Şəfa Zəkiyeva: “Ancaq zaman keçdikcə “Cadugərlər bayramı”nın əsl məğzi unuduldu” Zərnişan Əliyeva: “Deyirlər ki, guya bu bayramın fəlsəfəsi insanları ölümdən qorxmamağa çağırmaqdır” Aydın Xan Əbilov: “Açığı, bu bayram haqqında...”
Son bir neçə ildir ölkəmizdə müxtəlif qondarma mərasimlər qeyd edilməyə başlayıb. Müəyyən qruplar tərəfindən oktyabrın son günündə keçirilən “Halloween”, yəni “Cadugərlər bayramı” artıq ənənə halını alıb və bura müxtəlif insanlar cəlb edilir. Əsasən Bakının gecə klublarında təşkil edilən “Cadugərlər bayramı”nda yeniyetmə və gənclərin iştirakı olduqca mənfi haldır.
Təəssüflə qeyd etmək istəyirik ki, bəzi məktəblərdə də bu mərasimə “könül” verənlər az deyil. Hətta keçən il bəzi məktəblərdə “Halloween” qeyd edilmişdi. Bu da sözsüz ki, cəmiyyətdə haqlı narazılıqlar yaratmışdı. Qeyd edək ki, bu mərasimdə əsas element kimi balqabaq məhsulu önə çəkilir. Balqabaqdan düzəldilən müxtəlif maskalar taxmış insanlar ətrafa elə də xoşagəlməyən təsirlər ötürürlər. Azərbaycan mentaliteti, ənənələri, dünyagörüşü üçün yad olan “Cadugərlər bayramı”nın hər il keçirilməsi və burada məktəblilərin, tələbələrin cəlb edilməsi narahatlıq doğurmaya bilməz.
Ekspertlərin bildirdiyinə görə, “Cadugərlər bayramı” olaraq qeyd edilən mərasimə qatılanlar ətrafları üçün, sözün əsl mənasında, qorxulu aura yaradıblar. Onlar bu auranı həm qorxulu maskaların, həm dəhşət saçan qrimin, həm də çıxardıqları tükürpədici səslərin köməyi ilə yaradırlar. Onlara elə gəlir ki, onların bu formada meydana çıxması bir əyləncədir. Onu da vurğulayaq ki, bir çox mənbələrdə “Halloween” həm “balqabaqlar bayramı”, həm də “Cadugərlər bayramı” kimi tanınır.
Bəzi ekspertlər bildirirlər ki, bu bayram müasir Böyük Britaniya və İrlandiya ərazisində yaşayan Şotland xalqı keltlərin adətləri əsasında hazırlanıb, sonrakı dönəmlərdə bayramın formatında müəyyən dəyişikliklər edilib. Bu da bayramı məhsul bayramı kontekstindən çıxararaq başqa bir istiqamətə yönəldib. Maraqlıdır ki, “balqabaqlar bayramı” kimi vaxtilə özünə yer tutan bayram sonradan qorxulu tendensiyalar məngənəsinə düşüb.
Onu da vurğulayaq ki, “Halloween” ABŞ, Böyük Britaniya, İrlandiya, Rusiya, Asiya qitəsində yerləşən Sinqapur, Cənubi Koreya, Yaponiya, okeaniyada yerləşən Avstraliya, Yeni Zelandiya və bir çox dünya ölkələrində təntənəli şəkildə keçirilir.
Bayaq qeyd etmişdik ki, bu bayramın yarandığı dövrdə mahiyyəti tamam başqa olub.
Onun “Cadugərlər bayramı”na çevrilməsi və qorxulu, həyəcan doğuran bir tendensiya kimi ayrı-ayrı qruplar tərəfindən dünyanın müxtəlif ölkələrinə yayılmasının gerçək səbəbləri var.
Mərasimşünas Şəfa Zəkiyevanın sözlərinə görə, "Cadugərlər bayramı" ilk vaxtlar Böyük Britaniya və İrlandiya ərazisində yaşayan kelt xalqının adətləri əsasında keçirilib. Buna görə də başlanğıc tarixi dəqiq bilinməyən “Halloween”ə bəzi ölkələrdə “Kelt festivalı” da deyilir. O qeyd etdi ki, o vaxtlar oktyabrın 31-i məhsul yığımının bitdiyi gün hesab olunurdu və yeganə gəlir mənbəyi təsərrüfatçılıq olan insanların yaşamağa davam edə bilib-bilməyəcəyi həmin gün məlum olurmuş: ”Növbəti ili çətin keçirəcəklərini məhsul yığımından öyrənən cütçülər inanırdılar ki, bütün bunların səbəbkarı öldükdən sonra rahatlıq tapa bilməyən ruhlardır. Bu qəribə inanca görə, cinayətə qurban gedənlərin, dünyadakı işlərini tamamlaya bilmədən ölənlərin, həyatlarını günahkar olaraq keçirənlərin ruhları hər il 31 oktyabrda dünyanı ziyarət edərək insanları lənətləyirlər. Birinci gəlişlərində onları qorxudub qaçıra bilməyən cütçülərin bu lənətə görə yığımları gözlədiklərindən az olurmuş.
