təmin edən, onun bütün tələblərinə cavab verən "Azərbaycan dilinin orfoepiya lüğəti" yaradılmalıdır.
Bunu da qeyd etməliyik ki, əslində orfoepik nöqsanların kökü orta məktəbdə kəsilməlidir. Lakin professor A.Abdullayevin qeyd etdiyi kimi, "məktəblərimizdə hələlik çox zərərli və təcrübədə özünü heç cür doğrulda bilməmiş bir ənənə yaşamaqdadır. Bu ənənəyə görə, müəllim şagirdlərin müvəffəqiyyətini qiymətləndirərkən yalnız orfoqrafiya və ya durğu işarəsi səhvlərini nəzərə alır. Şagirdlərin nə dərəcədə düzgün tələffüz edib-etmədikləri məsələsinə heç də əhəmiyyət vermir". Təbiidir ki, şagirdlərə düzgün tələffüzün öyrədilməməsi onların şifahi nitq mədəniyyətinə yiyələnmələrinə öz mənfi təsirini göstərir.
Müstəqil Respublikamızda xalqımızın mədəni səviyyəsinin daha da yüksəlməsində hər bir şəxsin nitq mədəniyyətinə malik olması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Həkim də, mühəndis də, alim və bəstəkar da, bir sözlə, bütün ziyalılar nitq mədəniyyətinin tələb və şərtlərinə əməl etməlidir. Aktyorların, bədii söz ustalarının, natiqlərin, müəllimlərin, habelə təbliğatçı, təşviqatçı, mühazirəçi, məruzəçi və başqalarının yüksək nitq mədəniyyətinə yiyələnmələri isə daha vacibdir. Çünki onların ən başlıca silahı canlı söz, ifadəli danışıq, aydın, məntiqli və düzgün tələffüzüdür. Ona görə də yazılı nitq qayda-qanunlarını bilib onlara öz yaradıcılığında ciddi əməl etmək yazıçı üçün nə qədər vacibdirsə, sənəti canlı sözlə bağlı olanların da ədəbi tələffüz qaydalarından, məntiqi vurğu, pauza və intonasiyadan məharətlə istifadə etməsi bir o qədər əhəmiyyətlidir. Yalnız belə olduqda aktyor, bədii qiraətçi, natiq və başqaları ilə dinləyicilər və tamaşaçılar arasında qarşılıqlı anlaşma və fikir birliyi yaranar.
Əzizağa QULİYEV əməkdar müəllim
