Kor­rup­si­ya, ona qar­şı mü­ba­ri­zə ən qə­dim dövrlər­dən in­di­yə­dək...

Və­tən­daş cə­miy­yə­ti kor­rup­si­ya­ya qar­şı və­tən­daş qal­xa­nı­dır.

"Döv­lət olan yer­də kor­rup­si­ya da var"

Her­ri Sten­l, No­bel mü­ka­fa­tı la­u­re­a­tı

Kor­rup­si­ya və rüş­vət­xor­luq mü­a­sir cə­miy­yə­tin çox cid­di prob­lem­lə­rin­dən­dir. Bü­tün dün­ya­da kor­rup­si­ya və rüş­vət­xor­luq­la apa­rı­lan mü­ba­ri­zə­nin sərtli­yi­nə bax­ma­ya­raq, onun coğ­ra­fi­ya­sı ge­niş­lən­mək­də da­vam edir. La­kin aş­kar olu­nan kor­rup­si­ya rə­qəm­lə­ri hə­mi­şə hə­qi­qə­ti əks et­dir­mir.

Ötən il Azər­bay­can­da kor­rup­si­ya­ya qar­şı mü­ba­ri­zə üz­rə təd­bir­lər əhə­miy­yət­li sə­viy­yə­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lib, kor­rup­si­ya­ya şə­ra­it ya­ra­dan hal­la­rın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı yö­nün­də çox iş gö­rü­lüb. Öl­kə­də kor­rup­si­ya­ya qar­şı mü­ba­ri­zə təd­bir­lə­ri iq­ti­sa­di sa­hə­də apa­rı­lan is­la­hat­la­rı ta­mam­la­ya­raq, öl­kə­nin iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı üçün ye­ni im­kan­lar açıb.

Kor­rup­si­ya­ya qar­şı mü­ba­ri­zə və bu prob­le­min ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı döv­lət si­ya­sə­ti­nin pri­o­ri­tet is­ti­qa­mə­ti ki­mi  an­ti­kor­rup­si­ya is­la­hat­la­rı­nın in­no­va­tiv xa­rak­te­ri ilə sıx bağ­lı­dır. 2016-cı il­də kor­rup­si­ya­ya qar­şı bey­nəl­xalq stan­dartla­ra ca­vab ve­rən ge­niş­miq­yas­lı insti­tu­si­o­nal is­la­hat­lar hə­ya­ta ke­çi­ri­lib, iq­ti­sa­diy­ya­tın key­fiy­yət­cə ye­ni mər­hə­lə­si­nin və hə­ya­ta ke­çi­ri­lən is­la­hat­la­rın da­vam­lı­lı­ğı­nı tə­min et­mək məq­sə­di­lə Pre­zi­den­tin 2016-cı il 6 de­kabr ta­rix­li Fər­ma­nı ilə iq­ti­sa­diy­ya­tın əsas sek­tor­la­rı üz­rə 12 stra­te­ji yol xə­ri­tə­si təs­diq edi­lib. Qeyd edi­lən ge­niş­miq­yas­lı is­la­hat­lar öl­kə üçün ye­ni perspek­tiv­lər açır. Dün­ya­da möv­cud qlo­bal iq­ti­sa­di böh­ra­na bax­ma­ya­raq, öl­kə­də qey­ri-neft sə­na­ye­si in­ki­şaf edir.

Kor­rup­si­ya­ya qar­şı mü­ba­ri­zə üz­rə Ko­mis­si­ya tə­rə­fin­dən "Açıq hö­ku­mə­tin təş­vi­qi və kor­rup­si­ya­ya qar­şı mü­ba­ri­zə­yə da­ir Mil­li Fə­a­liy­yət Plan­la­rı"nın ye­kun qiy­mət­lən­di­ril­mə­si hə­ya­ta ke­çi­ri­lib, kor­rup­si­ya ilə əla­qə­dar hü­quq­poz­ma­lar­la bağ­lı mə­lu­mat ve­rən şəxslə­rin döv­lət tə­rə­fin­dən mü­da­fi­ə­si mü­va­fiq qa­nun­ve­ri­ci­lik aktla­rı ilə tə­min edi­lib. 

Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev Kor­rup­si­ya­ya qar­şı mü­ba­ri­zə­də fik­ri­ni la­ko­nik tərzdə: "Mən xal­qın xid­mət­çi­si­yəm!" - şək­lin­də ifa­də et­mək­lə döv­lə­tin cə­miy­yə­tə xid­mət et­mə­si nə­ti­cə­sin­də kor­rup­si­ya­nın zə­if­lə­yə­cə­yi­nə işa­rə vu­rub. Bu ba­rə­də döv­lət or­qan­la­rı­nın mə­mur­la­rı­na xə­bər­dar­lıq, və­tən­daş­la­ra isə bu mü­ba­ri­zə­də fə­al ol­ma­la­rı­na ça­ğı­rış edib.

Və­tən­daş cə­miy­yə­ti kor­rup­si­ya­ya qar­şı və­tən­daş (mü­da­fi­ə­si­nə) qal­xa­nı­na çev­ri­lir.

Dün­ya ekspertlə­ri be­lə qə­na­ə­tə gə­lir­lər ki, kor­rup­si­o­ner və­zi­fə­li şəxslə­rin sa­yı və da­i­rə­si ço­xal­dıq­ca bu qə­bil­dən olan faktla­rın aş­kar olun­ma­sı mə­sə­lə­si də çə­tin­lə­şir. De­mə­li, və­tən­daş­lar əl­də et­dik­lə­ri mə­lu­mat­la­rın ötü­rül­mə­sin­də prin­si­pal ol­ma­lı­dır­lar. 

Ümu­miy­yət­lə, ci­na­yət­kar­lıq­la mü­ba­ri­zə bü­tün döv­lət or­qan­la­rı­nın, si­ya­si və və­tən­daş insti­tut­la­rı­nın təd­bir­lər sis­te­mi­nin tam hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­sin­dən ası­lı­dır. Bu mis­si­ya­da və­tən­dəş cə­miy­yə­ti hü­qu­qa­zidd əməl­lə­rin qar­şı­sı­nı al­maq­da həm mü­da­fi­ə­çi, həm də dəs­tək ve­rən güc­də ol­ma­lı­dır.

Se­vin­di­ri­ci hal­dır ki, döv­lə­tin ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə və­tən­daş cə­miy­yə­ti insti­tut­la­rı­nın hə­ya­ta ke­çir­di­yi mo­ni­to­rinqlər və spe­si­fik təd­bir­lər sə­mə­rə ver­mək­də da­vam edir. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da QHT-lə­rə Döv­lət Dəs­tə­yi Şu­ra­sı­nın bu sa­hə üz­rə ma­liy­yə­ləş­dir­di­yi la­yi­hə­lər əha­li ara­sın­da ma­a­rif­lən­dir­mə işi­nə sti­mul ya­ra­dır. QHT-lər  kor­rup­si­ya ilə mü­ba­ri­zə­də və­tən­daş nə­za­rə­ti­ni ar­tı­rır. Bu sa­hə­də olan müs­bət di­na­mi­ka bey­nəl­xalq an­ti­kor­rup­si­ya rey­tinqlə­rin­də də öz ək­si­ni ta­pır. Be­lə ki, "Bey­nəl­xalq Şəf­faf­lıq" təş­ki­la­tı tə­rə­fin­dən ha­zır­la­nan so­nun­cu "Kor­rup­si­ya Qav­ra­ma İn­dek­si"ndə Azər­bay­can ötən il­lə mü­qa­yi­sə­də 7 pil­lə irə­li­lə­yib, "Bey­nəl­xalq Şəf­faf­lıq" təş­ki­la­tı­nın di­gər ənə­nə­vi he­sa­ba­tın­da "2016-cı il Qlo­bal Kor­rup­si­ya Ba­ro­met­ri" üz­rə öl­kə­miz kor­rup­si­ya­ya qar­şı mü­ba­ri­zə­ni güc­lən­di­rib, kor­rup­si­ya­nın dəh­li­zi da­ra­lıb.

