Azərbaycanın ən iri tikinti şirkətlərindən biri olan “Akkord” şirkətlər qrupuna daxil müəssisələrin dövlət qarşısında milyonlarla manat vergi borcu yaranıb. Rəsmi mənbələr və media məlumatları bu borcun səbəblərinin həm maliyyə, həm struktur, həm də idarəetmə problemləri ilə bağlı olduğunu göstərir.
Son rəsmi məlumatlara əsasən, “Akkord Sənaye Tikinti İnvestisiya Korporasiyası” ASC-nin 22 fevral 2024-cü il tarixinə dövlət qarşısında 15 milyon 6 min 168 manat 49 qəpik vergi borcu var.
Bu, şirkətin 2022-ci ildəki təxminən 8 milyon manatlıq borcuna nisbətən iki dəfədən çox artım deməkdir. Qrupun digər törəmə şirkətləri də borclu vəziyyətdədir. “Akkord Hydrotechnical Construction Company” MMC - 4,4 milyon manata yaxın borcu ilə siyahıda öndədir. “Akkordian Traden” MMC - 110 min manatdan çox borcu var. “Akkord Qum” MMC - Vergilər Xidmətinin “risqli vergi ödəyiciləri” siyahısına salınıb. “Hydraulic Mechanisms Company” MMC - təxminən 172 min manatlıq borcu qeyd olunur.
Müxtəlif illərdə bu şirkətlərə qarşı Bakı Kommersiya Məhkəməsində borc və müflisliklə bağlı iddialar da qaldırılıb.
Media məlumatlarına görə, bəzi layihələrin maliyyələşməsi dayandığından, öhdəliklərin yerinə yetirilməsi çətinləşib.
İqtisadçıların fikrincə, “Akkord” kimi iri inşaat qruplarının vergi borcları bir neçə əsas səbəbdən formalaşır:
- Layihələrin maliyyələşdirilməsində fasilələr;
- “Akkord” uzun illər dövlət sifarişli və kommersiya yönümlü infrastruktur layihələrinin baş podratçısı olub.
Son illər bu sahədə yeni layihələrin azalması və bəzi tenderlərin dondurulması şirkətin maliyyə axınını zəiflədib.
Gecikən ödənişlər və dayandırılmış obyektlər likvidlik böhranına səbəb olur.
Bir sıra törəmə şirkətlərin vergi hesabatlarını vaxtında təqdim etmədiyi bildirilir.
Nəticədə Vergi Məcəlləsinin 58.1 və 58.7-ci maddələrinə əsasən gecikmə cərimələri və əlavə faizlər tətbiq edilir.
Bu isə borcu artırır və şirkəti “risqli ödəyici” kateqoriyasına salır.
Tikinti sektorunda subpodratçılara, işçilərə və təchizatçılara olan borclar bəzən vergi öhdəliklərindən üstün tutulur.
Zəncirvari borclar sistemi yaranır - bir tərəf ödəyə bilmir, digəri də vergi vaxtını keçirir.
Bu, xüsusilə “Hydrotechnical Construction Company” və “Akkordian Traden” kimi orta halqa şirkətlərdə müşahidə olunur.
Son illər “Akkord”da müşahidə şurası və idarə heyəti tərkibində dəyişikliklər aparılıb.
İqtisadçı Natiq Cəfərlinin fikrincə, bu cür dəyişikliklər bir tərəfdən idarəetməni yeniləmək məqsədi daşıyır, digər tərəfdən isə daxili maliyyə nəzarətində boşluqlar yaradır: “Struktur dəyişiklikləri zamanı əksər hallarda uçot, hesabat və ödəniş intizamında gecikmələr olur. Bu, dövlət qarşısında borcun toplanmasına səbəb ola bilər”.
“Akkord”un bəzi törəmə şirkətləri pandemiya illərində işçi sayını azaldıb, bir sıra tikinti sahələrini müvəqqəti dayandırıb. Bu da gəlir axınının azalmasına, ödənişlərin təxirə salınmasına və borcun yığılmasına gətirib çıxarıb.
