Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin çözümünə nail olmaq üçün işğalçı Ermənistanı konstrkutiv mövqeyə gəlməyə vadar edə biləcək tərəflərdən biri qismində İranın çıxış etdiyi danılmaz həqiqətdir. O da heç kimə sirr deyil ki, İranın iqtisadi müstəvidə Ermənistana təsir imkanları kifayət qədər yüksəkdir. Bu təsirlərin işə salınması isə İrəvanın Qarabağ məsələsində indiki mövqelərinin əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsinə rəvac vermək iqtidarındadır.
Elə Azərbaycan diplomatiyasının əsas məqsədlərindən biri də məhz Qarabağ məsələsində İranın da Ermənistana təzyiq rıçaqlarını işə salmasına nail olmaq, ən azından Tehranın İrəvanla iqtisadi əməkdaşlığının genişlənməsinin qarşısını almaqdır.
Qeyd edilənlər fonunda İran prezidenti Həsən Ruhaninin Azərbaycana son səfəri bəzi məqamlar baxımından Azərbaycan üçün çox vacib sayılır. Ruhaninin səsləndirdiyi fikirlərdən bəlli oldu ki, Tehran Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllinə tərəfdardır və bu məsələdə İranın prinsipial mövqeyi var. İran tərəfi bəyan edir ki, münaqişə dinc yolla, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini tapmalıdır. Siyasi şərhçilərin fikrincə, İran prezidentinin səfəri zamanı Qarabağ məsələsinin qabardılması birbaşa İrəvana ünvanlanan mesajdır. Yəni artıq rəsmi Tehran Ermənistan rəhbərliyinə Qarabağ məsələsində Azərbaycanın yanında olduğunun mesajını verir. Elə bu səbəbdəndir ki, Prezident İlham Əliyev İranın Qarabağ məsələsində mövqeyindən razı qaldığını bildirdi: “Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində, beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında həll olunması ilə bağlı İran daim Azərbaycanın haqlı mövqeyini dəstəkləyir və beynəlxalq təşkilatlarda öz səsini qəbul edilmiş qətnamələrə verir. Ona görə biz İrana çox minnətdarıq. Eyni zamanda, Azərbaycan da bütün beynəlxalq məsələlərdə daim İranın yanındadır“.
Həsən Ruhaninin açıqlamaları isə həqiqətən də Bakıdan İrəvana verilən mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki o, açıq şəkildə vurğuladı ki, məsələ Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini tapmalıdır: “Biz belə düşünürük ki, Qarabağ problemi siyasi yolla tənzimlənməlidir. Azərbaycan və Ermənistan dövlətlərinin səyi ilə biz bölgədə möhkəm sabitliyin bərqərar olmasının şahidi olmaq istəyirik. Biz şadıq ki, bu müstəvidə diplomatik səylər göstərilir. Bizim üçün əhəmiyyətlidir ki, ölkələrin ərazi bütövlüyü və bölgənin coğrafiyası dəyişməməlidir. Dünya ictimaiyyətinin hörmətlə yanaşdığı beynəlxalq prinsiplər məsələnin həlli üçün alətə çevrilməlidir“. Beləliklə, kifayət qədər aydın şəkildə vurğulanır ki, Qarabağ məsələsində ölkələrin ərazi bütövlüyü dəyişməməlidir. Bu isə Azərbaycanın istədiyi mövqedir. Qeyd edilən səpkidə qətiyyətlə söyləmək mümkündür ki, Azərbaycan və İranın siyasi, iqtisadi zəmində bir-birinə yaxınlaşması son dövrün ən müsbət hadisələrindəndir. Təbii ki, iki ölkə arasında önəmli layihələr həm ikitərəfli formatda, həm də beynəlxalq arenada öz əhəmiyyətini artırır. Azərbaycanla İran arasındakı münasibətlər müstəqillik illərindən bəri özünün ən böyük intibah dövrünü yaşayır. İki ölkə arasındakı bu yaxınlaşma isə Ermənistanın vəziyyətini bir az da ağırlaşdıran hal sayılır. Ən azı o baxımdan ki, İranın Ermənistanla birgə iqtisadi layihələrə marağı itir. Bu isə Ermənistanın daha zəif hala gəlməsi və dolayısı ilə Tehranın Qarabağ məsələsinin həllinə töhfəsi sayıla bilər. Ruhaninin Bakı səfərinin əhəmiyyətini millət vəkili Aydın Mirzəzadə elə bu fonda şərh edərək bildirir ki, Azərbaycan və İran arasında münasibətlər həmişə yaxşı olub: “Bu, ilk növbədə iki ölkənin tarixinin eyni kökə, dəyərlərə söykənməsindən irəli gəlir. Bu gün hər iki ölkə bir-birinə maksimum yaxınlaşmağa, beynəlxalq aləmdə maraqlarını qorumağa çalışır. Azərbaycan üçün əhəmiyyətlidir ki, İran kimi tarixi bir dövlət onun ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir. Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını işğalını qəbul etmir. Həmçinin qonşuluq münasibətləri tək dostluq, qardaşlıq deyil, eyni zamanda bu bünövrə əsasında bütün sahələr üzrə əməkdaşlığa böyük şərait yaradır”.
