Muxtar İmanov: “Hesab edirəm ki, komissiya bu sahəyə öz töhfələrini verəcək” İsmayıl Məmmədov: “Hazırda “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ni işləyirik”
Azərbaycan dilinin müasir tələblər səviyyəsində inkişafı, ana dili bazasının zənginləşməsi, dilimizin qloballaşma şəraitinə davamlı olması, habelə zamanın tələblərinə uyğun orfoqrafiya lüğətinin hazırlanması və s. kimi məsələlər dövlətin diqqətindədir. Məlumdur ki, Azərbaycan dilinin inkişafı, qorunması, təbliğ edilməsi ilə bağlı indiyə qədər Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən saysız sərəncamlar imzalanıb. Bu əhəmiyyətli dövlət sənədlərinin hər biri Azərbaycan dilinin müasir mənzərəsinin qorunmasına xidmət edib.
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyasının yeni tərkibinin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 13 noyabr 2017-ci il tarixli Sərəncamı dövlət dilimizin inkişaf perspektivlərinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Sənəddə deyilir: “Qədim tarixi keçmişin izlərini özündə yaşadan və milyonlarla azərbaycanlının ünsiyyət vasitəsi olan Azərbaycan dili xalqımızın misilsiz mənəvi sərvəti, milli varlığımızın və dövlət müstəqilliyimizin başlıca rəmzlərindəndir. Ən dərin fikirləri ən incə çalarlarınadək ifadə qüdrətinə malik dilimiz öz kamilliyi və zənginliyinə görə dünya dilləri içərisində layiqli yerini bu gün də qoruyub saxlayır.
Azərbaycan dilinin dövlət dili olaraq qorunması və işləkliyinin təmin edilməsi müstəqil dövlət quruculuğunun prioritet prinsipləri sırasındadır. Ötən illər ərzində Azərbaycan dilinin rəsmi statusunun təminatı və tətbiqinin təkmilləşdirilməsinə dair müxtəlif qanun, fərman və sərəncamlar təsdiq edilmişdir. Dövlət dilinin həyatın hər bir sahəsində qeyd-şərtsiz işləkliyinin genişləndirilməsini və saflığının qorunmasını nəzərdə tutan bu sənədlər ölkədə dövlət dilinin tətbiqinin normativ-hüquqi əsaslarını və icra mexanizmini tam müəyyən etmişdir. Bütün bunlar Azərbaycan dilinə məhz dövlətçiliyin əsas atributlarından biri kimi yanaşmanın bariz nümunəsi, dövlətin yüksək diqqət və qayğısının aydın təzahürüdür. Atılan addımlar ədəbi dilin daha da zənginləşməsi və tətbiq dairəsinin genişlənməsi baxımından son dərəcə əhəmiyyətli olmuşdur.
Eyni zamanda, qloballaşma proseslərinin geniş vüsət aldığı müasir dövrdə texnoloji yeniliklərin insanlar tərəfindən sürətlə mənimsənilməsi və maneəsiz informasiya mübadiləsi imkanlarının artması ana dilinin potensial imkanlarından lazımınca istifadəsində bəzi çətinliklər yaratmaqdadır. Mövcud şərait milli ideya – azərbaycançılıq məfkurəsi işığında dövlət dilinin saflığının qorunması və ədəbi dildən düzgün istifadə məsələlərinin daim diqqət mərkəzində saxlanmasını zəruri edir”.
Azərbaycan dili ilə bağlı həyata keçiriləcək fəaliyyətin ardıcıllığının tənzimlənməsini və Azərbaycan dilinin işlənmə imkanlarının daha da genişləndirilməsini təmin etmək məqsədilə yaradılan komissiyanın sədri Prezident İlham Əliyev, komissiya sədrinin müavinləri Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının rəhbəri Ramiz Mehdiyev, AMEA-nın prezidenti Akif Əlizadə, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Anar Rzayevdir.
Komissiyanın üzvlüyündə Vasif Talıbov, Elçin Əfəndiyev, Hacıbala Abutalıbov, Mikayıl Cabbarov, Əbülfəs Qarayev, Əli Həsənov, İsa Həbibbəyli, Rafael Hüseynov, Kamal Abdullayev, Nizami Cəfərov, Vasim Məmmədəliyev, Teymur Kərimli, Möhsün Nağısoylu, Muxtar İmanov, Əbülfəz Quliyev, Arif Alışanov, Mövlud Süleymanlı, Sabir Rüstəmxanlı, Adil Babayev, Mübariz Yusifov, Elbrus Əzizov, Buludxan Xəlilov, Aydın Ələkbərov, İsmayıl Məmmədov, Sayalı Sadıqova, Afaq Vəliyeva, Əflatun Amaşov, Aydın İbadov təmsil olunur.
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyasının yeni tərkibinin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamının əhəmiyyətini qeyd edən ekspertlər hesab edirlər ki, yeni komissiya dilçilik sahəsində böyük işlər görəcək. Bu sahədə komissiyanın nə kimi yeni işlər görəcəyi məsələsinə gəlincə, dilçilər bildirirlər ki, bu sahədə görüləsi xeyli iş var ki, onlar həyata keçirilməlidir. Bu gün dilçilikdə ən aktual problemlərdən biri bu sahədə ciddi islahatların keçirilməsi məsələsidir ki, ekspertlər bu işin komissiya tərəfindən həyata keçiriləcəyinə şübhə etmirlər.
