İlhami Cəfərsoy: “Alban əlifbasının ermənilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur”
Ermənilərin (hayların) Qafqaz Albaniyası irsinə, o cümlədən də alban əlifbasına əsassız iddiası günü-gündən daha da artır. XIX əsrdə Çar Rusiyası və digər iri dövlətlər tərəfindən köçürülərək bizim bölgədə, daha dəqiq desək, tarixi ərazilərimizdə məskunlaşdırılan hay tayfaları sonradan xalqımızın qədim dəyərlərinə də əl uzatmağa başladılar.
Qeyd edək ki, Qafqaz Albaniyası müxtəlif tayfalardan ibarət olsa da, özünün siyasi birliyi, dini avtonomluğu, mədəniyyəti və əlifbası olubdur. Alban əlifbası 1938-ci ildə Mingəçevri yaxınlığında aparılan qazıntılar zamanı tapılıb. Qarqar dili əsasında yaradılan bu əlifba 52 hərfdən ibarət idi. Bu, albanların erməni dili və əlifbasından istifadə etmədiyini göstərir. Onlar ərəblər gələnə qədər öz dilllərindən və əlifbalarından istifadə ediblər. Lakin VIII əsrdən başlayaraq XX əsrin əvvəlinədək, albanların yazılı mənbələri, sənədləri, ədəbi əsərləri sistematik şəkildə məhv edilib.
Qafqaz Albaniyasının zəngin tarixi keçmişini, onun özünəməxsus mədəniyyətini və müstəqil dövlətçilik ənənələrini əks etdirən mühüm sənədlər mövcuddur.
Alban əlifbasının yaradılması tarixdə çox mühüm hadisədir.
Alban əlifbası erkən orta əsrlərdə Qafqaz Albaniyasında istifadə olunmuş, 52 hərfdən ibarət qədim əlifbadır. Bu yazı sistemi xüsusi boğaz və xırıltılı səslərlə zəngin olan alban (qarqar) dilinin fonetikasına uyğunlaşdırılmışdı. Hazırda Azərbaycanda yaşayan udi xalqının dilinin (qədim udi dili) əcdadı hesab olunur. Əlifba haqqında əsas tarixi və elmi faktlara nəzər salaq.
Əlifbanın V əsrin əvvəllərində (təxminən 420-ci illərdə) formalaşdığı qəbul edilir. Tarixi mənbələrə (məsələn, Moisey Kalankatuklu və Koryun) görə, bu əlifba alban ruhanisi Beniamin və maarifçi Mesrop Maştotsun birgə fəaliyyəti sayəsində qarqar dilinin əsasında tərtib edilmişdir.
Əsasən müasir Azərbaycan Respublikasının, Dağıstanın və qismən Gürcüstanın bir hissəsini əhatə edən Qafqaz Albaniyası ərazisində dövlət və kilsə yazışmalarında istifadə olunmuşdur.
Uzun əsrlər boyu alban yazısının mövcudluğu yalnız orta əsr salnamələrindən məlum idi, lakin XX və XXI əsrlərdə tapılan maddi sübutlar onun varlığını tam sübut etdi. 1937-ci ildə gürcü alimi İliya Abuladze tərəfindən İrəvandakı Matenadaran kitabxanasında XV əsrə aid bir əlyazma tapıldı. Bu əlyazmada ərəb, yunan, erməni, gürcü əlifbaları ilə yanaşı, 52 hərflik alban əlifbasının siyahısı və hərflərin adları yer alırdı.
Mingəçevir su elektrik stansiyasının tikintisi zamanı aparılan qazıntılarda üzərində alban yazıları olan daş epiqrafik abidələr (xüsusilə məşhur alban gürzəsi/şamdanı) aşkar olundu.1996-cı il (Sinay palimpsestləri): Gürcüstan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunun direktoru Zaza Aleksidze tərəfindən Misirdəki Müqəddəs Yekaterina monastırında gürcü dilində yazılmış mətnlərin altından silinmiş alban dilində xristian dini mətnləri (palimpsestlər) tapıldı. Bu palimpsestlərin oxunması sayəsində 2009-cu ildə alban dilinin fonetikası, qrammatikası və yazısı beynəlxalq alimlər qrupu tərəfindən tamamilə deşifrə edildi və onun müasir udi dili ilə birbaşa bağlılığı elmi təsdiqini tapdı. Albaniya yepiskopu Şəqaqın tərtib etdiyi Bərdə əlifbası 38 işarədən ibarətdir. Qarqar əlifbasında isə 52 hərf vardır.
