Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, polkovnik Şükür Nəriman oğlu Həmidovun (1975-2020) atası, el müəllimi, mərhum Nəriman Həsən oğlu (1933-2023) söyləyirdi ki, Şərqi Zəngəzurun Qubadlı nahiyəsi, Əliyanlı elatında xalq arasında belə bir deyim vardı:
- Boz öküzün işlətdikləri yadıma düşəndə onun gönünüdən çarıq tikməyi də istəmirəm...
Dinsiz hay kilsəsinin baş keşişi V Gevorq Surenyants (1853-1930) Rusiya İmperiyasının Qafqaz canişini İ.İ.Vorontsov-Daşkova (1837-1916) ünvanladığı məktubla (05 avqust 1914-cü il tarixli, 1131 nömrəli) Şərqi Anadolu haylarının Qafqaz cəbhəsində rus ordusuna sədaqətlə xidmət göstərəcəklərinə hazır olduqlarını bildirmiş, rus-hay qüvvələrinin Türk-Müsəlman dünyasına qarşı səfərbərliyinin, “erməni”lərin sadiq təəbbə kimi mühafizəsinin vacibliyi vurğulanmışdır ki, nəticədə 300 min hayın İrəvan vilayətində məskunlaşmasına II Nikolay (1868-1918) tərəfindən razılıq verilmişdir....
Bu köçürülənlərin 100 mindən çox canlısı 1916-1920-ci illərdə hay-daşnak silahlı dəstələrinin tərkibində (T.O.Nəzərbəyyan (1855-1931), D.A.Bəy-Pirumyan (1861-1922), M.M.Silikyan (1862-1937), A.T.Ozanyan (1865-1927), S.Q.Zoryan (1867-1919), A.Srvantsyan (1873-1921), S.Q.Şaumyan (1878-1918), D.M.Kanayan (1883-1956), Q.Y.Ter-Arutyunyan-Hjde (1886-1955), Q.N.Korqanyan (1886-1918)...başda olmaqla) Qərbi və Cənubi Azərbaycanda, Naxçıvanda, Qarabağda, Gəncəbasarda, Muğan-Lənkəran nahiyələrində, Abşeron yarımadası-Xəzər dənizinin qərb hissələrində, o cümlədən, Bakı, Təbriz, Naxçıvan, İrəvan, Şuşa, Göyçay, Şamaxı, Quba, Salyan, Lənkəran...şəhərlərində)...Türk-Müsəlman qövmünə qarşı soyqırım qətliamlarının törədilməsində, mal-mülkün qarət edilməsində, tarixi maddi-mədəni abidələrin dağıdılmasında, yüzlərlə kökənli yaşayış məntəqəsinin yer üzündən silinməsində...iştirak etmişlər.
XX əsrin ilk onilliklərində Cənubi Qafqazda Rusiyanın hərbi-siyasi doktrinasında hay kilsəsinin və hay-daşanak qüvvələrinin iştirakı barədə, o cümlədən, general E.V.Maslovskinin (1876-1971) “Qafqaz cəbhəsində dünya müharibəsi. 1914-1917-ci illər” kitabında (1933-cü il, Paris ş.) və hərbçi-tarixçi, general-leytnant, professor N.Q.Korsunun (1876-1958) “I Dünya müharibəsinin Qafqaz cəbhəsi.1914-1917-ci illər” hərbi-tarixi sənədlər toplusunda ətraflı bilgilər verilib. Həmin hay qüvvələrinin 70-80 min nəfəri Naxçıvan, Qərbi Azərbaycan, Qarabağ və Abşeron bölgələrində kökənli əhalinin amansız qətliamlarında əllərində silah, xıltlarında nifrət...iştirak etmişlər.
