Dərslik siyasəti ölkəmizin strateji əhəmiyyətə malik olan istiqamətlərindən biri olsa da və bu prosesin peşəkarlar, mütəxəssislər tərəfindən həyata keçirilməsi vacib sayılsa da, təəssüflər olsun ki, son zamanlar bu sahədə qeyri-peşəkarları daha çox görmək mümkündür.
Aidiyyəti qurumlar tərəfindən dərsliklərin hazırlanması prosesinin başlı-başına buraxılması, yaxud hansısa nəşriyyatlara etibar edilməsi böyük fəsadlara yol açır. Ağrılı da olsa deməliyik ki, dərsliklərimizdəki problemlər, sadəcə, texniki qüsurlar deyil, burada elə ciddi ideoloji səhvlər olur ki, onu sonradan düzəltmək mümkünsüz bir işə çevrilir. Çox təəssüf ki, dərslik sahəsi peşəkarların meydanına çevrilməli olduğu halda, qeyri-peşəkarların təcrübə laboratoriyasına çevrilir. Buna yüzlərlə fakt gətirmək olar.
Uşaq ədəbiyyatı, uşaqlar üçün dərsliklərin hazırlanması o qədər həssaslıq tələb edir ki, burada uşaq psixikasını zədələyən hər hansı bir nüansa yol vermək olmaz. Yadınızdadırsa, özünü “uşaq şairəsi” adlandıran Aygün Bal adlı birisinin “Qaz ilə göyərçinin əhvalatı” adlı bir kitabı da ciddi tənqid edildi. Uşaqlara eşq macərasının, yüngül həyatın təbliğ edildiyi qeyri-əxlaqi kitab cəmiyyətimizdə çox pis qarşılandı. Uşaqların psixologiyasına zidd olan kitablar, ümumiyyətlə, yığışdırılmalıdır. Qazla göyərçinin eşq macərasını yazmaq, bunu təbliğ etmək böyük mənəvi cinayətdir…
Dərsliklərlə bağlı probemlər bitib tükənmir. Neçə gündür sosial şəbəkələrdə “Əlifba” dərsliyinin müzakirəsi gedir. Söhbət ondan gedir ki, “Əlifba”nı tərtib edənlər “V” hərfinə nümunə söz kimi hərfin yanında dilimizdə albalı adlandırılan “vişnə” şəkli qoyublar. Yəni “V-vişnə”. Halbuki, “V” hərfinin yanına vələmir bitkisini də çəkmək olardı. Həm uşaqlarımız qədim dənli bitki ilə tanış olar, həm də onun faydasını öyrənərdilər.
“Əlifba” dərsliyindəki bu nümunə sosial şəbəkələrdən istifadə edən mütəxəssislər, pedaqoqlar tərəfindən ciddi tənqid edilir. Nəinki bu məsələ, eləcə də dərsliklərimizdəki digər qabarıq qüsurlar da kəskin tənqidə məruz qalıb.
Əpoş Vəliyev: “Dərslikdən səhv tapan şagirdin həmin dərslikdən bilik öyrənməyə inamı qalmır”
Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, fəal ictimaiyyətçi Əpoş Vəliyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bütün bunların başvermə səbəbi dərsliklərin hazırlanmasında qeyri-peşəkarlara meydan verilməsidir. “Hər il növbəti tədris ili başlayarkən dərsliklərlə bağlı müzakirələr də başlayır. Şagirdlərin yaxşı oxuması, biliklərə yiyələnməsi, məktəbi sevməsi üçün dərsliyin mükəmməl olması vacib şərtlərdən biridir. Məktəbdə oxuduğum dövrlə indiki dövrü müqayisə etdikdə dərsliklərin günü-gündən daha da çox qüsurla yazılmasının şahidi oluram. Bu qüsurları Təhsil Nazirliyi və dərslik müəllifləri çox zaman texniki qüsur adı ilə ört-basdır etməyə çalışsalar da, mümkün olmur, müzakirələr mübahisələrə çevrilir, cəmiyyət dərsliklərin mükəmməl şəkildə peşəkarlar tərəfindən yazılmasını tələb edir. Amma görünən odur ki, Təhsil Nazirliyi cəmiyyətin tələbinə hələ də məhəl qoymur, öz bildiyini edir. Əks halda, birinci sinif şagirdi hərf öyrənərkən dərslikdə səhv tapmazdı.