Alban əlifbasının mövcudluğunu sübut edən ən mühüm arxeoloji tapıntılardan biri, 1930-cu illərin sonlarında və 1940-cı illərdə Mingəçevir arxeoloji qazıntıları (xüsusilə Mingəçevir kilsə kompleksi) zamanı aşkar edilmiş daş kitabələr və gil qablar üzərindəki yazılardır. Alban əlifbası 52 hərfdən ibarət olub və bu əlifba fonetik cəhətdən zəngin olan yerli Qarqar dili əsasında formalaşmışdı.
Bu fakt Qafqaz Albaniyasının qonşu xalqlardan, o cümlədən ermənilərdən tamamilə fərqli, müstəqil bir dil və yazı sisteminə sahib olduğunu qəti şəkildə sübut edir.
Qafqaz Albaniyası çoxşaxəli tayfa ittifaqından (26 tayfa) formalaşsa da, vahid dövlət aparatı və Alban Həvarı Kilsəsi sayəsində öz siyasi və dini bütövlüyünü qoruyub saxlaya bilmişdi. IV əsrin əvvəllərində xristianlığın dövlət dini elan edilməsi bu birliyi daha da möhkəmləndirmişdi.
Alban tarixi irsinin məhv edilməsi prosesinə təəssüf ki, tarix şahidlik edib. Necə deyərlər, sanki tarix onlardan qisas alıb və sənədlər sistematik şəkildə məhv edilib. Bu isə çox ağrılı bir tarixi prosesdir.
İslamın yayılması ilə bağlı olaraq bir çox xristian-alban mənbələri sıradan çıxmağa başlayıb. Ərəblər yerli alban kilsəsini tabe etmək üçün siyasi addımlar atdılar. Ərəblərin alban irsinə qarşı yürütdüyü ağrılı siyasətdən sonra bu irs erməni təcavüzünə məruz qalıb.
1836-cı ildə Rusiya imperiyasının rəsmi fərmanı ilə müstəqil Alban Katolikosluğu tamamilə ləğv edildi və onun bütün mülkləri, arxivləri erməni kilsəsinə verildi.
Alban kilsəsi erməni Qriqorian kilsəsinə tabe edildikdən sonra alban dilli dini mətnlər, salnamələr və rəsmi sənədlər qəsdən erməni dilinə tərcümə edildi, orijinalları isə məhv edildi və ya dəyişdirildi. Xüsusilə keçmiş Dağlıq Qarabağ və ətraf bölgələrdəki xristian albanların bir hissəsi zamanla qriqorianlaşaraq erməniləşdi.
Bu, albanların maddi və yazılı mədəniyyətinin son qalıqlarının da mənimsənilməsinə və ya yox edilməsinə şərait yaratdı. Bu gün Azərbaycan tarixçiləri və arxeoloqları qədim Alban irsinin (məsələn, Nic kəndindəki udi məbədləri, Mingəçevir tapıntıları, Xudavəng və Gəncəsər monastır kompleksləri) qorunması və onun erməni saxtakarlığından təmizlənməsi istiqamətində mühüm araşdırmalar aparmaqdadırlar.
Biz bu barədə danışarkən Mingəçevir yazılarına yenidən qayıtmaq istədik. Mingəçevir kilsə kompleksində qazıntılar zamanı tapılmış, üzərində Qafqaz albanlarının dilində mətnlər olan kitabələr haqqında elmi mənbələrdə məlumatlar var.