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Da­xi­li İş­lər Na­zir­li­yi­nin 2016-cı il­də ci­na­yət­kar­lıq­la mü­ba­ri­zə­nin və­zi­yə­ti­nə da­ir ke­çi­ril­miş ge­niş kol­le­gi­ya ic­la­sın­da na­zir, ge­ne­ral-pol­kov­nik Ra­mil Usu­bov döv­lə­tin iq­ti­sa­di təh­lü­kə­siz­li­yi­nə yö­nə­lən ağır ci­na­yət­lə­rə qar­şı apa­rı­lan əmə­liy­yat təd­bir­lə­ri ba­rə­də də da­nı­şıb, 33 sax­ta pul ha­zır­la­ma və sat­ma ci­na­yət­lə­ri­nin aş­kar­lan­ma­sı­nı kol­le­gi­ya ic­la­sı iş­ti­rak­çı­la­rı­nın diq­qə­ti­nə çat­dı­rıb, qey­ri-le­qal döv­riy­yə­dən ümu­mi məb­lə­ği 47 min ma­nat, 10 min ABŞ dol­la­rı və 9 min 500 av­ro olan 931 ədəd müx­tə­lif no­mi­nal­da sax­ta əs­ki­nas­la­rın, ha­be­lə is­ti­fa­də müd­də­ti öt­müş 35 ton­dan çox ye­yin­ti məh­su­lu­nun və ti­kin­ti ma­te­ri­al­la­rı­nın çı­xa­rıl­ma­sı­na to­xu­nub. DİO əmək­daş­la­rı­nın ke­çir­di­yi çe­vik əmə­liy­yat-ax­ta­rış təd­bir­lə­ri nə­ti­cə­sin­də val­yu­ta qa­nun­ve­ri­ci­li­yi­nin tə­ləb­lə­ri­ni poz­maq­la ümu­mi­lik­də 195.650 ABŞ dol­la­rı və 30.000 av­ro sa­tan 7 şəxs sax­la­nıb, top­lan­mış ma­te­ri­al­lar ai­diy­yə­ti üz­rə Ver­gi­lər Na­zir­li­yi­nə gön­də­ri­lib, 262 şəxs haq­qın­da in­zi­ba­ti mə­su­liy­yət təd­bir­lə­ri gö­rü­lüb.

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Baş Pro­ku­ro­ru ya­nın­da Kor­rup­si­ya­ya Qar­şı Mü­ba­ri­zə Baş İda­rə­si­nin 2016-cı il he­sa­ba­tın­da qeyd olun­du­ğu ki­mi, ke­çi­ril­miş 6 əmə­liy­yat təd­bi­ri nə­ti­cə­sin­də 6 nə­fər kor­rup­si­o­ner ci­na­yət ba­şın­da ya­xa­la­nıb. Baş ida­rə­nin əmə­liy­yat he­yə­ti tə­rə­fin­dən aş­kar olun­muş faktlar üz­rə 32 ci­na­yət işi baş­la­nıb, ke­çi­ril­miş əmə­liy­yat-ax­ta­rış təd­bir­lə­ri nə­ti­cə­sin­də (kor­rup­si­ya ci­na­yət­lə­ri ilə bağ­lı) ax­ta­rış­da olan 24 şəxs tu­tu­lub. He­sa­bat döv­rün­də 480 ci­na­yət işi üz­rə 313 və­zi­fə­li şəxs ba­rə­sin­də 201 ci­na­yət işi­nin is­tin­ta­qı ta­mam­la­na­raq ba­xıl­ma­sı üçün ai­diy­yə­ti məh­kə­mə­lə­rə gön­də­ri­lib. Məh­kə­mə­lə­rə gön­də­ri­lən ci­na­yət iş­lə­ri üz­rə 202 mil­yon 629 ma­nat məb­lə­ğin­də də­yən zi­ya­nın 33 mil­yon 249 ma­nat və ya 16,6 %-nin ödə­nil­mə­si tə­min edi­lib, 78 mil­yon 283 ma­nat məb­lə­ğin­də əm­lak üzə­ri­nə həbs qo­yu­lub. İs­tin­ta­qı apa­rıl­mış ci­na­yət iş­lə­ri üz­rə 220-dən çox və­zi­fə­li şəxs ci­na­yət mə­su­liy­yə­ti­nə cəlb olu­nub. On­lar­dan 110 və­zi­fə­li şəxs qul­luq möv­qe­yin­dən sui-is­ti­fa­də et­mək­lə də­lə­duz­luq edib, 34 nə­fər və­zi­fə sə­la­hiy­yət­lə­ri­ni aşıb, 10 nə­fər rüş­vət al­maq­da təq­sir­lən­di­ri­lib, 14 nə­fər rüş­vət ver­mə­yə gö­rə mə­su­liy­yə­tə cəlb olu­nub. Gö­rün­dü­yü ki­mi, və­tən­daş­la­rın rüş­vət ver­mə­yə mey­li hə­lə də az de­yil. Bu, çox cid­di fak­tor­dur və kor­rup­si­ya­nı do­ğu­ran sə­bəb­lər­dən­dir. Və­tən­daş­lar­dan gə­lən rüş­vət tək­li­fi bu sa­hə ilə mü­ba­ri­zə­yə və və­tən­daş tə­şəb­büs­lə­ri­nə cid­di zi­yan vu­rur. Adi və­tən­daş­la­rın kor­rup­si­ya hü­quq­poz­ma­la­rı­nın sub­yek­ti­nə  çev­ril­mə­si döv­lə­tin ci­na­yət­kar­lıq­la mü­ba­ri­zə si­ya­sə­ti­nə ma­ne olur, ic­ti­mai ma­raq­dan kə­na­ra çı­xır.

