Məlum olduğu kimi bu günlərdə Rusiya hökuməti Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya layihəsini təsdiqləyib. Sənədi Rusiyanın baş naziri Dimitri Medvedyev imzalayıb. Qərarda Azərbaycan, İran, Qazaxıstan və Türkmənistanla razılaşdırılmış konvensiya layihəsinin bəyənildiyi qeyd edilir.
Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında konvensiya iştirakçı ölkələr üçün sualtı boru kəmərləri çəkmək imkanını yaradır. Konvensiyanın 14-cü maddəsində bu xüsusda bildirilir: "Ölkələr Xəzər dənizinin dibi ilə sualtı kabellər və boru kəmərləri çəkə bilərlər". Lakin o da vurğulanır ki, bu cür layihələr ölkələrin iştirakçıları olduğu beynəlxalq sazişlərdə göstərilən ekoloji tələblər və standartlara uyğun olmalıdır. Bu mənada 2003-cü ildə imzalanan "Xəzər dənizində ətraf mühitin qorunması üçün çərçivə konvensiyası" və onun protokolları vurğulanılır.
"Sualtı kabellərin və boru kəmərlərinin çəkilməsi üzrə marşrutun müəyyənləşdirilməsi sualtı kabellərin və boru kəmərlərinin keçəcəyi sektorların sahibi olan ölkələrlə razılaşdırılmalıdır", — deyə Konvensiyada bildirilir.
Digər tərəfdən o da qeyd olunur ki, Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı konvensiyanın iştirakçıları bu sənədə tərəf olmayan ölkələrin silahlı qüvvələrinin Xəzər dənizində mövcud olmaması prinsipinə sadiq qalmalıdır. O da bildirilir ki, Xəzər dənizində sahilyanı ölkələrin fəaliyyəti ərazi bütövlüyü, suverenliyə hörmət, güc tətbiq etməmək və güc tətbiqi ilə hədələməmək, qarşılıqlı hörmət, əməkdaşlıq və bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipləri əsasında tənzimlənəcək. Tərəflər Xəzər dənizindən sülh məqsədilə istifadə edəcəklər, problemləri sülh yolu ilə qaydasına salacaqlar, Xəzərdə silahlanma balansını qoruyacaqlar, hərbi quruculuğu Konvensiyanın bütün tərəflərinin maraqları nəzərə alınmaqla, məqbul ölçüdə həyata keçirəcəklər. Enyi zamanda tərəflər öz ərazilərini Konvensiya ölkələrinə qarşı təcavüz və hərbi əməliyyat məqsədilə açmayacaqları barədə öhdəlik götürüblər.
Bütün bunlar isə Xəzərlə bağlı proseslərin Azərbaycanın istədiyi formada cərəyan etdiyini aydın göstərir. Bakı da Xəzrədə əlavə hərbi gərginliyin, bu mənada bölgəyə əlavə hərbi qüvvələrin gəlişinə qarşıdır. Amma ən əsası Azərbaycan Xəzər dənizinin dibi ilə sualtı kabellər və boru kəmərlərinin çəkilişində əsas maraqlı tərəyflərdən biri kimi çıxış edir. Belə vəziyyətdə ilk olaraq “Transxəzər” boru kəmərinin çəkilməsi tamamilə gözləniləndir. Xüsusən də TANAP-ın istifadəyə verilməsi “Transxəzər”ə maarağı daha da artırır. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “rosbalt” portalı yazır ki, artıq Türkmənistan qazının Azərbaycandan keçməklə Avropaya nəqli qaçılmaz olacaq: “Azərbaycan təbii qazının Avropaya ixracatı üzrə TANAP layihəsinin gerçəkləşdirilməsi praktik olaraq bitib. TAP isə sırf Avropanın ehtiyacları üçün 2020-nin başlanğıcında işə düşəcək. Onunla tədarük həcmi ildə 10 milyard kubmetr qaz təşkil edəcək. Qərb TANAP və TAP layihəsinin gerçəkləşdirilmə tərəqqisindən məmnundur və energetik güvənliyin təminatında Avropanın səylərini həmişə dəstəkləyib. Avropa bu fonda artıq Türkmənistanın da “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşulması imkanını nəzərdən keçirir. İndiyə qədər problem Xəzər dənizinin dibi ilə boru kəmərinin inşasına dirənir – Rusiya və İran “ekoloji təhlükə” üzündən buna qarşı çıxış edirdi. Lakin Xəzər dövlətləri artıq məsələni həll edib və uyğun konvensiya layihəsi hazırdır. Onu Astanada təsdiqləmək planlaşdırılır. Ayrıntılar hələlik elan olunmur, amma artıq məlumdur ki, su hövzəsi sektor prinsipilə bölünəcək. Türkmənistanı Azərbaycanla birləşdirən ”Transxəzər” sualtı boru kəmərinin inşası isə bu layihənin gerçəkləşməsinə yardım edəcək”.
Xəzərin hüquqi statusunun müəyyən edilməsi Azərbaycanın İranla da enenrji sferasınad əlaqələrini dərinləşdirəcək. İran parlamentinin nümayəndəsi Himayət Mirzadə də bildirir ki, ölkəsinin Azərbaycanla əməkdaşlığını inkişaf etdirmək üçün heç bir maneə yoxdur. O, Xəzərin hüquqi statusu və iki ölkənin dənizdəki əməkdaşlığına toxunaraq qeyd edib ki, Xəzərin hüquqi statusuna dair konvensiyanın yaxın müddətdə imzalanması Azərbaycan və İran arasında əməkdaşlığın artırılmasına zəmin yaradacaq.
Xəzərin hüquqi statusuna dair Xüsusi İşçi Qrupunun Azərbaycan tərəfindən rəhbəri, xarici işlər nazirinin müavini Xələf Xələfov isə vurğulayır ki, Xəzəryanı ölkələrin dövlət başçılarının sammiti bu il avqust ayının birinci yarısına nəzərdə tutulur: "Sammitə qədər işçi görüşləri nəzərdə tutulub. Ən azı bir işçi görüşü olacaq. Xarici işlər nazirlərinin toplantısı isə ola bilər ki, sammitdən bir gün öncə keçirilsin. Konvensiyanın mətni razılaşdırılıb, hazırda ölkələr onun imzalanması üçün daxili prosedurları keçir. Biz də ümid edirik ki, sammit zamanı konvensiya imzalana bilər. İkilitərəfli görüşlər, kontaktlar da var, məsləhətləşmələr aparılır. İkitərəfli təmaslar konvensiya müzakirələri ilə paralel aparılır, ancaq konvensiyadan asılı deyil, ayrıca danışıqlar formatıdır". Beləliklə, cari ilin avqustunda Xəzərin hüquqi status probleminin tam çözümü gözlənilir. Bu isə Azərbaycana dənizdə yeni enerji layihələrini həyata keçirmək üçün əlavə imkanlar qazandırır.
NAHİD