Mingəçevir kilsə kompleksi ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı üzərində tovuzquşları və müqəddəs xaç təsviri olan alban yazılı daş aşkarlanmışdır. Daş bəzi araşdırmaşılara görə xaç altlığı, bəzilərinə görə isə qurbangah olmuşdur. Daşın üzərindəki mətni Jost Gippert deşifr etməyi bacarmışdır.
Qazıntılar zamanı tapılan bəzi şamdanlardan birinin üzərindəki yazıları Volfqanq Şulze 2003-cü ildə deşifr etməyə çalışmış, Jost Gippert isə daha dəqiq tərcümə təklif etmişdir: Mən Yoq, Tanrının günahkar qulu, bunu ürəyimin ləyaqətli təmsili kimi hazırladım. Jost Gippert bu şamdana "Yoqun şamdanı" adını verib.
Azərbaycan Tarix Muzeyinin inventarındakı bir başqa şamdanın üzərindəki yazılar tam oxunsa da müəyyən bir hərfi mənası olmadığı, əlifbanın 16 hərfinin müəyyən bir sırada düzüldüyü qənaətinə gəlinib.
Şamdanlardan birinin üzərindəki mətn Udi dili ilə oxunulmuşdur.
Mingəçevir kilsə kompleksində tapılmış yazılı əşyalardan biri də məişət qablarıdır. Bu məişət qablarından birinin üzərindəki yazı hələ 1967-ci ildə Georgi Klimov tərəfindən "Manas" kimi oxunmuşdur. Jost Gippert "Manas"ın Manasse adının qısaldılmış variantı olduğunu düşünür. Bir başqa məişət qabının isə əslində şamdan ayağı olduğu düşünülür. Jost Gippert bu qabın üzərindəki mətni "Dəyərlim, sevgilim, bu şamdanı sənin üçün hazırladım" kimi tərcümə edib.
Tədqiqatçı Bəxtiyar Tuncay yazır ki,
1948-1952 – ci illərdə, Mingəçevir su anbarının tikintisi zamanı həmin ərazidən üzərində yazılar olan bir neçə abidə tapılmış və həmin dövrdən də onlar elmi ədəbiyyata “alban yazıları” kimi düşmüşdür. Bu yaxın zamanlara qədər oxuna bilinməyən Mingəçevir yazılarının, nəhayət ki, heç də iddia edildiyi kimi, “52 və ya 56 hərfli udin (alban) yazısı” deyil, türk runları ilə qələmə alınmış türk mətnləri olduğu üzə çıxmışdır. Bəzi müəlliflərə görə, lV-V, digərlərinə görə isə, V-Vlll əsrlərə aid olan həmin abidələrdən birini tanınmış türkoloq alim Yadigar Əliyev oxumağa müvəffəq olmuşdur.
Bunu B.Tuncay yazıb.
Filologiya elmləri doktoru, professor, AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Qədim dillər və mədəniyyətlər şöbəsinin müdiri İlhami Cəfərsoy baki-xeber.com-a bildirdi ki, albanların bir deyil, bir neçə əlifbası olub, onlardan biri də 52 hərfdən ibarət olan əlifbadır.
“Birinci, erməni məcbur olub Qarabağdan əl çəkdi, əlifbadan da əl çəkəcək. Alban əlifbasının ermənilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bunu araşdırmalarımız çoxdan sübut edib. Albanların bir yox, bir neçə əlifbası olub. Albanların son əlifbası 52 hərfdən ibarət olub. Amma Sinay dağında tapılan Alban perqamenti 38 hərfən ibarətdir.
Ermənilərin alban əlifbasına iddiasının heç bir əsası yoxdur, bu saxtakarlıqdır”.
Alim qeyd etdi ki, Qırmızı dəniz sahilindəki monastırdan Alban əlifbası ilə yazılmış perqament tapılıb. “Erməni və gürcü alimləri dərhal hərəkətə başladılar. Bizimkilər isə fil qulağında yuxularına davam etdilər. İddia etdilər ki, o dilin guya Azərbaycan dilinə heç bir aidiyyatı yoxdur. Halbuki perqamentin dili ari və sami dillərinin təsirinə uğramış türk dillərindən biridir. Xüsusilə, maraqlıdır ki, monastırın keşişləri Məhəmməd peyğəmbərin fərmanını indiyədək saxlayırlar. Fərmanda göstərilir ki, tək Allahı tanıyırlar. Ona görə monastır bütün verqilərdən azad edilsin.