Bakı Kommersiya Məhkəməsinin saytında “Akkord Hydrotechnical Construction Company” və “Akkordian Traden” MMC-lərlə bağlı bir neçə mülki iş qeydiyyata alınıb.
Bu iddialar əsasən müqavilə öhdəliklərinin pozulması, təchizatçı borcları və vergi ödənişlərinin gecikməsi ilə bağlıdır.
Vergilər Xidmətinin “risqli vergi ödəyiciləri” siyahısına daxil olunmaq şirkət üçün ciddi xəbərdarlıq hesab olunur.
Bu status şirkətin dövlət sifarişlərinə çıxışını, tender iştirakını və bank kreditlərinə əlçatanlığını məhdudlaşdırır.
Zakir Qaralovun adı niyə hallanır?
“Akkord” şirkətlər qrupu 2000-ci illərin ortalarından etibarən Azərbaycanın ən iri tikinti brendlərindən biri kimi formalaşdı.
Media mənbələri və bəzi iqtisadçılar şirkətin sabiq Baş Prokuror Zakir Qaralovun ailəsinə məxsus biznes strukturu olduğunu bildirirlər.
Rəsmi sənədlərdə Qaralovun birbaşa pay sahibliyi göstərilmir.
Ancaq keçmişdə onun yaxın çevrəsinə məxsus şirkətlər və idarəçilər vasitəsilə dolayı nəzarət həyata keçirdiyi iddia edilir.
Zakir Qaralov 2020-ci ildə baş prokuror vəzifəsindən azad edilib və hazırda heç bir dövlət vəzifəsi daşımır.
Bununla belə, ekspertlərin fikrincə, onun “köhnə təsir dairəsi” tamamilə aradan qalxmayıb.
İqtisadçı Rövşən Ağayev yazır: “Qaralovun təsiri formal olaraq yoxdur, amma bu şirkətlər uzun illər onun dövründə formalaşan inzibati və iqtisadi əlaqələr üzərində işləyirdi. Həmin sistemin inersiyası hələ də hiss olunur”.
- İri biznes qruplarının vergi borcunun artması, kiçik sahibkarların ödəmə intizamına mənfi təsir göstərir.
Dövlətin vergi siyasətində bərabərlik prinsipi zədələnə bilər.
- Banklar və investorlar “risqli ödəyici” statuslu şirkətlərlə əməkdaşlıqdan çəkinir.
Bu da yeni layihələrin maliyyələşdirilməsini çətinləşdirir.
- Şirkətin çoxsaylı daşınmaz əmlakı, yarımçıq qalan tikililəri və podrat layihələri var.
Borcun böyüməsi həmin aktivlərin girovlaşdırılması və ya məhkəmə tələblərinə məruz qalması ehtimalını artırır.
“Akkord” şirkətlər qrupunun ümumi vergi borcu artıq 20 milyon manata yaxınlaşır.
Bu vəziyyət təkcə bir şirkətin problemi deyil - ölkə üzrə iri tikinti sektorunda maliyyə idarəçiliyinin böhranı kimi qiymətləndirilə bilər.
Məsələnin həlli üçün şirkət daxilində maliyyə və audit nəzarəti gücləndirilməli, Dövlət Vergi Xidməti və Ədliyyə Nazirliyi birgə şəffaf hesabat mexanizmi qurmalı və tender və dövlət layihələrində şəffaflıq təmin edilməlidir.
Zakir Qaralovun təsiri məsələsinə gəlincə - bu gün üçün rəsmi təsdiq yoxdur, lakin keçmiş əlaqələrin biznes mühitinə müəyyən dolayı təsiri hələ də mümkündür.
Yəni “Akkord”un hazırkı durumu Azərbaycan tikinti sektorunun ümumi iqtisadi problemlərinin kiçik bir modeli kimi görünür: kapital dövriyyəsinin zəifləməsi, idarəetmədə şəffaflığın azalması və dövlətlə biznes arasındakı tarazlığın pozulması.
Akif NƏSİRLİ