I Dünya müharibəsi və çar Rusiyasında 1917-ci ilin oktyabr inqilabı çevrilişi nəticələri dinsiz hay kilsəsi/xarici hay icması siyaisi-hərbi qüvvələrini birləşdirərər, Rusiya Xalq Komissarları Soveti (başda V.İ.Ulyanov/Lenin (1870-1924) olmaqla) ilə birlikdə Şərqi Anadoluda, Azərbaycanda Türk-Müsəlman ərazilərində qondarma dövlətlərni yaratmağa, dinc əhalisini irqi/dini mənsubluğuna görə qətliamlarına sövq etmiş, ilk növbədə Abşeron yarımadası, Bakı şəhəri geniş miqyaslı hədəfə, qanlı döyüş meydanına çevrilmişdir. Belə ki, bu düşmən cəbhəsi (Rusiya XKS, Bakı şəhər XKS, İ(Ü)çmüəzzin kilsəsi, terrorçu “Daşnakstyun” partiyasının silahlı dəstələri) uzun müddət hazırlıqdan keçdiyi kimi, həm də beynəlxalq güc dayaqlarına malik idi...Qanlı faciələrin miqyası vəhşicəsinə olduğundan V.Lenin Ş.Şaumyana məktub yazaraq bir az “mərhəmətli” olmağı tövsiyyə etmişdir (“Bakı fəhləsi” qəzeti (rus dilində), 15.03.1918-ci il tarixli).
Rusiyanın xüsusi marağında olan Abşeron-Xəzər cəbhəsində 1918-ci ilin iyul-avqust aylarında Bakı XKS-nin hay-daşnak dəstələri ilə birlikdə həm də Qafqaz ordusunun 5-ci atıcı alayı (komandiri general Q.A.Doküçayev (1864-1921) olub) yaxından iştirak etmişdir.
XIX əsrin II yarısnnda Abşeron yarımadası dünya sənaye istehsalının, yanacaq ehtiyatlarına artan beynəlxalq tələbin əsas mərkəzi kimi qiymətləndirilmiş və pusquda yatan rus-hay cütlüyü Azərbaycanın zəngin ehtiyatlarının ələ keçirmək fürsətini canlandırmış, bu məqsədlə 1890-cı ildə çar Rusiyasının cənubi Qafqazda inzibati-idarəetmə mərkəzində, Tiflis şəhərində terrorçu siyasi-hərbi hay silahlı birliyini-“Daşnakstyun” partiyası yaradılmış, rus-hay neft maqnatlarının və bankları fəaliyyətini genişləndirmiş, çar Rusiyasının hərbi ehtiyatlarından, inqilabçı qüvvələrin isə siyasi imkanlarından yararlanaraq Dövlətimizin və Xalqımızın məhv edilməsi siyasətini gücləndirmişlər.
XVIII əsrin əvvəllərindən (I Pyotrun (1672-1725) işğalçılıq siyasətinin tərkib hissəsi kimi) Xəzər dənizinin qərb sahilləri və Abşeron yarımadası hərbi-siyasi və iqtisadi hədəf olaraq Rusiya dövləti üçün strateji əhəmiyyət kəsb etmiş, Hind okeanına əlverişli çıxış yoluna (Türküstan diyarından keçən yola alternativ) çevrilmişdir. Rusiyanın bu beynəlxalq səviyyəli irticaçı siyasəti XIX əsrin sonları-XX əsrin əvvəllərində hay-daşnak qüvvələrinin fəallığı ilə xeyli dərəcədə güclənmişdir ki, bu cəbhənin əsas üzvləri keşiş V Gevorq, 1917-ci ilin sonlarında Qafqazın fövqəladə komissarı S.Şaumyan (onun yardımçısı A.Mikoyan), 3-cü briqada komandiri A.Srvantsyan, “erməni” süvari-atıcılarının rəhbəri T.Amiryan, Qırmızı ordunun Qafqaz 1-ci korpusunun komandanı polkovnik Kazaryan, 2-ci Atıcı briqadasının başçısı podpolkovnik Arutyunyan, bu dəstəyə 1918-ci ilin fevral ayının 6-dan qoşulan İ.Baqramyan...olmuşlar.