Rusiyanın Xarici və Müdafiə Siyasəti Şurası Rəyasət Heyətinin fəxri sədri Serqey Karaqanov da, demək olar ki, eyni mövqeni bölüşür. O bildirir ki, mürəkkəb geosiyasi vəziyyət fonunda Azərbaycan müdrikcəsinə manevr edir: “Və onun vəziyyəti də kifayət qədər əlverişlidir, çünki elə mövqe tutub ki, demək olar, bütün böyük dövlətlərlə - İran, Türkiyə, Çin və Rusiya ilə dostluq edir. Üstəlik "Şərq-Qərb Axını”nın – biz onu "bir kəmər– bir yol" adlandırırıq, müəyyən hissəsi Azərbaycandan keçir. O müxtəlif istiqamətlərə uzanır. Bundan başqa, Azərbaycanın ərazisi vasitəsilə daha bir güclü "Şimal-Cənub" dəhlizi keçir. Onun haqqında uzun müddət danışırdılar, amma indi o, reallığa çevrilir. Onun vasitəsilə Hindistan yenidən bura qayıdacaq və ya əksinə, Rusiya Hindistana, İrana gedəcək. Buna görə, Azərbaycan səhvlər etməsə, sözsüz ki, qalib gələcək. Bu vəziyyətdə Qarabağ məsələsində Azərbaycana dəstək daha da artacaq və bura İran da daxildir”.
Baş verənlər artıq Ermənistanda da ciddi narahatlıq yaradır. Beynəlxalq problemlər və təhlükəsizlik məsələləri üzrə Ermənistan İnstitutunun eksperti Emma Beqicanyan da bildirir ki, Tehranın sürətlə Bakıya yaxınlaşması İrəvana yaxşı heç nə vəd emtir: “Digər tərəfdən, şiə İran islam dünyasında liderliyə can atan bir ölkə kimi şiə Azərbaycanın da maraqlarını saymaya bilməz. Hadisələrin belə inkişafı Ermənistan üçün zərbə ola bilər“. Onu da qeyd edək ki, son dövrlərdə erməni ekspert dairələrinin fikirlərinə, mediasına nəzər saldıqda belə bəlli olur ki, Azərbaycan və İranın birgə həyata keçirdiyi layihələr sözün həqiqi mənasında İrəvanda böyük ruh düşkünlüyü yaradıb. Erməni ekspert Qraçya Qalustyan hesab edir ki, Tehranla dərinləşən əməkdaşlıq Bakının mövqelərini daha güclü hala gətirir: “Bizim etiraf edib-etməməyimizdən asılı olmayaraq, fakt odur ki, Azərbaycanın qlobal iqtisadi problemi yoxdur. Üstəlik, qeyd etməliyik ki, Azərbaycanın iqtisadi artımla bağlı ciddi perspektivi var. Ermənistanın uzun müddətdir özünə müttəfiq hesab etdiyi ölkələr bu gün Azərbaycanla səmimi münasibətlər qurur və bu münasibətlərdə biznes əsas paya sahibdir. Məsələn, biz artıq tez-tez eşidirik ki, Tehran, Bakı və Moskva arasında üçtərəfli görüşlər keçirilir və orada daha çox Astara ilə Moskva arasında dəmir yolu ilə sərnişindaşıma xəttinin istifadəyə verilməsi müzakirə edilir. İran Dəmir Yolları İdarəsinin beynəlxalq məsələlər üzrə baş direktoru Abbas Nəzərinin sözlərinə görə, “Astara-Moskva” qatarının işə salınması ilə bağlı İran, Azərbaycan və Rusiya arasında üçtərəfli və ikitərəfli danışıqlar aparılıb. Bundan başqa, artıq Azərbaycan və İran prezidentlərinin iştirakı ilə Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) arasında sınaq qatarı hərəkətə gətirilib, Astara-Rəşt dəmir yolu xəttinin