Adil Qeybulla: "Ailə qurmazdan öncə hər bir gənc bu testdən keçməlidir"
Talassemiya dünyada da çox geniş yayılmış bir xəstəlikdir. Beynəlxalq Talassemiya Federasiyasının yaydığı məlumata görə, hər il dünyada təxminən 60 min nəfər talassemiya daşıyıcısı kimi doğulur. Hər il 100 min insan isə bu xəstəlikdən dünyasını dəyişir.
Xəstəliyin adı talas (dəniz) emiya (anemiya) sözlərinin birləşməsindən ibarətdir və talassemiya "dəniz anemiyası" deməkdir. Bu ona görə belə götürülüb ki, xəstəlik ilk dəfə Aralıq dənizi sahillərində yerləşən ölkələrdə aşkarlanıb. XX əsrin əvvəllərində Yunanıstan və Kipr ərazisində tapılan talassemiya bu gün dünyanın əksər ölkələrində yayılmaqdadır. Sonrakı dönəmdə əhalinin miqrasiyası ilə bağlı olaraq talassemiya getdikcə daha böyük əraziləri əhatə etməyə başlayıb. Bu gün az və ya çox dərəcədə dünyanın bütün ölkələrində talassemiya xəstəsi var. Talassemiya irsi xəstəlikdir.
Azərbaycanda da talassemiya xəstəliyinin geniş yayıldığı bildirilir. Elmi-Tədqiqat Hematologiya və Transfuziologiya İnstitutunun direktoru Zöhrə Əlimirzəyeva mətbuata açıqlamasında deyib ki, əhalinin 8 faizi talassemiya daşıyıcısıdır. Onların müayinə və müalicəsi müvafiq dövlət proqramı çərçivəsində həyata keçirilir. Z.Əlimirzəyeva qeyd edib ki, talassemiya xəstəliyinin profilaktikası, xəstə sayının azalması üçün yeni ailə qurmağa hazırlaşan cütlüklərin müayinəsinin aparılmasına başlanıb: "Artıq bu müayinələr də öz nəticələrini verməkdədir. Bu müddət ərzində 197554 şəxs tibbi müayinədən keçib, onlardan 9131 nəfərdə talassemiya daşıyıcılığı aşkarlanıb. Eləcə də 71 cütlükdə - yəni hər ikisində talassemiya daşıyıcılığı üzə çıxıb. Cütlüklərdə talassemiya aşkarlansa, hamiləliyin 12-18-ci həftəsində döldən material götürülür və Hematologiya İnstitutunda molekulyar, genetik müayinə aparılır. Bu vaxta kimi üç döldə talassemiya xəstəliyi aşkarlanıb və həmin cütlüklər hamiləliyin pozulmasına qərar verib. Talassemiya xəstəliyi aşkar olunan 5-6 cütlük isə ailə qurmaqdan imtina edib".
Adıçəkilən xəstəliyin nə səbəbdən geniş yayıldığını və ondan qorunmağın yollarını öyrənmək məqsədilə professor, həkim-ekspert Adil Qeybullaya müraciət etdik. O bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, talassemiyanın iki - "heteroziqot" və "homoziqot" formaları var: "Xəstəliyin uşağa valideynin birindən keçməsi heteroziqotdur. Xəstəlik hər iki valideyndən keçirsə, demək, "homoziqot" formasıdır. Xəstəliyin bu formasında talassemiya əlamətlərinin daşıyıcıları sağlam olur. Amma onlar bu patoloji geni öz uşaqlarına ötürə bilər. Talassemiya genini yalnız bir valideyndən alan uşaq talassemiyanın daşıyıcısına çevrilir. "Homoziqot" isə xəstəliyin çox ağır formasıdır. "Homoziqot"a - böyük talassemiyaya isə bu xəstəliyin genini hər iki valideyndən alan uşaq düçar olur. Bu, erkən uşaqlıq dövründə inkişaf edən çox ağır irsi qan xəstəliyi hesab edilir. Xəstəliyin yaranması belə baş verir, hər iki valideyn talassemiyanın daşıyıcısıdırsa, o halda uşaqlardan biri talassemiya xəstəliyi ilə doğulacaq, digəri isə sağlam olacaq. Çünki talassemiyada daşıyıcılıq irsidir. Körpə dünyaya gəlməzdən əvvəl də xəstəliyin olub-olmadığını öyrənmək olar. Hamiləliyin 8-22-ci həftələri arası müxtəlif yollarla alınan DNT araşdırması aparılır. Bu yolla da doğulacaq körpənin talassemiya daşıyıcısı olub-olmadığını müəyyənləşdirmək mümkündür. Talassemiyaya tutulmuş uşaq solğun, halsız və iştahasız olur. Müalicə olunmadığı təqdirdə bədəndə inkişaf zəif gedir, qara ciyər və dalağın böyüməsi ilə qarın şişir və üz sümüklərində dəyişiklik yaranır. Daşıyıcılar xəstə deyil. Az dərəcə qanazlığı və solğun görünməkdən başqa hər hansı bir narahatlıqlar ola bilməz. Daşıyıcılar daşıyıcı olduğunu ancaq xüsusi bir qan testi ilə öyrənə bilər. Buna görə də ailə qurmazdan öncə hər bir gənc bu testdən keçməlidir. Bu testdə məqsəd evlənməyin deyil, daşıyıcıları müəyyən edərək xəstə uşaqların doğulmasının qarşısını almaqdır".
A.Qeybullanın sözlərinə görə, qan xəstəlikləri əsasən irsi xarakter daşıyır: "Məsələn, hemofiliya, talassemiya kimi xəstəliklər irsidir. Qohumluğundan, milliyyətindən, dinindən asılı olmayaraq, eyni xəstəliyin daşıyıcılarının dünyaya gətirdiyi uşaqların talassemiya xəstəsi olma risqi böyükdür. Gənclərin toydan qabaq müayinəsi, qismən də olsa, bu bəlanın qarşısını alır".
Günel CƏLİLOVA
