Azərbaycanda rusdilli məktəblərin fəaliyyəti ilə bağlı müzakirələr vaxtaşırı gündəmi zəbt edən əsas mövzular sırasında yer alır. Məsələyə münasibət birmənalı deyil, bunun tərəfdarı olanlar da, ona qarşı çıxanlar da var.
Onu da qeyd edək ki, ölkəmizdə 5-6 il əvvəl 90 min şagird rus dilində təhsil alırdısa, indi onların sayı 150 mini keçib. Elm və Təhsil Nazirliyindən verilən məlumata görə, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən 4 mindən çox ümumtəhsil məktəbinin 300-dən çoxunda rus bölməsi var. Azərbaycanda 334 rus dilində təhsil verən məktəb və tədrisin yalnız rus dilində aparıldığı 17 məktəb var. Ölkə üzrə ümumtəhsil müəssisələrinin rus bölməsində təhsil alan şagirdlərin sayı 156 mindən çoxdur. Bu, 2021-2022-ci tədris ili üzrə qeydə alınan 1 milyon 590 minə yaxın şagirdin təxminən 10 faizini təşkil edir. Belə bir vaxtda bəlli olub ki, Rusiya Azərbaycanda öz məktəblərini açmaq istəyir. Həmin məktəblərdə Rusiyanın tədris proqramının və Rusiya məktəblərinin dərsliklərinin tətbiqi təklif olunur. Bundan əvvəl Rusiyanın Dövlət Dumasında keçirilən iclas zamanı Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk bildirib ki, ötən il sentyabrın 1-də Tacikistanda 5 belə məktəbin işə başlaması, bu ilin mart ayında isə 9 belə məktəbin Qırğızıstanda tikilməsi ilə bağlı hökümətlərarası razılaşma imzalanıb. O qeyd edib ki, belə məktəblərin tikilməsi ilə bağlı danışıqlar Ermənistanla və Azərbaycanla da aparılır. Bu günlərdə isə Dumanın MDB işləri üzrə komitəsi parlamentə bununla bağlı layihə təqdim edib. Həmin layihədə Rusiya hökümətinə MDB ölkələrində tədrisi rus dilində həyata keçirən məktəblərin tikintisini sürətləndirmək, rus dilində tədris həyata keçirən pedaqoji kadrların hazırlaması və vahid dərsliklərin hazırlamasını sürətləndirməyin tövsiyə edildiyi qeyd olunur. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Azərbaycanda tədrisi rus dilində olan məktəblər çoxdur, amma onlar Azərbaycan proqramı üzrə fəaliyyət göstərir. İndi isə Rusiya proqramı ilə fəaliyyət göstərən məktəblərin yaradılması təklif olunur. Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin üzvü Ceyhun Məmmədov məsələ ilə bağlı “Turan”a bildirib ki, MDB məkanında ən çox rusdilli məktəbləri olan ölkələrdən biri Azərbaycandır: “Dərsliklərə gəldikdə isə, biz bu gün öz rusdilli məktəblərimizdə öz tədris proqramlarımıza uyğun dərsləri keçirik. Bu dərsliklər məsələsi sadə məsələ deyil. Yəni Rusiya dərsliklərində, ola bilsin, Rusiyanın maraqlarını təmin edən, Rusiyanın öz dövlət ideologiyanı təbliğ edən hansısa məlumatlar, materiallar olsun. Azərbaycan isə, əlbəttə ki, birmənalı olaraq öz maraqlarını, öz ideoloji istiqamətini rəhbər tutur”. Deputatın sözlərinə görə, ona görə də bu kimi məsələlər Azərbaycanla müzakirə oluna bilər, amma bu o demək deyil ki, Rusiyada hazırlanan dərsliklər Azərbaycanda olduğu kimi tədris olunacaq: “Bu məsələlər aidiyyəti qurumlar tərəfindən araşdırılmalıdır, baxılmalıdır. Azərbaycan müstəqil dövlətdir. Təbii ki, Azərbaycanın milli maraqları bu məsələdə nəzərə alınmalıdır. Azərbaycanda mövcud olan rusdilli məktəblər Azərbaycanındır, Rusiyanın deyil, bu məktəbləri Azərbaycan maliyyələşdirir. Ona görə də bu məktəblərin bizim təhsil sisteminə daxil olduğuna görə, burada mütləq Azərbaycan qanunları və Azərbaycanda qəbul edilmiş sistem işləməlidir”. Komitə üzvü qeyd edib ki, Azərbaycanda rusdilli məktəblərdə olan dərsliklər yerli mütəxəssislər tərəfindən tərtib olunur: “Rusiyada hətta tədris sistemi də bizimkindən fərqlidir”.
Qeyd edək ki, Rusiyanın dövlət və hakimiyyət orqanları tərəfindən postsovet məkanında rus dilində təhsilin yayılması məsələsi hansısa bir şəkildə gündəmə gətirilir. Ekspertlər hesab edir ki, söhbət rus dilinin postsovet məkanında qorunub saxlamasından, yayılmasından gedirsə, Azərbaycanda bu sahədə heç bir problem yoxdur. Amma nəzərə alınmalıdır ki, ölkənin müstəqilliyinin möhkəmlənməsi eyni zamanda rəsmi Azərbaycan dilinin güclənməsini və hər bir vətəndaşı tərəfindən sərbəst istifadə edilməsini tələb edir. Bununla yanaşı, müasir iqtisadi inkişaf xarici dillərin və ilk növbədə ingilis dilinin mənimsənilməsini labüd edir. Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda olan rusdilli məktəblərin şagirdləri təhsillərini başa vurduqdan sonra rəsmi Azərbaycan dilini mükəmməl səviyyədə bilmir, həmçinin onların rus dilində biliklərinin səviyyəsi də bir çox hallarda qənaətbəxş olmur. O da faktdır ki, rusdilli mütəxəssislərə Azərbaycanın əmək bazarlında o qədər də ehtiyac duyulmur. Bu mənada Azərbaycanda Rusiya maliyyəsi əsasında rusdilli məktəblərin açılmasına o qədər də ehtiyac yoxdur. Digər tərəfdən, ölkədə rusdilli məktəblərin sayı yetərincədir və hətta rus dilində tədris aparan ali məktəb belə var. Məlumat üçün bildirək ki, Azərbaycanda rus dilində təhsil dövlət büdcəsi tərəfindən maliyyələşdirilir. “Təhsil haqqında" və "Ümumtəhsil haqqında" qanunların tələblərinə əsasən, orta məktəblərdə digər dillərdə təhsil almaq arzusunda olan uşaqlar müsahibələrdən keçirilməlidir. 2019-cu ildən etibarən digər dildə tədris aparılan bölmədə oxumaq istəyən uşaqların birinci sinfə qəbulu zamanı həmin dil üzrə şifahi nitq bacarıqları qiymətləndirilir. Uşaqlar şifahi nitq bacarıqlarının qiymətləndirilməsi üzrə müsahibə mərhələsində iştirak etməlidir. Müsahibədən keçə bilməyən uşaqlar digər dildə tədris aparılan bölmələr üzrə təhsil ala bilməzlər. Real vəziyyət göstərir ki, övladlarını rus sektoruna qoyan valideynlərin sayı yetərincədir. Bu mənada Rusiyanın Azərbaycanda məktəblərini açması bu prosesi sürətləndirə bilər. Nəticədə öz dilimiz üçün təhlükə yaranması mümkündür.
Tahir TAĞIYEV
