Azər­bay­ca­nın Er­mə­nis­ta­nı sü­rət­lə zə­if­lə­dən "yo­ru­cu mü­ha­ri­bə­si"...

Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şəs­si­nin həl­li­nin uzan­ma­sı bu gün Er­mə­nis­ta­nın üz­ləş­di­yi prob­lem­lə­ri da­ha da də­rin­ləş­dir­mək­də, bu öl­kə­ni ye­ni çə­tin­lik­lə­rə dü­çar et­mək­də­dir. Er­mə­ni­lər öz­lə­ri də eti­raf edir ki, mü­na­qi­şə­nin möv­cud­lu­ğu şə­rai­tin­də Er­mə­nis­ta­nın tə­nəz­zü­lü da­ha sü­rət­li xa­rak­ter al­ma­ğa baş­la­yıb və bu hal son il­lər­də özü­nü da­ha qa­ba­rıq şə­kil­də bü­ru­zə ve­rir.

Er­mə­nis­tan­da mü­xa­lif "İrs" par­ti­ya­sı­nın  li­der­lə­rin­dən olan Su­zan­na Mu­rad­yan və­ziy­yə­tin get­dik­cə öl­kə­si üçün da­ha da ağır­laş­dı­ğı­nı vur­ğu­la­yır: "Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li­nin ge­cik­mə­si Er­mə­nis­ta­nı da­ha pis və­ziy­yə­tə sa­la­caq. Öl­kə­də so­si­al və ma­liy­yə böh­ra­nı da­ha da ar­ta­caq. Elə bu mü­na­qi­şə üzün­dən Er­mə­nis­tan­da möv­cud böh­ran da­ha da də­rin­lə­şir. Ha­ki­miy­yət Qa­ra­bağ konf­lik­ti­ni əsas gə­ti­rə­rək prob­lem­lə­rin çö­zü­mü üçün han­sı­sa re­al ad­dım­lar at­mır. Öl­kə böh­ran həd­din­də­dir, miq­ra­si­ya və xa­ri­ci borc fə­la­kət də­rə­cə­si­nə ça­tıb". Su­zan­na Mu­rad­yan he­sab edir ki, bü­tün bu mə­sə­lə­lə­rin həl­li üçün Qa­ra­bağ konf­lik­ti müt­ləq şə­kil­də öz çö­zü­mü­nü tap­ma­lı­dır.