Bir neçə gündür birinci sinif şagirdinin “V” hərfi ilə bağlı səhv tapması cəmiyyətdə müzakirə edilir. Dərsliyi vərəqləyəndə aydın olur ki, “V” hərfi ilə bağlı şəkilli nümunə verilib. Həmin şəkil isə albalı adlı meyvənin şəklidir. Amma dərsliyi yazan müəllif “V” hərfi ilə başlayan söz kimi rus sözü olan “vişnə” sözünü nümunə kimi verib. Belə kobud səhvlər şagirdlərin məktəbə, dərsə həvəsini itirir. Dərslikdən səhv tapan şagirdin həmin dərslikdən bilik öyrənməyə inamı qalmır”.
Ə.Vəliyev qeyd etdi ki, ötən illərdə “Böyük Ermənistan” xəritəsinin səhvən orta məktəb dərsliyinə salınması da cəmiyyətdə qəzəb doğurdu. “Bu məsələ günlərlə müzakirə edildi, amma heç kimə bu kobud səhvə görə cəza verilmədi. Daha sonra ibtidai sinif dərsliyində yol hərəkəti ilə bağlı mövzuda kobud səhvlə qarşılaşdıq. Həmin səhv şagirdlərin həyatı bahasına başa gələcəkdi. Çünki şagirdlərə yolu keçərkən “öncə sola, yolun ortasından sonra sağa baxması” öyrədilməli olduğu halda, “öncə sağa, yolun ortasından sonra isə sola baxmaq” öyrədilirdi. Bu qaydalara əməl edən şagirdin maşın qəzası keçirməsi qaçılmaz idi. Belə kobud səhvlər dərsliklərdə çoxdur və tezliklə aradan qaldırılmalıdır. Dərsliklər peşəkarlar tərəfindən yazılmalıdır. Dərslik yazılarkən psixoloq, pedaqoqlarla məsləhətləşmələr aparılmalı, şagirdlərin yaşı, psixoloji durumu nəzərə alınmalıdır. Yazıldıqdan sonra dərsliklər mütləq redaktə olunmalı, ciddi şəkildə yoxlanılmalıdır. Yalnız bundan sonra dərsliklər məktəbə göndərilməli, şagirdlərə verilməlidir. Təhsilin effektli olması, şagirdlərin biliklərə yiyələnə bilməsi üçün orta məktəb dərslikləri mükəmməl, qüsursuz olmalıdır” - deyə müsahibimiz vurğuladı.
Səadət Şıxıyeva: “Son illər tədrisdə anlaya bilmədiyim bir məqam da dərsliklərin çoxvariantlı olmasıdır”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademik Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun əməkdaşı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Səadət Şıxıyeva da “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu problem çox aktualdır və hər bir Azərbaycan vətəndaşını narahat edən və ya narahat etməli olan bir məsələdir. “Əslində, dərslik məsələsi qısa bir müddət içində həlli mümkün məsələ deyil. Bunun mexanizmi və nəzarət sistemini yenidən işləməlidirlər. Çünki hazırda bu sahə ilə bağlı müşahidə etdiklərimiz nəzarətin yetəri şəkildə olmadığı təsəvvürünü yaradır. Dərsliklərin tərtibi və hansının ölkə üzrə mühüm dərs vəsaiti sayılması məsələsinə yenidən baxılmalıdır. Mən bütün dərs vəsaitləri deyil, yalnız son illərdə diqqət mərkəzində saxladığım ədəbiyyat dərsliklərinin vəziyyətindən ümumi danışmaq istəyirəm. Bu dərsliklərdə mətn seçimi, onların uşaq psixologiyasına uyğunluğu, gələcəyin tələbəsi və ümumiyyətlə, vətəndaşı üçün əhəmiyyət dərəcəsi nəzərə alınmalıdır. Bu çox mühüm şərtdir. Bəzi mətnləri yazmada müəllifin məqsədi və həmin mətni seçib dərsliyə daxil etmədə tərtibçinin məqsədi nədir, bilinmir… Konkret bir nümunəni xatırladım. 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərsliyində Ələmdar Quluzadənin “Alim və quldur” adlı bir hekayəsi yer alır. Mən anlamadım ki, bu hekayənin qəhrəmanı uşağa hansı hərəkəti ilə örnək olacaq... Əsərin qəhrəmanı orta çağ dünya ədəbiyyatında ortaq və ənənəvi olan bir kələkbazı xatırladır və onun alim obrazı barədə yaradılan təsəvvür də yanlışdır.