Kor­rup­si­ya­ya qar­şı Mü­ba­ri­zə Baş İda­rə­si­nin fə­a­liy­yə­tə baş­la­dı­ğı gün­dən 1800-dən çox ci­na­yət işi ai­diy­yə­ti üz­rə məh­kə­mə­lə­rə gön­də­ri­lib. Ci­na­yət iş­lə­ri ara­sın­da 70 faktdan çox rüş­vət­xor­luq: və­zi­fə­dən sui-is­ti­fa­də hal­la­rı üz­rə 150; qul­luq möv­qe­yin­dən is­ti­fa­də et­mək və qa­rət­lə mü­şa­yi­ət edi­lən 500-dən çox ci­na­yət işi ma­te­ri­al­la­rı olub. Bu ci­na­yət­lər nə­ti­cə­sin­də döv­lə­tə 200 mil­yon AZN-dən çox zi­yan də­yib, 122 mil­yon ma­na­tın büd­cə­yə kö­çü­rül­mə­si tə­min edi­lib.

Tə­bii ki, rə­qəm­lər dü­şün­mə­yə əsas ve­rir. Zən­nim­cə, və­tən­daş­la­rı və­zi­fə­li şəxslə­rin ələ alın­ma­sı­na sövq edən hal­la­rın möv­cud­lu­ğu cə­miy­yə­tin mü­əy­yən qis­mi­nin ib­ti­dai şü­u­ra ma­lik ol­ma­sı­nın tə­za­hü­rü­dür. Ba­kı Met­ro­po­li­te­ni­nin sa­biq rə­i­si­nin MTN-ə rüş­vət ver­mə­si fak­tı­nı KİV-də bə­yan et­mə­si, ya­xud sa­biq ra­bi­tə və in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı  na­zi­ri­nin bu­na bən­zər "mü­la­hi­zə­lə­ri" zə­if tə­fək­kür­dən,  qey­ri pe­şə­kar­lıq­dan xə­bər ve­rir. Bu cür mə­mur­lar hə­rə­kət­lə­ri­nin, da­nı­şıq­la­rı­nın ya fər­qi­nə var­mır, ya da de­dik­lə­ri­ni an­la­mır­lar.

Ai­lə, qa­dın və uşaq­la­rın iş­lə­ri üz­rə ko­mi­tə­nin sa­biq apa­rat rəh­bə­ri­nin, Təh­sil Na­zir­li­yi­nin Sum­qa­yıt şə­hər Təh­sil İd­man Mər­kə­zi­nin sa­biq di­rek­to­ru­nun və­zi­fə­lə­rin­dən sui-is­ti­fa­də­lə­ri ilə də bağ­lı ey­ni fi­kir­lə­ri söy­lə­mək olar. Döv­lət qul­luq­çu­la­rı iç­dik­lə­ri an­da sə­da­qət gös­tər­sə­lər, ne­qa­tiv hal­lar əhə­miy­yət­li sə­viy­yə­də aza­la bi­lər. Söh­bət Və­tə­nə və eti­bar edi­lən eti­ma­da sə­da­qət­dən ge­dir.

