Bildiyimiz kimi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində düzgün işlədilməsi və dilçiliyin inkişafı ilə bağlı Dövlət Proqramı”na (maddə 6.1.5.) əsasən yaradılan “Qaynar xətt”lə bağlı problemlər gündəmi tutmuşdu. Yayılan məlumatlarda qeyd edilirdi ki, institut rəhbərliyi “Qaynar xətt”in serverini, onu işlək vəziyyətə gətirən bütün vasitələri sökərək onları korlayıb, nəticədə isə “Qaynar xətt” kəsilib.
Uzun müddətdir gündəmdə olan bu problemin həll edilməsi, “Qaynar xətt”in bərpası və ona nəzarət edilməsi istiqamətində mövcud çətinliklərin aradan qaldırılması üçün AMEA tərəfindən heç bir addımın atılmaması diqqətdən yayınmadı. Hətta bu proqram çərçivəsində Dilçilik İnstitutuna ayrılan vəsaitin haraya xərcləndiyi AMEA rəhbərliyi tərəfindən araşdırılmadı. Bunlar öz yerində.
Yayılan məlumatlara görə, Dilçilik İnstitutunun “Qaynar xətt”inə nəzarət Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyinə həvalə edilib.
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu “Qaynar xətt”inin iş vaxtından (17:00) sonra fəaliyyət göstərməməsi ilə bağlı yayılan məlumatlara münasibət bildirib. İnstitutdan mətbuata bildirilib ki, sözügedən məsələ xəttin proqram təminatında yaranmış problemlə bağlıdır. Qeyd olunub ki, “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində düzgün işlədilməsi və dilçiliyin inkişafı ilə bağlı Dövlət Proqramı”nda (maddə 6.1.5.) “Qaynar xətt”ə aid bu kimi texniki məsələlər Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyinə həvalə olunub.
“Yaranmış problemlə bağlı tərəfimizdən nazirliyə məktubla müraciət edilib. Nazirlikdən verilən məlumata əsasən, proqram təminatı müəyyən müddətdən sonra yenilənməlidir və qurumun mütəxəssisləri bu problemi həll edəcəklər. “Qaynar xətt”dəki şəhər telefonu məsələsinə gəldikdə isə, xdmətin işə başlamasının lap əvvəlindən orada yalnız şəhər telefonu istifadədə olub”, - məlumatda bildirilib.
AMEA-nın Dilçilik İnstitutu tərəfindən bu “Qaynar xətt” niyə sıradan çıxarıldı, nə üçün buna yol verildi, AMEA niyə özü problemin həllinə çalışmadı və NRYTN-ə üz tutdu? Bunun arxasında dayanan hansı diqqətçəkən məqamlar var?
“...10 faiz bərpa edilib, amma əvvəlki funksiyalarını yerinə yetirə bilmir”
Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) professoru Qulu Məhərrəmli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, o, uzun müddətdir bu prosesi yaxından izləyir, çünki bu işlərin içindədir: “Təkcə ona görə yox ki, vaxtilə Dilçilik İnstitutuna rəhbərlik edən mərhum akademik Tofiq
Hacıyevin rəhbərliyilə “Qaynar xətt”in yaradılmasında çox fəal iştirak etmişəm. Hesab edirəm ki, “Qaynar xətt”ə toxunmağın özü yanlış idi. Demirəm ki, bunu qəsdən, bilərəkdən ediblər, amma hər halda bu, məsuliyyətsizlikdən doğmuş bir addım idi və olmamalı idi. Ediblər, amma bunu bərpa etmək lazımdır. Mətbuata Dilçilik İnstitutu tərəfindən müxtəlif məlumatlar verilir, “Qaynar xətt” bərpa olundu” deyirlər. Mən iki dəfə yazmışam ki, bərpa olunmayıb, onlar da üç-dörd dəfə mətbuata məlumat veriblər ki, “Qaynar xətt” NRYTN-in köməyilə bərpa