P.S. 1918-1920-ci illərin tarixi səhifələrinin xronoloji-sənədli məzmunu xalqımızın yaddaşında da qorunub saxlanılıb və şifahi-yazılı tarixçünaslıqda mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu baxımdan, Qərbi Azərbaycanın Basarkeçər şəhər sakini Məhəmməd Bayramovun və Naxçıvan diyarının Culfa və Şahbuz nahiyələrinin Kırnı, Bənənyar, Daylaqlı kənd sakinləri Narı Əbülfəz qızı Quliyevanın (1896-2001), Varis Muxtar oğlu Quliyevin (1952), Kərbəlayı Kirman Knyaz oğlu Məmmədovun (1956)... söylədikləri yüzilliklərlə tarixi hadisələrin dəyişilməzliyinə sübutu ola bilər:
- Osmanlı Türkiyəsinin qazi sərkərdələri Nuru paşa Əhməd bəy oğlu Killigil (1889-1949) və Musa Kazım Qarabəkir paşa (1882-1948) olmasaydılar nəinki Qərbi Azərbaycan və Naxçıvanın, ümumilikdə Bütöv Azərbaycanın dinc sakinlərinin sonuncusu hay-daşnak quldurlarının süngüsü ilə yox olacaqdı....
Eyni qənaətləri Abşeron bölgəsinin Çaylı (Mir Abbas Hacı Zəki oğlu-1894-1974...), Binəqədi, Xırdalan, Fatmayı (Məşədi Məhəmmədhənifə Hacı Məhəmməd oğlu-1870-1952, Mirzəqulu Rzalı oğlu-1879-1929...), Novxanı (Nərgiz Nəcəfqulu qızı-1889-1975, Əliskəndər Əlibala oğlu-1893-1990, Yaqub İskəndər oğlu-1898-2003...), Digah (Yarməmməd Seyidəməmməd oğlu-1840-1918..), Zabrat (Əlirza Musarza oğlu-1872-1956..), Zığ, Hövsan, Qobu (Kərbəlayı Qasım Məşədi Mehralı oğlu-1928-1938, Nuru paşa onun evində məskunlaşıb), Güzdək (Kərbəlayı Murad Bəndalıoğlu-1855-1934, Atamalı Bədəl oğlu-1873-1941...), Hökməli...kəndlərinin də həmin hadisələrin şahidləri olmuş sakinləri söyləmişlər.
1918-ci ilin fevral-iyun ayları ərzində, 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun xilaskar hərbi yürüşünə qədər bu nahiyənin ən qanlı səngərlərindən biri də Biləcəri-Binəqədi-Novxanı kəndləri istiqamətində olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, Ordunun komandiri Mürsəl Bakı paşa (1881-1945) və 15-ci piyada diviziyasının rəhbəri, yarbay Süleyman İzzət bəy cəbhə xəttinin bu hissəsində hücum əməliyyatlarının keçirilməsi ilə bağlı hərbi döyüş planını Novxanı kənd sakini Qurban Qurban oğlunun (1854-1951) evində müzakirə və uğurla icra etmişlər. Nəticədə, Yelli dağın ətəklərində, Şor (Masazır) gölünün üstündə ağır, lakin müzəffər/müqəddəs savaş nəticəsində rus-hay və ingilis-fransız dəstələrinin (ingilis “Danstervul”ekspedisiya korpusunun komandanı, general L.Ç.Denstervil (1885-1946), general-leytnant, həmin dövrdə Bakı şəhərinin hərbi komendantı U.M.Tomson (1877-1963), fransa hərbiçilərinin rəhbəri polkovnik P.O.Şardin, (1873-1951),....) məhv edilməsi mümkün olmuş, düşmən qüvvələrinin dənizdə yerləşən mövqeləri ilə (hərbi “Ərdahan” gəmisində yerləşən, bu gəmidən müntəzəm olaraq Corat, Goradil, Pirşağı, Fatmayı, Digah...kəndləri atəş altında qalmışdı) birləşməsinə, ətraf kəndlərin işğalına imkan verilməmişdir.
Əli silah tutanlar və cavanlar isə kəndin dörd bir yerində (Quzuqulağı, Keçəldağ...səmtlərində), hündürlüklərdə səngər quraraq düşmənə canlı sipər olmuşlar, çünki düşmənin məqsədi Novxanı və ona yaxın kəndləri (Corat, Saray, Fatmayı, Göradil...) oda qalamaq, bütün malı-mülkü qarət, kimsəsiz əhalisini isə son anda dənizdə qərq etmək idi....
