Yeganə Hacıyeva: “Ankara görüşü onların arasında Yaxın Şərqlə bağlı əldə olunan əvvəlki razılığı daha da möhkəmlədəcək”
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Rusiya prezidenti Vladimir Putin və İran prezidenti Həsən Ruhani Suriya ilə bağlı Ankarada bir araya gəliblər. Türkiyə və Rusiyanın dövlət başçılarının təkbətək görüşündən sonra iki ölkə nümayəndə heyətləri arasında Rusiya-Türkiyə Yüksək Səviyyəli Əməkdaşlıq Şurasının iclası planlaşdırılıb. Türkiyə ilə Rusiya arasındakı münasibətlərin müzakirəsi zamanı Suriyadakı son vəziyyət də diqqət mərkəzindədir.
Bununla yanaşı, Mersində Akkuyu Atom Elektrik Stansiyasının təməlqoyma mərasimi olub. Ərdoğan və Putin təməlqoyma mərasiminin keçiriləcəyi Mersinə getməyiblər. Onlar mərasimə Ankaradakı Prezident Sarayından telekörpü vasitəsilə qatılıblar.
İran prezidenti Həsən Ruhani isə Ankaraya Putindən bir gün sonra gəlib. Elə həmin gün Türkiyə, Rusiya və İran prezidentlərinin üçtərəfli zirvə toplantısı keçirilib. Dövlət başçıları Suriyadakı vəziyyəti müzakirə ediblər.
Regionu əhatə edən bu üç böyük ölkənin bir araya gəlməsi Yaxın Şərqdəki geosiyasi vəziyyətə nə kimi təsirini göstərəcək?
Politoloq Yeganə Hacıyeva qəzetimizə bildirdi ki, son illər Rusiya-Türkiyə münasibətlərində kifayət qədər narahatedici məqamlar mövcud olub: “2015-ci ildə Türkiyə hava sərhədlərini pozmuş Rusiyaya məxsus hərbi Su-24 təyyarəsinin vurulmasından sonra münasibətlərdə kiçik bir dövr üçün siyasi, iqtisadi böhran yaşandı.
Rusiya cavab olaraq Türkiyə ilə siyasi əlaqələri dondurdu, iqtisadi sanksiyalar tətbiq etdi. “Türk axını” boru xəttinin və Akkuyu nüvə stansiyasının tikinti layihələrinin həyata keçirilməsini dayandırdı. Türkiyə ilə çarter hava daşımalarına qadağa qoydu, iki dövlət arasında vizasız rejim və turist səfərləri aradan qaldırıldı, Türkiyədən ixrac olunan geniş çeşidli kənd təsərrüfatı məhsullarına sanksiyalar tətbiq etdi.
2016-cı ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin də şəxsi təşəbbüsü və iştirakı ilə Rusiya-Türkiyə münasibətləri siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahəsində yaxşılaşmağa doğru getdi və bu proses günümüzdə də davam edir.
Əlbəttə, Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin yenidən gərginləşməsi 2016-cı ildə Rusiya səfiri Andrey Karlovun öldürülməsi səbəbilə baş verə bilərdi, ancaq Moskva və Ankara bu hücumu ikitərəfli münasibətlərin normallaşması prosesini pozmağa yönəlmiş təxribat kimi qiymətləndirdi.
2017-ci ildə Astanada Türkiyənin təşəbbüsü ilə baş tutan danışıqlarla sülhə nail olundu və elə həmin il prezidentlərin görüşü çərçivəsində 2017-2020-ci illər ərzində iki ölkə hökumətləri arasında ticarət-iqtisadi, elmi-texniki və mədəni əməkdaşlığın proqramı qəbul edildi.
Bu görüş zamanı Rusiya İnvestisiya Fondu ilə Türk Ehtiyat Fondu arasında Rusiya-Türkiyə müştərək investisiya fondunun qurulması haqqında razılıq əldə olundu və 2019-cu ilin iki dövlət arasında dostluğa və güvənin yaranmasına xidmət edəcək Mədəniyyət və Turizm İlinin elan olunması barədə razılıq əldə olundu.
Moskva ilə Ankara arasındakı bu siyasi normallaşma ikitərəfli ticarətin tədricən bərpasına yardım etdi və bu prosesin bu günlərdə Putinin Türkiyəyə səfəri ilə daha da möhkəmlənməsi davam edəcək.
Agent zəhərlənməsi ətrafında böhran və rus diplomatların Qərb ölkələrindən çıxarılması proseslərinin davam etməsi dönəmində Rusiyanın yeni prezidentinin ilk xarici səfərini məhz Türkiyəyə etməsini mesaj olaraq qəbul etmək lazımdır: Rusiya öz qlobal strateji və regional təhlükəsizlik tərəfdaşını bəlli etdi.
Həmçinin, Türkiyə üçün də ABŞ və avropalı müttəfiqləri ilə münasibətlərində mövcud olan gərginliyin fonunda bu səfər xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Konkret olaraq Yaxın Şərq regionu və Suriya üçün bu görüşdən sonra nə dəyişəcək sualına gəlsək, bir məqamı xüsusi qeyd etmək istəyirəm. 2017-ci ildən Türkiyə və Rusiya, İranın da iştirakı ilə, hər üç ölkənin zəmanəti altında Suriyadakı vətəndaş müharibəsinin sona çatması üçün gərginliyin azalması və deskolasiya zonaları yaradılıb. Hər üç ölkənin zəmanəti ilə Süriyada bütün milli legitim tərəflərin iştirak etdiyi Milli Barışıq Konsepsiyası işlənib, ardınca Soçidə bütün tərəflərin iştirakı ilə “Suriya Milli Barışıq Dialogu” Konqresi keçirilib, bu konqresdə BMT-nin nəzarəti altında Suriyada azad və ədalətli seçkilər keçirilməsi üçün xalqın dəstəyini alacaq bir Konstitusiya hazırlamaq qərara alınıb, Konstitusiyanın işlənməsi üçün Suriyada legitim milli qüvvələrin təmsilçiliyi ilə 150 nəfərlik işçi qruplar, komissiyalar yaradılıb. Nəzərdə tutulan sülh prosesi regionda hərbi və siyasi mövcud olan yerli və xarici oyunçuların həmlələrinə rəğmən davam edir. Qeyd edim ki, bu prosesdə rəsmi Moskva Bəşər Əsədin müttəfiqi kimi çıxış edir, rəsmi Ankara milli müxalif qüvvələri dəstəkləyir, İran isə hər iki cəbhədə dəstəklədiyi qüvvələr qrupunun mövcudluğu ilə Suriya münaqişəsinin həlli üçün əsas iştirakçılara çevriliblər. Bu baxımdan da hesab edirəm ki, sözügedən üç ölkə Yaxın Şərqdəki situasiyanı dəyişməyə qadir olan güclərdir. Onların məhz Suriya münaqişəsilə bağlı yaratdığı format unikallığı ilə seçilir. Ankara görüşü onların arasında Yaxın Şərqlə bağlı əldə olunan razılığı daha da möhkəmlədəcək”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