Mən Zaza Aleksidzenin kitabını alan kimi Tiflisə yola düşdüm. Mübahisəmiz saatlarla uzandı. Sübuta yetirdim ki, sən üstündən sükutla keçdiyin sözlərin hamısı türk sözləridir. Buğacuq, yəni kiçik buğa nə zamandan sizin sözünüz olub? Zaza tənə ilə üzümə baxdı. Dedi ki, gedin oturun Sunay dağının ətəyində tarixinizi öyrənin. Onun sözləri yeddi qatımdan keçdi.
İki-üç məqalə yaza bildim. Onları da heç oxuyan olmadı”-deyə İ.Cəfərsoy bildirdi.
İ.Cəfərsoy qeyd etdi ki, həbəş əlifbası əsasında 4 erməni, 4 gürcü, 5 alban əlifbası tərtib edilib. “Həbəş əlifbası isə Aran əlifbası əsasında yaradılmışdır.
Bizim Aran müdrikləri er.əv.xv əsrdə Finikiyada dünyanın ilk fonetik əlifbasını yaratmış, həmin əlifba əsasında yunan, latın, etrusk, həbəş əlifbaları tərtib olunmuşdur. Eranın əvvəllərində Həbəşistanda 100-ə yaxın etnos yaşayırdı. Onlar Abas, Qız, İtoba, Kafa və s. idi. Türk mənşəli Abas nəsli daha güclü olduğundan ölkə onların adı ilə şərqdə H»Əbəşistan, qərbdə Abissena adlanır.
Abas nəsli Həbəşistana Albaniyadan köçüb getmişdir. Albaniya və Türkiyədən Həbəşistana köçən patriarxlar irqlərini dəyişib qaralsalar da, yüz illərlə Qafqazdan ora köçdüklərini xatırlayırdılar. Hər üç əlifbanı tərtib edən Mesrop Maştos erməni deyildi. Aran nəslindən idi. Mesrop adı Aran adının kopt dilinə tərcüməsidir.
Ermənilər bütün bunları yaxşı bilirlər, ancaq danışmaq lazım olmayan yerdə susmağı bacarırlar”.
İ.Cəfərsoy vurğuladı ki, albanlar qədim Ön Asiyanın güclü xalqlarlndan biridir.
“Onların adı e.ə. ll minilliyə aid Kayseri mixi yazılarında və e.ə. l minilliyə aid Urartu mətnlərində Alpan formasında yazıya alınmışdır. Onlar hələ Troyanın işğalından qabaq Alpan adlı şimşək və ildırım tanrısına tapınırdılar. Al-parlaq və pan-göylər türk sözləridir.
Alpanlar Troyanın süqutundan sonra iki yerə bölündülər. Bir hissəsi Qafqaz dağlarının ətəklərinə çəkildi. Bir hissəsi İtaliyaya köçərək orada 2 Alpan çəhəri saldı.
Latınlar Apenin yarımadasını tutub onların şəhərlərini dağıtdılar. Alpan gölünü isə Alba Lonqa adlandırdılar. Alpanların ən cəsur alpları şimala çəkildilər, Avropa Alban dövlətini yaratdılar.
Qafqaz Albaniyasının bütün xalqları Alban deyildilər. Xristianlaqdan qabaq udinlər özlərini Utu, yəni günəşə tapınanlar, suniklər Su, yəni suya sitayiş edənlər adlandırırdılar. Bundan başqa Albaniyada Gökçay, Ultuz, Kapan, Aydın, Koçkar, Uruz, Kuzu və b. xalqlar yaşayırdılar. Köhnə nəsil gürcü tarixçiləri təsdiq edirlər ki, İveriyanın Kozişvili, Kosidze nəsilləri Pompey ilə döyüşdə öldürülən Alban sərkərdəsi Quzunun törəmələridir”-deyə İ.Cəfərsoy qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
