Rusiya, Venesuela və İrana qarşı ABŞ-ın tətbiq etdiyi yeni sanksyialar, eləcə də neft hasilatçılarının "qara qızıl" istehsalını azaltmaq niyyəti bu məhsulun dünya bazarlarında qiymətini yenidən nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəldir. Artıq son məlumatlara əsasən, neftin qiymətində yeni yüksəliş qeydə alınır.
Bura Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı "Azerilight" markalı neft də daxildir. Son məlumatlara əsasən, ölkəmizin satdığı xam neftin 1 barrelinin qiyməti 1,61 dollar və yaxud 2,7% artaraq 61,31 dollara bərabər olub. Ekspertlər isə bildirir ki, ümumiyyətlə, qarşıdakı aylar ərzində neftin qiymətinin 60 dollarıq həddən aşağı düşməsi gözlənilmir. Bu isə, digər hasilatçılar kimi, Azərbaycanın da neft satışından gəlirlərini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, beynəlxalq maliyyə qurumları tərəfindən növbəti il üçün xam neftin 1 barrelinin 50 dollar ətrafında proqnozlaşdırılması nəzərə alınaraq, 2018-ci ilin dövlət büdcəsi gəlirlərinin hesablanması zamanı neftin ixrac qiyməti 45 dollar səviyyəsində qəbul edilib. Amma qeyd olunduğu kimi, neftin qiymətinin ən azı 60 dollar olması gözlənir.
Məsələ ilə bağlı " BP plc" şirkətinin Rusiya və MDB üzrə baş iqtisadçısı Vladimir Drebentsov qeyd edir ki, OPEK-in neft hasilatını azaltmaq barədə qərarı qiymətlərin sabitləşməsində və dünya üzrə kommersiya neft ehtiyatlarının azalmasında böyük rol oynayıb: “Hazırda neft bazarında təklif-tələb tarazlığı yaxşılaşır”. Drebentsovun fikrincə, 2018-ci ilin birinci rübünün sonunadək qüvvədə olan Vyana sazişinin müddəti uzadılmalıdır. Onun sözlərinə görə, neft bazarının normal vəziyyətini bərpa etmək üçün həmin sazişdə müvafiq dəyişikliklər edilməli və onun müddəti uzadılmalıdır. Ekspert xatırladıb ki, OPEK üzvü olan Liviya və Nigeriya kimi ölkələr hasilatın azaldılması barədə öhdəlik götürməyib və bu müddətdə onlar hasilatı artırıb: “Vyana sazişinin müddətinin artırılması ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir. Çox güman ki, neft hasilatının azaldılması barədə sazişin müddəti uzadılacaq, çünki qarşıya qoyulmuş məsələ hələ tam yerinə yetirilməyib. Bazarda təklifin tələbdən çox olması problemi həll edilməyə başlanıb, kommersiya ehtiyatları azalmaqdadır, lakin bazar hələ normal vəziyyətə qayıtmayıb. Mənim fikrimcə, həmin sazişin müddəti 2018-ci ilin sonuna qədər uzadılacaq”.
Drebentsov hesab edir ki, saziş həm də yenilənməlidir: “Kvotalar rejimini Liviyaya və Nigeriyaya da aid etmək lazım gələcək, çünki bu ölkələrin sazişdə iştirak etməməsi müvafiq qərarın effektivliyini azaldır. Bundan əlavə, neft hasilatının azaldılması mexanizmini də nəzərdən keçirmək lazım gələcək. Ona görə ki, hər hansı ölkənin nə qədər neft hasil etməsi yox, onun bazara nə qədər neft çıxarması əhəmiyyətlidir. Bəzi ölkələr öhdəliyə əməl edərək neft hasilatını azaldıb, lakin neft ixracını artırıblar. Belə məqamlar kvotaların təyin edilməsi mexanizminə yenidən baxılmasını tələb edir”.
Bir daha xatırladaq ki, OPEK ölkələri arasında keçən il noyabrın 30-da Vyana görüşündə neftin qiymətinin sabitləşdirilməsi məqsədilə hasilatın həcmini keçən ilin oktyabr ayında qeydə alınmış səviyyə ilə müqayisədə gündə 1,2 milyon barrel azaltmaq barədə razılıq əldə edilib. Dekabrın 10-da OPEK üzvü olmayan on bir ölkə hasilatın ümumi həcmini gündə 558 min barrel, o cümlədən Azərbaycanda hasilatın həcmini gündə 35 min barrel azaltmaq barədə razılığa gəlib. Bu öhdəliyə əməl edilir. 2017-ci il mayın 25-də bu təşkilatın üzvü olan ölkələr və kartelə daxil olmayan dövlətlər OPEK Nazirlər Şurasının 172-ci iclası çərçivəsində hasilatın azaldılması barədə sazişin müddətini 2018-ci il birinci rübün sonuna qədər uzatmaq haqqında razılığa gəlib. İndi bu sazişin müddətinin uzadılması və ora Liviya və Nigeriya kimi ölkələrin də daxil edilməsi halında neftin qiymətinin 70 dollarıq həddi keçməsi də tamamailə gözlənilən sayılır. Digər tərəfdən, neft hasilatının azaldılmasında yeni mexanizmlərin tətbiqi halında qiymətlərin daha da yüksəlməsi gözlənir. Belə vəziyyət hasilatçı ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın neft satışından daha böyük gəlir əldə etməsi deməkdir. Ekspertlər hesab edir ki, bu vəziyyət ölkə iqtisadiyyatında bir sıra mühüm dəyişikliklərə də səbəb olacaq. Məsələn, neftin qiymətinin yüksək olması halında valyuta ehtyiatlarının həcmində kəskin artım gözlənir. Eyni zamanda investisiya xərclərinin artması da gözlənir. Digər tərəfdən, bu vəziyyət manatın məzənnəsinin daha da güclənməsini qaçılmaz edəcək. Ümumiyyətlə, həm neftin qiymət artımı, həm də qeyri-neft sektoru üzrə ixrac həcminin artması nəticəsinəd gələn il manatın məzənnəsinin daha da güclənməsi qaçılmaz sayılır.
Nahid SALAYEV
