ABŞ Prezidenti Donald Tramp süni intellekt sahəsində inkişafı sürətləndirmək məqsədilə "Süni İntellektin Gücü" adlı xüsusi qurum yaratmaq planını açıqlayıb. O, ABŞ hökumətinin süni intellekt sənayesinin inkişafını dəstəkləyəcəyini və sektoru ləngidəcək addımlara yol verməyəcəyini bildirib. Eyni zamanda, süni intellekt sahəsində fəaliyyət göstərən "pis aktorlarla" mübarizə aparmaq üçün hüquq-mühafizə və məhkəmə mexanizmlərindən istifadə ediləcəyini qeyd edib.
Trampın yanaşmasının əsas motivlərindən biri ABŞ-ın süni intellekt sahəsində Çinə qarşı texnoloji üstünlüyünü qorumasıdır. Bu səbəbdən o, süni intellektin inkişafının məhdudlaşdırılması ilə bağlı çağırışları dəstəkləmir.
Bununla yanaşı, bəzi aparıcı süni intellekt mütəxəssisləri və şirkət rəhbərləri təhlükəsizlik riskləri səbəbindən inkişaf tempinin müəyyən qədər məhdudlaşdırılmasını gündəmə gətiriblər. Anthropic şirkətindən istefa verən Ceykob Kokson süni intellekt şirkətlərinin rəqabət şəraitində özünü təkmilləşdirən superintellekt yaratmaq uğrunda təhlükəli yarışa girdiyini bildirib. Anthropic rəhbəri Dario Amodei, SpaceX rəhbəri İlon Mask və OpenAI rəhbəri Sam Altman da süni intellektin inkişafının yavaşladılması ilə bağlı çağırışlara qoşulublar.
Beləliklə, ABŞ-da süni intellekt siyasətində iki əsas yanaşma önə çıxır: texnoloji və geosiyasi üstünlüyü qorumaq üçün inkişafı sürətləndirmək və mümkün təhlükələrin qarşısını almaq üçün daha sərt nəzarət mexanizmləri yaratmaq.
Çin–ABŞ rəqabətinin süni intellekt sahəsində getdikcə dərinləşməsi fonunda bu texnoloji yarışın qlobal təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və hərbi balans üçün hansı nəticələr doğura biləcəyi, süni intellektin inkişafı üzərində nəzarət uğrunda mübarizənin dünyanı yeni texnoloji qarşıdurmaya aparıb-aparmayacağı və bu rəqabətin beynəlxalq münasibətlər sistemini necə dəyişdirə biləcəyi barədə nə demək olar?
Çinlə ABŞ arasında süni intellekt sahəsində rəqabət artıq yalnız texnologiya şirkətləri arasındakı kommersiya mübarizəsi deyil, iqtisadi və milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir. ABŞ süni intellekt üzrə liderliyini qorumağı strateji məqsəd kimi görür, Çin isə öz modellərini və texnoloji infrastrukturunu sürətlə inkişaf etdirərək bu fərqi azaltmağa çalışır. 2026-cı ildə aparılan təhlillərdə ABŞ-ın qabaqcıl modellərdə hələ üstünlüyünü saxladığı, lakin Çinlə fərqin artıq aylarla ölçüləcək səviyyəyə qədər daraldığı qeyd olunur.
Bu rəqabətin müsbət tərəfi ondan ibarət ola bilər ki, iki böyük iqtisadiyyatın texnoloji yarışması investisiyaları, elmi tədqiqatları, hesablama imkanlarının və yeni tətbiqlərin inkişafını sürətləndirəcək. Süni intellekt istehsal, səhiyyə, maliyyə, logistika və müdafiə sənayesi kimi sahələrdə məhsuldarlığı əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. ABŞ-ın mövcud strategiyasında da süni intellektin iqtisadi rəqabət qabiliyyəti və milli təhlükəsizlik baxımından inkişaf etdirilməsi əsas istiqamətlərdən biridir.
Amma risk də böyükdür. Əgər Vaşinqton və Pekin süni intellektdə üstünlüyü yalnız iqtisadi deyil, hərbi və geosiyasi gücün əsas göstəricisi kimi qəbul etsələr, texnologiya yarışının silahlanma yarışına çevrilməsi ehtimalı artır. Xüsusilə avtonom hərbi sistemlər, kiberhücumlar, kəşfiyyat və kritik infrastrukturun qorunması sahəsində süni intellekt yeni təhlükəsizlik problemləri yarada bilər. Ekspert təhlillərində qabaqcıl AI modellərinin kiber imkanlarının sürətlə artmasının artıq milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrildiyi vurğulanır.
Digər mühüm məsələ texnoloji bloklaşmadır. ABŞ-ın Çinə qabaqcıl çiplərin ixracına məhdudiyyətlər qoyması, Çinin isə öz çip və süni intellekt ekosistemini yaratmağa çalışması nəticəsində dünyada iki ayrı texnoloji standart və ekosistemin formalaşması mümkündür. Bu isə digər ölkələri də seçim etməyə məcbur edə, qlobal rəqəmsal iqtisadiyyatı parçalaya və texnologiyanın qiymətini artıra bilər.
Ən ciddi təhlükələrdən biri isə süni intellektin inkişaf sürətinin təhlükəsizlik mexanizmlərinin inkişafını qabaqlamasıdır. İki ölkə "rəqibdən geridə qalmayım" məntiqi ilə hərəkət edərsə, şirkətlər və dövlətlər təhlükəsizlik yoxlamalarını ikinci plana keçirə bilərlər. Bu səbəbdən süni intellekt sahəsində rəqabətin tamamilə dayandırılması real görünməsə də, ABŞ və Çin arasında risklərin idarə olunması, kibertəhlükəsizlik, hərbi AI sistemləri və böhran vəziyyətlərində süni intellektdən istifadə ilə bağlı müəyyən ümumi qaydaların yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ekspertlər də iki ölkə arasında AI üzrə təhlükəsizlik çərçivələrinin yaradılmasının vacibliyini vurğulayırlar.