Məh­kə­mə ha­ki­miy­yə­tin­də da­vam edən cid­di de­mok­ra­tik is­la­hat­lar döv­lə­tin da­xi­li si­ya­sə­ti ilə üst-üs­tə dü­şür. Son il­lər yal­nız hü­qu­qi eru­di­si­ya­sı­na, da­xi­li ina­mı­na, hü­quq dü­şün­cə­si­nə, bi­lik sə­viy­yə­si­nə, pe­şə­kar­lı­ğı­na və qa­bi­liy­yə­ti­nə gö­rə ha­kim kor­pu­su­na qə­bul olu­nan­la­rın sa­yı artmaq­da­dır. Əd­liy­yə Na­zir­li­yi­nin kol­le­gi­ya­sı sö­zün hə­qi­qi mə­na­sın­da ob­yek­tiv­lik, əda­lət­li­lik və şəf­faf­lıq prin­sip­lə­ri­nə üs­tün­lük ver­mək­lə is­la­hat­la­rı da­vam et­di­rir. Ha­ki­min yük­sək nü­fu­zu­na xə­ləl gə­ti­rən ha­kim­lə­rə qar­şı cid­di re­ak­si­ya ve­ri­lir. Ötən il ər­zin­də 13 ha­kim kor­rup­si­ya hü­quq­poz­ma­la­rı­na gö­rə in­ti­zam mə­su­liy­yə­ti­nə cəlb olu­nub.

Və­tən­daş­la­rı na­ra­hat edən mə­sə­lə­lər­dən bi­ri də ha­kim­lər­lə bağ­lı şi­ka­yət­lə­rin ha­ki­min ça­lış­dı­ğı məh­kə­mə­lə­rə gön­də­ril­mə­si­dir. Be­lə hal­lar məh­kə­mə ha­ki­miy­yə­ti­nin və hü­qu­qi döv­lə­tin prin­sip­lə­ri ilə uz­laş­mır, qə­bu­le­dil­məz­dir.

Kor­rup­si­ya, in­san al­ve­ri, nar­ko­tik va­si­tə­lə­rin qa­nun­suz döv­riy­yə­si və ter­ror­çu­luq ci­na­yət­lə­ri mü­tə­şək­kil ci­na­yət­kar­lı­ğın bir-bi­ri ilə sıx bağ­lı olan sa­hə­lə­ri­dir.  Ona gö­rə də be­lə ci­na­yət­lər­lə mü­ba­ri­zə bü­tün dün­ya­da prob­lem ola­raq qa­lır. Mü­tə­şək­kil qrup və dəs­tə­lə­rin si­ya­si hi­ma­yə­dar­la­rı, çox ge­niş hər­bi və ma­liy­yə im­kan­la­rı (hət­ta bank he­sab­la­rı) ol­du­ğun­dan, mü­ba­ri­zə hə­mi­şə sə­mə­rə ver­mir. Dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti bu iş­də ma­raq­lı ol­ma­lı, mü­ba­ri­zə bey­nəl­xalq sə­viy­yə­də, ko­or­di­na­si­on qay­da­da apa­rıl­ma­lı­dır.

Döv­lə­tin və hü­qu­qun tə­şək­kü­lü vax­tın­dan bu gü­nə qə­dər kor­rup­si­ya və di­gər növ ci­na­yət­lər (ci­na­yət­lə­rin ye­ni növ­lə­ri) olub və ola­caq. No­bel mü­ka­fa­tı la­u­re­a­tı Her­ri Sten­li Bek­ker (iq­ti­sad­çı) qeyd edir ki, yal­nız döv­lə­ti ləğv et­mək­lə kor­rup­si­ya­nı və müx­tə­lif növ ci­na­yət­lə­ri ləğv et­mək olar. De­mə­li, kor­rup­si­ya və di­gər növ ci­na­yət­lər döv­lə­tin və hü­qu­qun ya­ran­ma­sı ilə mey­da­na gə­lir.