olunub. Əslində isə mən araşdırmışam, mahiyyət belədir ki, “Qaynar xətt”, sadəcə, 10 faiz bərpa edlib, amma əvvəlki funksiyalarını yerinə yetirə bilmir. Çünki əvvəlki proqram təminatı ilə çalışmır. Yəni Dilçilik İnstitutunun mövqeyində yanlışlıq odur ki, “Qaynar xətt”in fəaliyyətini pozub, serveri söndürüb, kompyuterləri çıxarıb. İndi isə onları quraşdırmağa çalışır. Təbii ki, bu, əvvəlki statusunda və proqram təminatında, sistemdə çalışmır. Çünki əvvəlki sistemdə belə idi ki, siz zəng edəndə sizin sifarişinizi avtocavablandırıcı qəbul edirdi, iki kateqoriya üzrə müraciət edə bilirdiniz. Birinci kateqoriyaya küçədə, ictimai yerlərdə rast gəldiyiniz dil nöqsanları ilə bağlı müraciətlər aid idi. “Qaynar xətt”in imkanlarından istifadə edərək biz ora ikinci kateqoriya kimi dildə mübahisəli məsələlər, sözlərin düzgün yazılışı, istifadə tərzi, dilçilikdə mübahisəli görünən məsələlərlə bağlı müraciətləri daxil etmişdik. Hər iki kateqoriya üzrə sualları az-çox cavablandırırdılar. Amma indi elə deyil. Siz zəng vurursunuz və sizə avtomat cavab verir, “sözünüzü deyin” deyir, dərhal da sönür, amma sizin dedikləriniz avtomatik olaraq yazılmır. Sonra sizinlə əks əlaqə yaranır ki, nə demək istəyirdiniz, buyurun deyin. Bu bir az dədə-baba qaydası ilə olan bir işdir. O vaxt bizə də belə sadə variant təklif olunurdu, amma biz bununla razı olmamışdıq. Ölkədə mövcud olan ən müasir “Qaynar xətt” sistemi ilə qurulmuşdu bu iş. Əlbəttə ki, NRYTN də buna müəyyən dərəcədə məsuliyyət daşıyır. O mənada ki, Dövlət Proqramında “Qaynar xətt”in yaradılması həm Akademiyaya, həm də NRYTN-ə tapşırılmışdı. Nazirlik o vaxt “Qaynar xətt”i quraşdırıb Dilçilik İnstitutuna təhvil vermişdi və o “Qaynar xətt” üç-dörd il çox effektiv şəkildə çalışdı. Mən indi bunun ikinci xəttini demirəm, çünki onun üçün xüsusi məharət və bacarıq lazımdır, gələn şikayətlər icra strukturlarına necə göndərilir ki, reklamların dilində olan nöqsanlar aradan qaldırılsın. Bu, bir başqa texnoloji yanaşmadır. Amma indi, faktiki olaraq, “Qaynar xətt”, demək olar ki, şikəst olunmuş vəziyyətdədir”.
Q.Məhərrəmli deyir ki, vətəndaş iş günlərində zəng vursa, ona cavab veriləcək, amma şənbə-bazar günləri orada adam olmadığı üçün vətəndaşın şikayəti, yaxud sorğusu qəbul olunmur, insanlara cavab verən tapılmır, yalnız həftənin birinci günü vətəndaşla danışılır. “Yəni bu məsələ bu vəziyyətdədir. Mən belə vəziyyətin yaranmasına, əlbəttə, təəssüf edirəm və hesab edirəm ki, “Qaynar xətt”ə toxunulmamalı idi. Çünki o, ölkə başçısının imzaladığı sərəncama uyğun olaraq yaradılmışdı. Hesab edirəm ki, dilçilik qurumu olan ölkələrdə bu, bir müasir texnologiya kimi dil proseslərini araşdırmağa, cəmiyyətin dillə bağlı həyəcan çağırışlarına cavab verməyə, dildə gedən mübahisələri aydınlatmağa yönəlik bir texnologiyadır. Biz də ondan ana dilimizin şəffaflaşdırılması, inkişafı, dilin qaydalarının qorunması üçün istifadə etməliyik. İndi buna kim necə yanaşır, əlbəttə, bunun üçün də özünün ayrıca məsuliyyəti var” - deyə Q.Məhərrəmli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