Nəticədə Çin-ABŞ süni intellekt rəqabəti dünyanı avtomatik olaraq yeni münaqişəyə aparmır. Onun nəticəsi daha çox bu rəqabətin hansı qaydalarla aparılacağından asılı olacaq. Rəqabət innovasiyanı sürətləndirə və yeni iqtisadi imkanlar yarada bilər, nəzarətsiz texnoloji qarşıdurma isə kiber təhlükələr, hərbi eskalasiya və qlobal texnoloji parçalanma risklərini artırar. Dünyanın qarşısında duran əsas məsələ süni intellekt yarışını dayandırmaqdan çox, bu yarışın təhlükəsizlik mexanizmləri və beynəlxalq qaydalar çərçivəsində aparılmasını təmin etməkdir.
Vasif Qəhrəmanov: "Süni intellekt rəqabəti yeni texnoloji qarşıdurmaya çevrilə bilər"
İKT eksperti Vasif Qəhrəmanov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında ABŞ və Çin arasında süni intellekt sahəsində rəqabətin artıq yalnız texnoloji məsələ olmadığını, bu mübarizənin iqtisadi və geosiyasi xarakter aldığını bildirib.
Ekspertin sözlərinə görə, süni intellektin inkişafı son illərdə dövlətlərin iqtisadi və texnoloji gücünün əsas göstəricilərindən birinə çevrilir. Bu sahədə üstünlük əldə edən ölkə yalnız yeni texnologiyalara çıxış qazanmır, eyni zamanda istehsalın səmərəliliyi, rəqəmsal iqtisadiyyat, informasiya sistemləri və hərbi texnologiyalar baxımından da əlavə imkanlar əldə edə bilər.
Vasif Qəhrəmanov qeyd edib ki, ABŞ və Çin arasında rəqabətin dərinləşməsi süni intellekt texnologiyalarının inkişafına böyük investisiyaların yönəldilməsinə səbəb olur. Hər iki ölkə daha güclü modellər, hesablama infrastrukturu, çip texnologiyaları və süni intellekt ekosistemi formalaşdırmaq üçün ciddi resurslar səfərbər edir. Bu proses bütövlükdə texnoloji innovasiyanı sürətləndirə və süni intellektin müxtəlif iqtisadi sahələrdə tətbiqini genişləndirə bilər.
Ekspert hesab edir ki, məsələnin digər tərəfi milli təhlükəsizlik və hərbi texnologiyalarla bağlıdır. Süni intellekt kəşfiyyat, pilotsuz sistemlər, kibertəhlükəsizlik, hərbi planlaşdırma və informasiya müharibəsi kimi sahələrdə geniş tətbiq imkanlarına malikdir. Bu səbəbdən ABŞ və Çin üçün süni intellektdə liderlik məsələsi getdikcə daha çox strateji əhəmiyyət daşıyır.
Qəhrəmanovun fikrincə, əsas risk ölkələrin rəqabət şəraitində bir-birindən geri qalmamaq üçün süni intellektin təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələləri ikinci plana keçirməsidir. Texnologiyanın inkişaf tempi təhlükəsizlik mexanizmlərindən daha sürətli olarsa, nəzarətdən kənarda qala biləcək sistemlərin ortaya çıxması həm iqtisadi, həm də milli təhlükəsizlik baxımından yeni problemlər yarada bilər.
Ekspert vurğulayıb ki, süni intellektin inkişafını dayandırmaq real və məqsədəuyğun yanaşma deyil. Əsas məsələ innovasiyanın qarşısını almadan onun təhlükəsiz şəkildə inkişaf etdirilməsi, dövlətlər və texnologiya şirkətləri arasında müəyyən qaydaların formalaşdırılmasıdır.
Onun sözlərinə görə, ABŞ və Çin arasında rəqabət yalnız iki ölkə ilə məhdudlaşmır. Bu mübarizə çip istehsalı, məlumat infrastrukturu, enerji, bulud texnologiyaları və rəqəmsal xidmətlər daxil olmaqla daha geniş texnoloji ekosistemə təsir göstərə bilər. Nəticədə digər ölkələr də texnoloji seçim qarşısında qala və qlobal rəqəmsal sistemdə müəyyən parçalanma yarana bilər.
Vasif Qəhrəmanov hesab edir ki, süni intellekt sahəsində rəqabətin özünün təhlükə kimi qiymətləndirilməsi düzgün olmazdı. Əsas təhlükə rəqabətin nəzarətsiz və qaydasız xarakter almasıdır. Buna görə də texnoloji inkişafla təhlükəsizlik arasında balans yaradılması, süni intellektdən hərbi və digər yüksək riskli sahələrdə istifadə üzrə beynəlxalq mexanizmlərin formalaşdırılması vacibdir.
Ekspertin qənaətinə görə, ABŞ və Çin arasında süni intellekt rəqabəti düzgün idarə olunarsa, yeni texnologiyaların inkişafını və qlobal iqtisadi artımı sürətləndirə bilər. Əks halda isə bu rəqabət gələcəkdə yeni texnoloji qarşıdurmaya çevrilərək beynəlxalq təhlükəsizlik üçün əlavə risklər yarada bilər.
Dəniz NƏSİRLİ