Ümumiyyətlə, dərsliklərdə seçilən mətnlərdə məqsəd və ideya aydınlığı olmalı, uşağın sevərək oxuyub öyrənə biləcəyi mətnlərə üstünlük verilməlidir.
Son illər tədrisdə anlaya bilmədiyim bir məqam da dərsliklərin çoxvariantlı olmasıdır. Hazırda biz bir qrup tədqiqatçı və müəllim eyni sinifdə tədris olunan dörd “Ədəbiyyat” dərsliyinin geniş müzakirəsinə hazırlaşırıq. Açığı, bu şəkildə çoxvariantlılığın təhsil və tədrisə yardım edəcəyinə şübhəm var. Bu kimi geniş imkanlar yaradılması təsadüfi adamların da bu ciddi sahəyə yol almasına şərait yaradır. Əslində, dövlətin tədris proqramında dərsliyin bir, yardımçı dərs vəsaitlərinin isə çox olması doğru olar”.
S.Şıxıyeva qeyd edir ki, haqqında bəhs edilən nöqsanlı dərsliklərin yaranmasının ən ciddi səbəblərindən biri də bu sahədə mövcud olan pərakəndəlikdir. “Zənnimcə, dərs üçün müəyyənləşdirilən materiallarda iki müəllifin olması vacibdir: bunlardan biri həmin sahə üzrə tanınmış, imzası təsdiqini tapmış alim, digəri orta məktəb müəllimi olmalıdır və beləliklə də nəzəriyyə ilə təcrübə əlaqələndirilə bilər. Eləcə də rəyçinin biri mütləq uşaq psixologiyası üzə mütəxəssis olmalıdır. Hər yaşın öz qavrayışı, öz baxış bucağı var. Uşaq gələcək həyata böyüklərin dilində danışaraq hazırlana bilməz. Onlara həyati həqiqətlər öz anlayışına yaxın biçimdə aşılanmalıdır. Bunun üçün isə bədii mətnlərin seçimi və təqdiminə nəzarət gücləndirilməlidir. Bunun üçün dərsliklərin müzakirəsi və rəyləşdirilməsi formal səciyyəli olmamalıdır. İnsanlar əməkləri müqabilində maaş almadıqca, bu işlərin yüksək səviyyəli təşkili də mümkün olmayacaq. Müəllif, redaktor kimi, rəyçinin də əməyi dəyərləndirilməlidir, nəticədə onların da məsuliyyəti artmış olar. Sonda bu məsələyə də toxunmaq istərdim ki, hamı rus məktəblərinə marağın artmasından narahatdır. Bu problemi həll etmənin, zənnimcə, iki yolu var: Azərbaycan bölmələrində tədrisin səviyyəsinin yüksəldilməsi (bunun yolu isə dərsliklərin keyfiyyətinin yüksəldilməsindən keçir), digəri ölkə üzrə işə qəbul qaydalarında ana dilinə mükəmməl bələdlik tələbinin qoyulması” - deyə müsahibimiz vurğuladı.
İradə SARIYEVA
