İstənilən istehlak məhsuluna ad verilərkən bu, xüsusi prinsiplər əsasında həyata keçirilməlidir. Bu sahədə ciddi tənzimləmələr olmalıdır, amma təəssüf ki, biz bunu görə bilmirik.
Elə götürək spirtli içkilər istehsal edən şirkətləri. Bu şirkətlər heç nəyə əhəmiyyət vermədən tarixi şəxsiyyətlərin, qəhrəmanların, bölgələrimizin adlarını içkilərə verirlər. “Şah İsmayıl” sərabından sonra indi də “Rumi” arağı buraxıblar. Bundan əvvəl “Topçu Vüsal” arağı buraxmışdılar. Bu şirkətlərə hansı qanunvericilik haqq verir ki, onlar az qala müqəddəs sayılan insanların və sair adlarını spirtli içkiyə verirlər? Ümumiyyətlə, bu kimi məhsullara ad verilməsi necə tənzimlənməlidir? Dövlət Dil Komissiyasi, Dilçilik İnstitutu, onun terminologiya şöbəsi bu mələdə nə üçün aktiv deyil, niyə tənzimləmələrə əhəmiyyət verilmir?
“Tarixi şəxsiyyətlərimizin adına içkilər istehsal edən müəssisənin rəhbəri birbaşa bu işdə məsuliyyət daşıyır”
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin kafedra müdiri, Dövlət Dil Komissiyasının üzvü, professor Buludxan Xəlilovun baki-xeber.com-a bildirdiyinə görə, Azərbaycan dilinin fonetik, leksik, qrammatik quruluşu imkan verir ki, onun tətbiq sahəsi yüksək tələblər səviyyəsində özünü ifadə edə bilsin: “Yəni dilimizin fonetik quruluşu da, leksik quruluşu da, qrammatik quruluşu da ədəbi dilin tələblərini özündə o yüksək dərəcədə ifadə edir ki, bizim dilin tətbiqində heç bir problem olmamalıdır. Adətən, o dillərin tətbiqi işində problem olmalıdır ki, o dilin fonetik, leksik, qrammatik quruluşu yüksək tələblərə cavab vermir. Amma Azərbaycan dili neçə minilliklərin yaddaşından çıxıb gəlmiş, yazısı, ədəbiyyatı, zəngin folkloru olan, hazırda dövlətin rəsmi dili kimi praktik tələblərə cavab verən bir dildir. Ona görə də burada normanı pozmağa heç kəsin haqqı, ixtiyarı yoxdur. Yəni Azərbaycan dilinin özünün imkanı kifayət qədərdir. Ancaq təəssüflər olsun ki, bu imkandan düzgün istifadə etməyənlər, dilin qayda-qanunlarını pozanlar var. Dəfələrlə demişəm, dilimizin heç bir problemi yoxdur, bu dil həyatımızın müxtəlif sahələrində tətbiq olunmaq üçün kifayət qədər enerjili dildir. Yəni Azərbaycan dili hüquq, iqtisadiyyat, ticarət, elm, mədəniyyət, səhiyyə və sair sahələrdə bütün tələblərə cavab verərək tətbiq olunmaq imkanı, potensialı, enerjisi olan dildir”.