Al­ma­ni­ya im­pe­ri­ya­sı­nın kansle­ri Ot­to Fon Bis­mar­ka gö­rə, "döv­lə­ti pis qa­nun­lar­la ida­rə et­mək olar, am­ma in­ti­zam­sız mə­mur­lar­la ida­rə et­mək qey­ri-müm­kün­dür". Mü­ba­ri­zə­nin üsul­la­rı da diq­qət çə­kir: I Pyotr çar­lı­ğı döv­rün­də bir fər­man im­za­la­mış­dı. Hə­min fər­man­da bir cüm­lə ilə bü­tün Ru­si­ya­ya xi­tab edi­lir­di: "Kim kən­di­rin də­yə­rin­dən ar­tıq oğur­la­yar­sa, o kən­dir­lə (dar ağa­cın­da olan kən­dir nə­zər­də tu­tu­lur) də ası­la­caq". Bu za­man ona ca­vab ola­raq bil­di­ri­lib: "Za­ti Ali­lə­ri! Be­lə get­sə tə­bə­ə­siz (və­tən­daş­sız) qa­la­ca­ğıq". Bü­tün bun­la­ra bax­ma­ya­raq, qə­dim döv­lət ki­mi Ru­si­ya­da bu gün də kor­rup­si­ya baş alıb ge­dir.

Ən güc­lü döv­lət­lər be­lə kor­rup­si­ya­nı ara­dan qal­dır­ma­ğa zə­ma­nət ve­rə bil­mə­yib. Am­ma har­da cə­miy­yət güc­lü­dür­sə, har­da döv­lət cə­miy­yə­tə xid­mət edir­sə, ora­da kor­rup­si­ya zə­if­dir, hiss olun­mur. Ye­nə Ru­si­ya ça­rı I Pyot­run döv­rün­də bi­rin­ci xa­nım üçün Çin­dən gə­ti­ri­lən bril­yan­tı "özü­nün­kü­ləş­di­rən" Si­bir knya­zı Qa­qa­ri­nin cə­sə­di baş­qa­la­rı­na görk ol­sun de­yə bir il dar ağa­cın­dan ası­lı qal­mış­dı. Onu if­şa edən, döv­rün ta­nın­mış pro­ku­ro­ru Nek­ra­sov da mü­əy­yən müd­dət­dən son­ra kor­rup­si­ya­ya gö­rə dar ağa­cın­dan asıl­dı. Apa­rı­lan mü­ba­ri­zə sə­mə­rə­si­ni ver­mə­di, onun­la "dö­yüş­də" çar udu­zub kə­na­ra çə­kil­miş­di.

İn­gil­tə­rə­də VIII Hen­rix rüş­vət­xor­lu­ğun kö­kü­nü kəs­mək üçün hər cür təd­bi­rin gö­rül­mə­si­nə ra­zı idi. Kral mü­əs­si­sə­lə­ri­nin ya­nın­da mə­mur­la­rın qa­nun­suz hə­rə­kət­lə­ri ba­rə­də mü­ra­ci­ət üçün qu­tu­lar qo­yu­lar­dı. Hər şi­ka­yə­tin mü­əl­li­fi­nə bir far­ting- in­gi­lis pul va­hi­di ve­ri­lər­di. La­kin son­ra­lar Kral mü­ba­ri­zə­dən kə­na­ra çə­ki­lir. Da­xil olan şi­ka­yət­lər həd­dən ar­tıq çox ol­du­ğun­dan, on­la­rın yox­lan­ma­sı­na vaxt çat­dı­ra bil­mə­di­lər.

İlk də­fə kor­rup­si­ya ilə mü­ba­ri­zə e.ə IV əsrdə La­qa­şa şə­hər döv­lə­ti­nin Şu­mer ça­rı Uru­ka­qi­na tə­rə­fin­dən apa­rı­lıb. Onun "Ça­rın əm­la­kı ol­ma­ma­lı­dır" məş­hur fik­ri bu gün də diq­qət çə­kir.

Bəs baş­qa öl­kə­lər­də və­ziy­yət ne­cə­dir?

Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sın­da kor­rup­si­ya faktla­rı ötən dövrlər­lə mü­qa­yi­sə­də 21% ar­tıb. Ümu­miy­yət­lə, kor­rup­si­ya faktla­rı ba­rə­də mə­lu­mat ve­rən və­tən­daş­la­rın döv­lət tə­rə­fin­dən mü­da­fi­ə­si be­lə ci­na­yət­lə­rin qar­şı­sı­nı al­ma­ğa kö­mək edə bi­lər.

Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sı­nın sa­biq ma­liy­yə na­zi­ri A.Kud­ri­na qeyd edir ki, öl­kə­də il ər­zin­də kor­rup­si­ya yo­lu ilə əl­də edi­lən  məb­ləğ 300 mlrd. dol­lar təş­kil edir. Bu ba­xım­dan kor­rup­si­ya ar­tıq dün­ya­da bü­tün sa­hə­lə­rin fə­a­liy­yə­ti­nə si­ra­yət edir. Rüş­və­tin mü­əy­yən fa­i­zi mə­mur­la­rın və­zi­fə­lə­ri­nə olan xə­ya­nət­lə­ri ilə bağ­lı olur. Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sı DİN-nin sta­tis­tik rə­qəm­lə­ri­nə gö­rə, Kor­rup­si­ya­nın ümu­mi həd­di­ni 2 his­sə­yə böl­mək olar: mə­mur­la­rın rüş­vət­xor­lu­ğu ümu­mi rüş­vət­xor­lu­ğun 20% təş­kil edir­sə, yer­də qa­lan 80% aşa­ğı his­sə­lər­də baş ve­rən kor­rup­si­ya­ya aid­dir. Bu sı­ra­da hə­kim­lər, mü­əl­lim­lər, hü­quq-mü­ha­fi­zə or­qan­la­rı­nın əmək­daş­la­rı du­rur. Və­ziy­yə­tin təh­li­lin­dən be­lə qə­na­ə­tə gə­li­nir ki, yük­sək çin­li mə­mur­la­rın rüş­və­ti il ər­zin­də 9 mln rubldan çox olur. Ci­na­yət iş­lə­ri üz­rə təq­sir­li­li­yi sü­bu­ta ye­ti­ri­lən­lər ba­rə­də əda­lət­li cə­za­nın tət­bi­qi baş tut­sa da, sə­mə­rə­si az­dır. RF dün­ya­da kor­rup­si­ya­nın sə­viy­yə­si­nə gö­rə 127-ci yer­də­dir. Na­ra­hat­lıq do­ğu­ran mə­sə­lə on­dan iba­rət­dir ki, və­tən­daş­la­rın mü­əy­yən his­sə­si rüş­vət­xor­luq­da, (rüş­vət ver­mək­də, rüş­vət tək­lif et­mək­də və va­si­tə­çi­lik­də) şəx­sən ma­raq­lı olur. Bu çox cid­di fak­tor­dur. Əha­li­nin mü­əy­yən his­sə­si­nin hü­qu­qi döv­lə­tin və və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin prin­sip­lə­ri­nin qo­run­ma­sın­da ira­də nü­ma­yiş et­di­rə bil­mə­mə­si  kor­rup­si­ya­ya şə­ra­it ya­ra­dan amil­lər­dən­dir. Mü­qa­yi­sə üçün, kor­rup­si­ya rey­tin­qi üz­rə so­nun­cu ye­ri KXDR, So­ma­li və Əf­qa­nıs­tan 8 bal­la tu­tur. Ən yax­şı gös­tə­ri­ci Da­ni­mar­ka və Ye­ni Ze­lan­di­ya­ya şa­mil olu­nur. 107 öl­kə üz­rə 114 min in­san ara­sın­da ke­çi­ri­lən in­te­rak­tiv sor­ğu­nun nə­ti­cə­si­nə gö­rə, dün­ya­da hər dörd nə­fər­dən bi­ri (114 min nə­fə­rin 27%) heç ol­ma­sa bir də­fə rüş­vət ver­di­yi­ni təs­diq edib. 