“Cadugərlər bayramı”nda istifadə olunan qorxunc paltarların və qəribə bəzəklərin mahiyyəti çox maraqlı inanclara söykənir. İnsanlar pis niyyətli ruhları qorxudub qaçırmaq üçün evlərin üstündən bu cür əcaib fiqurlar, bəzəklər asır, özləri isə qorxunc maskalar geyinirdilər. Onlar qış aylarına hazırlıq üçün kəsdikləri heyvanların sümüklərini meydanlarda yandıraraq böyük tonqallar qalayır, ətrafa yayılan pis qoxularla “narahat ruhları” uzaqlaşdırmağa çalışırdılar.
İrlandlar, şotlandlar və qallar tərəfindən İngiltərədə festival kimi keçirilən "Cadugərlər bayramı" XIX əsrdə Amerikada da qeyd olunmağa başlandı.
Ancaq zaman keçdikcə “Cadugərlər bayramı”nın əsl məğzi unuduldu, o tamamilə fərqli yöndə qeyd edilməyə başladı. XX əsrdə daha çox Amerika bayramı olaraq tanınmağa başladı. Hazırda, demək olar ki, dünyanın hər yerində qeyd olunan bu bayram Amerikada böyük təntənə ilə keçirilir”.
Ekspert qeyd etdi ki, Avropanın bir sıra ölkələrində əvvəllər “Ölülər bayramı” adı ilə qeyd olunan bu mərasim xristianlıqda bəyənilmədiyi üçün, “Cadugərlər bayramı” adlandırılıb: “Məlum olduğu kimi, mövcud dinlərin heç biri, o cümlədən də islam ruhlarla hər hansı bir əlaqə yaratmağı tərcih etmir. Lakin son illər Azərbaycanda da dəb düşən bu bayram son günlər orta məktəblərə də ayaq açıb. Bir sıra məktəblərdə pərakəndə şəkildə bu bayram qeyd olunub ki, bu da valideynlər tərəfindən birmənalı qarşılanmayıb. Mən bu mərasimin məktəblərdə qeyd edilməsinə yaxşı baxmıram. Bunu bizim cəmiyyətdə təqdir edənlər də var. Amma təqdir ediləsi bir göstəricisi yoxdur. Əvvəl məhsul bayramı olub, sonra isə qara qüvvələrlə əlaqəsi olan bir mərasimə çevrilib. Azərbaycan sağlam bir dövlətdir və bizim öz ənənəvi bayramlarımız, mərasimlərimiz var. O mərasimləri məktəblərə yaxın qoymurlar, amma hansısa bir qondarma bayramı keçirirlər. Bizim o qədər unudulmaqda olan mərasimlərimiz var ki, onlar sıradan çıxır. Onları yaddaşımızdan məişətimizə köçürək. Bu daha faydalı olar. Hər yerdə olduğu kimi, bizim ölkədə də şər qüvvələrə pərəstiş edən insanlar var. Bu insanlar cəmiyyətdə ancaq mənfi əhval yaradırlar”.
Ekspertin qeyd etdiyinə görə, xristianlığın ilkin təşəkkül tapdığı dövrlərdə bu bayram bəyənilməyib, bəzi hallarda qadağan olunub. Çünki xristianlıq cadugərliyi təbliğ etməyi qadağan edir, bu halda biz niyə onu təbliğ etməliyik?
Sosioloq Zərnişan Əliyevanın bildirdiyinə görə də bu bayram bizim cəmiyyətimizin ruhunu əks etdirmir və onun kütləvi qaydada təbliğinin qarşısı alınmalıdır: “Cadugərlik bütün səmavi kitablarda, bütün ənənəvi dinlərdə pislənib, tənqid edilib. Cadugərliyə dinimiz pis baxır, onu bizim cəmiyyətə yaxın qoymaq olmaz. Bu bayramı məhsul bayramı adı altında gündəmə gətirmək istəyirlər, amma bu, məhsul bayramı deyil. Dəhşət saçan maskalar taxan adamlar insanda necə xoş ovqat yarada bilər? Deyirlər ki, guya bu bayramın fəlsəfəsi insanları ölümdən qorxmamağa çağırmaqdır. Dəhşətli maskalar geymiş qorxunc adamlar kimin qarşısına çıxsa, o, qorxudan dəli olar”.
O, hesab edir ki, bizim cəmiyyətə, ənənələrimizə yad olan bayramların içimizə sızması uşaqlarımızın, gənclərimizin psixikasını zədələyir, onlara mənfi aura, ruh aşılayır. “Gəncləri, uşaqları belə mərasimlərdən qorumalıyıq. Bir sosioloq kimi deyirəm ki, bunların təhlükəsi böyükdür. Ən azından, bu bayram keçirilərkən orada qorxulu effekt yaradan elementlərdən istifadə edilməsi uşaqlara pis təsir edir. Bəziləri bunu teatr tamaşası kimi qeyd edir, bəziləri əyləncə kimi irəli sürürlər. Amma fikrimcə, onun mahiyyətində qara qüvvələrin ruhunu aşılamaq durur” - deyə sosioloq bildirdi.
Kulturoloq Aydın Xan Əbilov isə bizimlə söhbətində “Cadugərlər bayramı”na ciddi yanaşmadığını bildirdi: “Açığı, bu bayram haqqında ətraflı maraqlanmamışam, amma onu heç ciddi bir bayram da saymıram”.
Aytəkin KƏRİMLİ