Bəzi şirkətlərin dahi şəxsiyyətlərimizin adlarına, şəxslərinə qarşı hörmətsiz münasibətlərini şərh edən B.Xəlilov hesab edir ki, bizim üçün milli dəyərə çevrilən şəxsiyyətlərə bu şəkildə yanaşma qəbuledilən deyil: “Bizim dəyərə çevrilən Şah İsmayıl Xətainin, Koroğlunun, Cəlaləddin Ruminin, eləcə də Vətən müharibəsinin qəhrəmanlarından biri olan Topçu Vüsalın və başqlarının adlarından bəzi işbazlar, dəllallar öz işlərini həyata keçirmək, alverlərini genişləndirmək üçün istifadə edirlər. Öz bizneslərinin, qazanclarının dairəsini artırmaqla tarixi şəxsiyyətlərimizin, qəhrəmanlarımızın adları ilə spirtli içkilər buraxırlar. Bu nə deməkdir? Bu, birbaşa onların alver dairəsi üçün istifadə etdikləri düzgün olmayan yoldur, metoddur və ona görə də bu işlə məşğul olan insanların günahıdır, qüsurudur. Gələk o məsələyə ki, AMEA-nın Dilçilik İnstititu, Dövlət Dil Komissiyası, mütəxəssislər burada nə etməlidirlər? Sizə açıq deyim ki, Dilçilik İnstitutu da, Prezident yanında Dövlət Dil Komissiyası da bu məsələlərin, bu neqativliklərin əleyhinədir, məqalələrlə çıxış edirlər, müəyyən görüşlər, seminarlar keçirirlər. Amma nə Terminologiya Komissiyasının, nə Dilçilik İnstitutunun, nə Dövlət Dil Komissiyasının elə bir səlahiyyəti yoxdur ki, hansısa bir şirkət, müəssisə “Koroğlu”, “Şah İsmayıl”, “Rumi” adı ilə spirtli içki buraxırsa, istehsal edirsə, onu cərimələsin. Bu qurumların elə bir səlahiyyəti yoxdur. Açıq deyim, biz cəmiyyətdə bu cür yol tutsaq, bu təşkilatların hətta belə səlayiyyəti olsa, cəmiyyət bir-birinə qarışa bilər. Dildən düzgün istifadə etmək dil daşıyıcılarının sırf vətəndaşlıq işidir. Yəni hər bir şəxs vətəndaş olmalı və doğma ana dilinə hörmət etməlidir. Müəssisə, şirkət rəhbərləri öz şəxsi marağı, qazancı, kapitalı üçün millətin dəyərlərini tapdamamalı, adiləşdirməməli, adidən adi etməməlidirlər. Ona görə də baş verənlər həmin müəssisələrin, şirkətlərin öz günahıdır. Mənə elə gəlir ki, müəssisələrin, şirkətlərin yerləşdikləri ünvanlar müxtəlif rayonların ərazisidir. Hər bir rayonda yerləşən müəssisə və təşkilatlarda bir mədəniyyət komissiyası olmalı, o komissiyada dilçi mütəxəssislər də iştirak etməlidirlər. O mütəxəssislər belə məqamlarda şirkətlərə, müəssisələrə başa salmalıdırlar ki, belə adda məhsul istehsal etmək olmaz. Şirkətlər o mədəniyyət komissiyasının üzvləri, mütəxəssislərlə hesablaşmalıdırlar. Onlar Dövlət Dil Komissiyasının fəal üzvləri ilə, Terminologiya Komissiyası, Dilçilik İnstitutu ilə əlaqə saxlamalıdırlar. Bizdə nə reklamlarda, nə də dilin tətbiqi ilə bağlı digər sahələrdə mütəxəssislərlə hesablaşmaq, razılaşmaq, onların rəyini öyrənmək yoxdur. Kimin necə istəyirsə, elə də etməsi düzgün deyil. Burada nə mütəxəssisdə, nə Dilçilik İnstitutunda, nə Dövlət Dil Komissiyasının fəaliyyətində, nə Terminologiya Komissiyasında günah axtarmaq lazımdır. Çünki dili tətbiq edən insanlar o dilin tətbiqinin qüsurlu olub-olmamasını məsləhətləşməlidirlər. Məsləhətləşmirlər, kim nə istəyir, onu da edir. Ona görə də burada günahkar yalnız həmin dil daşıyıcılarıdır, hansılar ki, spirtli içkinin adını “Koroğlu”, “Rumi” və sair qoyublar. Tarixi şəxsiyyətlərimizin adına içkilər istehsal edən müəssisənin rəhbəri birbaşa bu işdə məsuliyyət daşıyır. Spirtli işkinin adını “Rumi” qoyur, axı Cəlaləddin Rumi mövlanə bir insan, böyük din daşıyıcısı, böyük xoca olub. Onun adını spirtli içkiyə vermək olar? Bu insanlar dəyəri dəyərsizləşdirirlər. Ona görə deyilən təklifi eşitmirlər. Dövlət Dil Komissiyası nə qədər ciddi qərarlar qəbul etsə də, onun üzvləri nə qədər müsahibələr versələr də, Dilçilik İnstitutu nə qədər seminar, bəzi QHT-lər nə qədər tədbir keçirsələr də, KİV-in, reklamların dili haqda tənqidi fikirlərini söyləsələr də, təəssüflər olsun ki, dili tətbiq edənlər buna əhəmiyyət vermirlər”.
B.Xəlilov hesab edir ki, problem o zaman həllini tapacaq ki, dili tətbiq edənlər bütün qaydalara düzgün riayət etsinlər.
İradə SARIYEVA