təməli qoyulub. Belə vəziyyətdə Ermənistan yenə böyük gəlirlərdən təcrid olacaq, Azərbaycan isə təkcə maliyyə yox, həm də siyasi dividendlər əldə edəcək”. Ekspertin sözlərinə görə, İran tərəfi bəyan edib ki, bu, Fars körfəzi ilə Qara dənizi birləşdirən böyük əhəmiyyətli layihədir: “Həmin nəqliyyat dəhlizi vasitəsilə yüklər Gürcüstan, Ukrayna və Polşaya qədər daşınacaq. Ermənistan yenə böyük gəlirlərdən təcrid olacaq, Azərbaycan isə təkcə maliyyə yox, həm də siyasi dividendlər əldə edəcək. Azərbaycan İrana yarım milyard dollar kredit verir. Bu səbəbdən Azərbaycanda iqtisadi problemlərin olması ilə bağlı fikirlər səsləndirmək əsassızdır. Biz inanmaq istəməsək də, heç rəsmi Bakıya real siyasi təzyiq də yoxdur. Əksinə, Avropada Azərbaycanın enerji resursları ixrac edən ölkə kimi nə qədər önəmli dövlət olduğunu daha tez-tez ucadan deyirlər. Özümüzə bir çox şeyi aydınlaşdırmaq üçün təkcə ona diqqət edək ki, İlham Əliyevin Vladimir Putinlə olduqca çox isti münasibətləri var. Rusiya və Azərbaycanın neft-qaz bazarında rəqib olduğunu nəzərə alsaq, bu çox paradoksaldır. Bakı istədiyinə nail olur”. Beləliklə, hadisələrin gedişi Bakının regionda geosiyasi müstəvidə Ermənistan üzərində daha bir vacib qələbəyə imza atdığını göstərir. “Alternativ”' analitik mərkəzinin rəhbəri Tatul Manasaryan bildirir ki, Qafqazın istər beynəlxalq, istərsə də regional layihələrindən kənarda qalan ölkəsinə çevrilmiş Ermənistana heç bir investorun maliyyə ayırmayacağı həqiqətdir. O da bildirir ki, Azərbaycanın təşəbbüsü ilə baş tutan “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizi layihəsi Ermənistana marağı daha da azaldır: “Çünki İran və Rusiya üçün bu marşurut daha cəlbedicidir. Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xəttinin istismara verilməsi isə yüklərin açıq dənizə çıxarılmasını faktiki olaraq təmin edir. Dağlıq Qarabağ münaqişəsində aparılan səhv siyasət Ermənistanı regionda ən arzuolunmaz yerə salıb. Həyata keçirilən layihələr Azərbaycanı Cənubi Qafqazın əsas infrastruktur- tranzit mərkəzinə çevirir. Ermənistan isə sadəcə kənardan müşahidə edir. Ermənistanın iqtisadi blokadaya salınmasının əsas səbəbi Dağlıq Qarabağ münaqişəsidir”. Artıq Ermənistan ictimaiyyəti də yaxşı bilir ki, Ermənistanın yeganə çıxış yolu Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllidir. Əks təqdirdə bir vaxtlar Ermənistanla əməkdaşlıq etmiş azsaylı ölkələr də tədricən ondan üz döndərir ki, bu da İrəvanın durumunu daha da ağırlaşdırır. Hər halda, hadisələrin gedişi İrəvana müsbət heç nə vəd etmir və proseslər Azərbaycanın uğurlu gedişlərinin öz məntiqi nəticəsini verdiyini göstərir. Bu da öz növbəsində Qarabağ münaqişəsinin həllini tezləşdirəcək faktorlardan sayılır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