Ro­ma im­pe­ri­ya­sı­nın da­ğıl­ma­sı­nın əsas və mü­hüm sə­bəb­lə­rin­dən bi­ri də kor­rup­si­ya olub. Bey­nəl­xalq sta­tis­tik mə­lu­ma­ta gö­rə, Uk­ray­na döv­lə­tin­də də (Vik­tor Yu­ni­ko­vi­çin pre­zi­dent ol­du­ğu son il­lər­də) kor­rup­si­ya gö­rün­mə­miş həd­də ça­tıb. Hər il 160 mlrd. qri­ven le­qal döv­riy­yə­dən mə­mur­la­rın ci­bi­nə axıb. Sta­tis­tik xid­mə­tin təh­li­li­nə gö­rə, Uk­ray­na döv­lə­ti tək­cə kor­rup­si­ya is­ti­qa­mə­ti üz­rə il ər­zin­də 137 mlrd qri­ven iti­rib. Göm­rük sa­hə­sin­də olan sui-is­ti­fa­də­lə­rə gö­rə (2013-cü il ər­zin­də) kor­rup­si­ya nə­ti­cə­sin­də 40 mlrd qri­ven büd­cə­dən kə­nar mə­mur­la­rın ci­bi­nə da­xil olub. Göm­rük­də mal­la­rın qey­diy­ya­tı za­ma­nı məb­lə­ğin yal­nız 50%-i büd­cə­yə da­xil olub, qa­lan his­sə mü­əy­yən şəxslə­rin sə­rən­ca­mı­na ke­çib. Bu­ra­da kontra­ban­da hal­la­rı da vü­sət alıb, tor­paq sa­hə­lə­ri­nin ica­rə­si za­ma­nı ve­ri­lən rüş­və­tin məb­lə­ği 2013-cü il­də 4.7 mln qri­ve­nə ça­tıb. Ver­gi sa­hə­sin­də isə kor­rup­si­ya­nın məb­lə­ği 40 mlrd qri­ven təş­kil edib.

Bun­la­rı ona gö­rə qeyd et­dim ki, kor­rup­si­ya ilə mü­ba­ri­zə "asan­dır"-de­yə sa­də­lövhlü­yə qa­pıl­ma­yaq. Uzun müd­dət bu mü­tə­şək­kil ci­na­yət­lər­lə bağ­lı mə­lu­ma­tın əl­də edil­mə­si müm­kün ol­ma­dı­ğın­dan, sub­yektlər cə­za me­xa­niz­min­dən ya­yı­na bi­lir. Be­lə faktla­rın aş­kar olun­ma­sı üçün də uzun za­man tə­ləb olu­nur. Müd­dət uzan­dıq­ca isə cə­za­nın məq­sə­di əhə­miy­yə­ti­ni iti­rir. Sub­yektlə­rin ic­ti­mai mü­na­si­bət­lə­rə, iq­ti­sa­diy­ya­ta zidd əməl­lə­ri "bo­yat­laş­dıq­ca" unu­du­lur. Di­gər tə­rəf­dən və­zi­fə­li şəxslər cə­miy­yə­tin si­vil tə­bəq­lə­ri si­ra­sın­da­dır, on­la­rı if­şa et­mək də o qə­dər asan gö­rün­mə­sin. Mü­ba­ri­zə­nin mü­hüm üsu­lu on­la­ra qar­şı heç bir pro­se­su­al hə­rə­kət­lə­rə yol ver­mə­dən am­nis­ti­ya elan et­mək­dən iba­rət­dir.

Kor­rup­si­ya və baş­qa növ ci­na­yət­lər­lə mü­ba­ri­zə­yə "ano­nim" mü­ra­ci­ət­lə­rin ba­xıl­ma­sı­na qo­yu­lan qa­da­ğa­nın gö­tü­rül­mə­si də müs­bət tə­sir edə bi­lər. Bə­zən və­tən­daş­lar eh­ti­mal edir ki, bə­yan et­dik­lə­ri sui-is­ti­fa­də­lə­rə gö­rə tə­qib olu­na bi­lər. Ona gö­rə im­za­sız mü­ra­ci­ət­lə­rin ba­xıl­ma­sı­na qo­yu­lan qa­da­ğa gö­tü­rü­lər­sə, bu müs­bət qar­şı­la­na bi­lər.

Şəf­faf cə­miy­yət və şəf­faf hö­kü­mət­lə kor­rup­si­ya­nın tə­sir da­i­rə­si­ni zə­if­lət­mək olar. Kor­rup­si­o­ner­lər, Çin­də ol­du­ğu ki­mi yük­sək cə­za təh­di­di al­tın­da tə­qib olun­sa­lar be­lə, və­ziy­yə­ti is­tə­di­yi­miz səm­tə də­yiş­mək müm­kün ol­ma­ya­caq.

Eti­bar olu­nan və­zi­fə­də eti­ma­dı doğ­rultma­ğı ba­car­maq la­zım­dır, ic­ti­mai, döv­lət və döv­lət­çi­lik ma­raq­la­rı­na üs­tün­lük ver­mək, al­tu­rist ol­maq gə­rək­dir.

Şəm­səd­din Əli­yev,
hü­quq­şü­nas