Azərbaycan Respublikası İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şurasının sədri, AMEA-nın Folklor İnstitutunun direktoru, akademik Muxtar İmanov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, yeni komissiyanın tərkibinin təsdiqlənməsi, burada Azərbaycan dili təəssübkeşlərinin təmsil olunması bu sahədə görüləcək işlərə böyük təkan verir. O bildirdi ki, qarşıda komissiyanın görəcəyi böyük işlər var: “Cənab Prezident Milli Elmlər Akademiyasının yubileyindəki çıxışında bildirdi ki, Azərbaycan dili çox zəngin dildir, amma çox təəssüf, bu dilin müasir vəziyyəti ilə bağlı bəzi çətinliklər, problemlər də ortaya çıxır. Məsələn, o, problemlərdən birini yersiz olaraq dilimizdə alınma sözlərin işlənməsində görürdü. Tutalım, hansısa bir alınma sözün ədəbi dildə qarşılığı olduğu halda, yersiz olaraq onun əvəzinə əcnəbi sözlərin işlənməsi. Cənab Prezidentin iradlarından biri budur. Bu gün Azərbaycan dilinin, Azərbaycan nitq mədəniyyətinin qarşılaşdığı çətinliklər var. Qəzetlərdə, radio-televiziyada, şifahi nitqdə müəyyən problemlər var. Hazırda tələffüz problemləri aktualdır. Orfoepiya qaydalarının öz təzahür formaları var. Siz də bilirsiniz ki, radio və televiziyada şifahi nitq formasından daha çox istifadə edilir. Orada tələffüz vacib tələblərdən, şərtlərdən biridir. Bəzən tələffüz qaydaları kobudcasına pozulur. Tutalım, aparıcı sözü özü istədiyi formada tələffüz edir. Bu da yolverilməzdir. Ədəbi dilin həm yazı normaları, həm də tələffüz normaları var. Yəni orfoqrafiya qaydaları ilə yanaşı, orfoepiya qaydaları da mövcuddur. Orfoepiya qaydalarına əməl etmək hər birimizin, xüsusilə də efirə çıxan aparıcının və jurnalistin borcudur. Bu sahədə problemlər var. Orfoqrafiya lüğətinin təkmilləşdirilməsi, yenidən nəşr edilməsi məsələsi var. Bilirəm ki, Dilçilik İnstitutu bu işlə çox peşəkar səviyyədə məşğuldur. Nəzərdə tutulub ki, hər 5 ildən bir orfoqrafiya lüğəti yenidən hazırlansın və dövlət tərəfindən təsdiqləndikdən sonra nəşr edilsin”.
M.İmanov qeyd etdi ki, bu gün dilçilik sahəsində mövcud olan problemlər içində yazı və tələffüz qaydaları, bu qaydaların təkmilləşdirilməsi və s. məsələlər var. O bidirdi ki, bütövlükdə, zəngin Azərbaycan dilinin müxtəlif sahələrdə - elm, sənət, mətbuat, ədəbiyyatda inkişaf etdirilməsi əsasdır: “Bax, bunlar əsas diqqətdə olan, nəzərdə tutulan məsələlərdəndir. Bunların da həyata keçirilməsi üçün dövlət səviyyəsində müxtəlif tədbirlər görülür. Bu tədbirlərdən biri də Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyasının yeni tərkibinin təsdiq edilməsidir. Hesab edirəm ki, komissiya bu sahəyə öz töhfələrini verəcək. Dövlət səviyyəsində yaradılan belə bir mötəbər komissiya tərəfindən bu sahədə görüləsi vacib işlər çoxdur. Yəni hər hansı bir nəşriyyatın, şəxsin, dilçinin, jurnalistin özbaşına orfoqrafiya lüğəti çap etməsi yolverilməzdir. Bu iş mərkəzləşdirilmiş qaydada olmalıdır, necə ki, olur da. Nəşr edilən orfoqrafiya və orfoepiya lüğəti dövlət səviyyəsində təsdiq olunandan sonra çapa buraxılmalıdır”.
Müasir Azərbaycan dilində müəyyən islahatların aparlımasının vacib olduğu fikrinə şərik olan M.İmanov qeyd etdi ki, bu sahədə mövcud problemlər aradan qaldırılmalıdır. O hesab edir ki, Azərbaycan dilçiliyi alınma sözlərin əleyhinə deyil, əksinə, gərəyi olduğu halda, bu sözlər dilimizə daxil olmalıdır: “Biz dilə yeni sözlərin, yeni alınma sözlərin gəlməsinin əleyhinə deyilik. Hər hansı bir sözün ehtiyac olduğu halda dilə gəlməsi vacibdir. Tutalım, elm sahəsi ilə bağlı yeni terminin gəlməsi labüddür. Dil yeni sözlərlə zənginləşməlidir. Amma əgər dilimizdə hər hansı söz varsa və onun müqabilində süni şəkildə hardansa bir əcnəbi sözü gətirib işlətmək müsbət hal deyil. Alınma sözlər ədəbi dilin lüğət fonduna daxil olan sözlərdir. Ərəb-fars, rus, Avropa sözləri var ki, onlar ədəbi dilin lüğət tərkibinə artıq daxil olub”.
AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, professor İsmayıl Məmmədov da bizimlə söhbətində komissiyanın yeni tərkibinin təyin edilməsi haqqında Prezident sərəncamını yüksək qiymətləndirdiyini bildirdi. Onun sözlərinə görə, komissiya fəaliyyətini Azərbaycan dili ilə bağlı mövcud problemlərin aradan qaldırılması istiqamətində quracaq: “Komissiyanın tərkibi yeni təsdiqlənib. Bu sahədə görüləcək işlər çoxdur. Amma nə kimi işlər görüləcəyini komissiya müəyyən edəcək. Hazırda “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ni işləyirik”.
İradə SARIYEVA
