Məhərrəm Zülfüqarlı: “Bir tarixçi kimi yanaşmam ondan ibarətdir ki, repressiyaya məruz qalanlara münasibət dəqiqləşməlidir”
Məlum olduğu kimi, Sovet dönəmində milyonlarla insan repressiyaların qurbanı olub. Nikita Xruşovun dövründə yaradılmış komissiyanın məlumatına əsasən, 1921-1953-cü illərdə SSRİ-də 25-26 milyon insan repressiyaya məruz qalıb. 17 milyon insanın cəzasını “QULAQ” düşərgələrində çəkdiyi, onlardan onda birinin oradaca öldüyü qeyd olunur. Repressiya olunanlardan 7 milyonun mülki müsadirə edilib, özlərisə sürgün olunublar.
1989-cu ildə SSRİ DTK-sı 1921-1953-cü illərdə siyasi repressiyaya məruz qalanların sayını 799 455 nəfər kimi göstərərək, onlardan 681 692 nəfərin 1937-1938-ci illərdə repressiya olunduğunu qeyd edib.
Bundan əlavə, II Dünya Müharibəsi illərində 153 000 insan hərbi tribunalların qərarı əsasında güllələnib. Daha 115 000 adam istintaq dövründə, böyük ehtimalla işgəncələrə dözməyərək ölüb.
1974-cü il oktyabrın 30-da həbs altında saxlanan dissident Kronid Lyubarskinin təşəbbüsü ilə Mordoviya və Perm islah düşərgələrində məhbusların aclıq aksiyası keçirilib. O vaxtdan bəri həmin tarix əvvəlcə sovet dissidentləri arasında, sonra isə Rusiyada da repressiya qurbanlarının xatirəsi günü kimi qeyd olunur. 1991-ci il oktyabrın 18-də Rusiya parlamenti “Siyasi repressiya qurbanlarını anım günü barədə” Qanun qəbul edərək ənənəni rəsmiləşdirib.
O da məlumdur ki, həmin dövrlərdə minlərlə azərbaycanlı repressiyanın qurbanı olub. On minlərlə azərbaycanlı repressiyadan zərər çəkib. 1937-ci il repressiyasının xalqımıza vurduğu zərbələr haqqında çox yazılıb, çox deyilib. Onun acı nəticələri bu gün də müzakirə olunur. Belə olan halda, Azərbaycanda da repressiya qurbanlarının xatirəsi ümumxalq şəklində yad edilə bilər. Bu niyə də olmasın?
Məsələyə münasibət bildirən tarix elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Məhərrəm Zülfüqarlı buna müsbət prizmadan yanaşdı: “Bir tarixçi kimi yanaşmam ondan ibarətdir ki, repressiyaya məruz qalanlara münasibət dəqiqləşməlidir. Yəni bizdə Sovet dövründə repressiyaya məruz qalanların hamısı bəraət alıb və onlara münasibət eynidir. Hesab edirəm ki, bu məsələdə fərqli yanaşma olmalıdır. Azərbaycana, müstəqil dövlətçiliyə bağlı insanlar var ki, repressiyadan zərər çəkiblər. Həmçinin, fəhlə, kəndli və ziyalılar repressiyaya məruz qalıblar. Bunların hamısına bəraət düşür. Ancaq elələri var ki, onlara bəraət düşmür. Məsələn, Sovet dövründə rejimə xidmət ediblər və hansısa hakimiyyətdaxili ziddiyyətlərə görə repressiyaya məruz qalıblar. Həmid Sultanov, Qəzənfər Musabəyov və digərlərinin adlarını çəkmək olar. Hesab edirəm ki, belələrinə fərqli yanaşılmalıdır. Məsələ ondadır ki, bunlar Azərbaycanın müstəqil dövlətçiliyinə qarşı düşmən olublar. Məsələn, Həmid Sultanov Gəncə üsyanının yatırılmasına fəal rəhbərlik edib. Bunun nəticəsində on min nəfər öldürülüb. Hesab edirəm ki, bütün bunların hamısı dəqiqləşməlidir və belələri repressiya qurbanı sayıla bilməz. Günün müəyyən olunması yaxşıdır ki, həmin gün bu məsələlər müzakirə olunsun, haqq-ədalət ortaya çıxsın. Bütün bu deyilənlərin fonunda, repressiya qurbanlarının xatirə gününün təsis olunmasının tərəfdarıyam. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu bizim tariximizdir. O üzdən, sözügedən məsələlərə son dərəcə həssas yanaşılmalıdır. Haqsız yerə repressiyaya məruz qalan günahsız insanların xatirəsi hər il yad edilməlidir. Fikrimcə, belə olsa, məqsədəuyğun olar”.
Vidadi ORDAHALLI