Həmin günlərdə Xəzər dənizi istiqamətindən, Corat kəndi tərəfdən Azərbaycan xalqının və yeni qurulan dövlətinin köməyinə gələn 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun bir bölük əsgər-zabit heyəti kafir quldurların hücumlarının qarşısını aldılar, qərargahlarını “Mürsəl dərəsi”nin üstündə (kəndin cənub-şərqində, 2-3 km aralı, Binəqədi kəndi yönündə) qurdular, çünki, düşmən Biləcəri qayalarından topla Binəqədi kəndini atəş altında saxlayırdı. Hadisə şahidlərinin sözünə görə, bir gün qərargaha əlləri bağlı iki mülki adam gətirdilər. Türk zabiti onların kimliyi ilə maraqlandı, məlum oldu ki, onlar gavurlar yox, hay-rus dəstələrinə silah-sursat paylanılmasında iştirak və köməklik edən, Cənubi Azərbaycandan gələn həmşərilərdir...
Zabit buyurdu ki, bunlara güllə vurmaq israfçılıqdır, qurğuşun heyifdir, milli satqınların, xəyanətkarların qolları bağlı halda üstlərinə neft töküb yandırdılar...ki, başqalarına da görk olsun...
1970-ci illərin əvvəllərində Xanbaba kişi xatırlayırdı ki, bağlarda, üzüm tənəklərinin arasında gizlənmişdim, Türk zabiti məi gördü və tənbeh etdi:
- Biz sizi qorumaq, xilas etmək üçün gəlmişik, siz isə qaçıb gizlənirsiz....
Abşeron bölgəsi uğrunda gedən həmin döyüşlərdə İki Türk döyüşçüsü (Əsgər və Zabit) Şəhid oldu, “Mürsəl dərəsi”nin üstündə, Yelli yalda dəfn edildi, həmişə də xalq ehtiramı ilə yad edilirdi, müqəddəs ocaq kimi ziyarət olunurdu, məzarları qorunurdu...
Bu döyüşlərdə yerli müdafiə qüvvələri ilə birlikdə olan Türk ordusunun Şəhidləri də az olmayıb. Ümumilikdə, Abşeron yarımadasında, Bakı şəhəri uğrunda hərbi qarşıdurmalarda 1130 nəfər Türk əsgəri-zabiti Uca Haqqın dərgahına qovuşub....
Novxanı kəndi yaxınlığında (“Mürsəl dərəsi”nin üstündə) Şəhid olmuş Türk zabitinin unudulmayan və xalq tərəfindən ziyarət edilən, müqəddəs ocaq kimi tutiyalanan məzarı görkəmli dövlət xadimi, yazıçı-dramaturq Şıxəli Qurban oğlu Qurbanovun (1925-1967, O, ana tərəfdən bu kəndlə bağlı olub) bilavasitə himayəsi və iştirakı ilə 1965-ci ilin əvvəllərində kəndin “Aşağı məhəlləsi”nin qəbirstanlığına köçürülmüş, el adəti üzrə üzrə dəfn edilmiş, qəbrinin üstünə sinə və baş daşları qoyulmuşdur...
Həmin müqəddəs törənin iştirakçısı Fərhad Sərkar oğlu baş barmağının əzilmiş yarası ona ağrı yox, indi fərəh hissi bağışlayır, çünki o iz həmin günün yadigarıdır, Şıxəli Qurban oğlu cibindən yaylıq çıxarıb onun barmağını sarıması unudulmaz xatirə kimi yaddaşından heç vaxt silinməyəcək...
Vətən sevdalı şairin Türk Şəhidini ruhuna bağışladığı həmin nəzm parçası, üstdə “1918-ci ildə erməni daşnaklarına qarşı döyüşlərdə şəhid olmuş Türk əsgərlərinə” xitabı yazılmış baş daşına, qara mərmər lövhəyə həkk olunub:
Eşidib fəryadın Azərbaycanın,
Tərəddüd etmədən dada yetişdiz.
Xalqımın yolunda keçib canından,
Əbədi şöhrətə, şana yetişdiz...
Sinə daşında “Türk Şəhidlərinin ruhuna fatihə” cümləsi mərmər vərəqə qeyd edilib.
(Yazının hazırlanmasında həm də Abşeron rayonu, Novxanı kənd sakinləri Fərhad Sərkar oğlu Zülfüqarovun (1940), Fəxrəddin Hacı Şəmsəddin oğlu Əliyevin (1951) və Hacı Ramiz Behişt oğlu Nağıyevin (1960) məlumatlarından istifadə olunub).
Qısmət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