Di­gər er­mə­ni si­ya­si şərh­çi Sar­kis Art­sru­ni də ey­ni möv­qe­ni bö­lü­şür. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, Er­mə­nis­ta­nın ya­şa­dı­ğı fə­la­kət­lə­rin əsa­sın­da da­ya­nan Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si öl­kə­yə get­dik­cə da­ha çox zə­rər vu­rur, Er­mə­nis­ta­nı izol­ya­si­ya edil­miş və­ziy­yət­də sax­la­yır. Art­sru­ni onu da xü­su­si ola­raq qeyd edir ki, Er­mə­nis­tan Azər­bay­ca­nın ge­də­rək güc­lən­mə­si fo­nun­da Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də is­tə­yi­nə na­il ol­ma­ya­caq. Ək­si­nə, prob­le­min da­va­mı Er­mə­nis­ta­nın üz­ləş­di­yi zə­rə­rin miq­ya­sı­nı da­vam­lı şə­kil­də ar­tı­rır. O, er­mə­ni­lə­rin iş­ğal al­tın­da­kı Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­ni tərk edə­cə­yi­ni də xü­su­si ola­raq vur­ğu­la­yır: "Qa­ra­ba­ğın ba­şı­nın üzə­ri­ni qa­ra bu­lud­lar alıb və er­mə­ni­lə­rin böl­gə­dən çı­xa­rıl­ma­sı pers­pek­ti­vi qa­çıl­maz gö­rü­nür". Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, Azər­bay­can Er­mə­nis­ta­nı zə­if­lə­dən "yo­ru­cu mü­ha­ri­bə"ni da­vam et­di­rir: "Av­qus­tun 14-də 1998-ci il tə­vəl­lüd­lü hərb­çi Ar­man Mov­sis­yan Qa­ra­bağ­da öl­dü. Bu, Er­mə­nis­ta­na da­ha bir xə­bər­dar­lıq­dır. İrə­van si­ya­si tə­şəb­büs­lər­lə çı­xış et­mə­yə­cək­sə, emiq­ra­si­ya dal­ğa­sı sü­rət­lə ar­ta­caq. Çün­ki er­mə­ni va­li­deyn­lər öz oğul­la­rı­nın təh­lü­kə­siz­li­yi­ni da­ha çox dü­şü­nür". Er­mə­ni şərh­çi qeyd edib ki, mə­sə­lə tək­cə mü­na­qi­şə tə­rəf­lə­ri­nin toq­quş­ma­sı ilə ye­kun­laş­mır: "Ha­zır­da Ru­si­ya NA­TO-nun tə­lim­lə­rin­də iş­ti­rak edən Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti­nin sə­da­qə­ti­nə şüb­hə ilə ya­na­şır. Bu­na pa­ra­lel ola­raq, Azər­bay­ca­na dəs­tə­yi ar­tı­rır. Mə­lu­mat­lar var ki, Mosk­va Er­mə­nis­ta­na qar­şı ye­ni təz­yiq dal­ğa­sı­nı baş­la­da­caq". Məhz be­lə bir vaxt­da Er­mə­nis­tan par­la­men­ti­nin "Yelk" frak­si­ya­sın­dan olan de­pu­tat­la­rı pa­yız ses­si­ya­sı­nın ge­di­şa­tın­da Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qın­dan çı­xış pro­se­du­ru­nu tək­lif edə­cək­lə­ri­ni bə­yan edib­lər. Er­mə­nis­ta­nın "Lra­gir" nəş­ri ya­zır ki, ha­kim Res­pub­li­ka Par­ti­ya­sı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri də bu mü­za­ki­rə­lər­də hə­vəs­lə iş­ti­rak edir­lər. Elə bu sə­bəb­dən, Art­sru­ni­nin de­di­yi ki­mi, Er­mə­nis­ta­nı cə­za­lan­dır­maq məq­sə­di­lə Ru­si­ya­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də bu öl­kə­yə cid­di təz­yiq­lər gös­tər­mə­si ta­ma­mi­lə müm­kün­dür.

Er­mə­nis­tan tə­rə­fi, gö­rü­nür, be­lə təz­yiq­lə­ri nə­zə­rə alır və elə bu sə­bəb­dən Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qın­dan çı­xı­şı dəs­tək­lə­yən­lə­rin sa­yı ar­tır. Res­pub­li­ka Par­ti­ya­sı­nın par­la­ment frak­si­ya­sı­nın li­de­ri Vaq­ram Baq­da­sar­yan bil­di­rib ki, 4 il əv­vəl Er­mə­nis­tan­da Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qın­dan baş­qa al­ter­na­tiv­lər yox idi. Am­ma in­di və­ziy­yət də­yi­şib. Er­mə­ni si­ya­si şərh­çi Nai­ra Ay­rum­yan isə he­sab edir ki, əs­lin­də, Er­mə­nis­tan­da al­ter­na­tiv var idi və o da Azər­bay­can ki­mi blok­la­ra qo­şul­ma­maq prin­si­pi ilə hə­rə­kət edə bi­lər­di: "Am­ma gö­rü­nür, 3 sen­tyabr 2013-cü il ge­cə­si Ru­si­ya pre­zi­den­ti Vla­di­mir Pu­tin Serj Sar­kis­ya­na de­yib ki, onun al­ter­na­ti­vi yox­dur. Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti de­yir ki, it­ti­fa­qa gi­riş­dən im­ti­na et­səy­di, "da­ha pis olar­dı". Am­ma Ru­si­ya və Er­mə­nis­tan­da id­dia edir­lər ki, Er­mə­nis­tan it­ti­fa­qa kö­nül­lü şə­kil­də da­xil olub və heç bir məc­bu­riy­yət yox idi. Hər hal­da, pa­yız­da Er­mə­nis­tan par­la­men­tin­də apa­rı­la­caq mü­za­ki­rə­lər bir nə­ti­cə­yə müt­ləq gə­ti­rib çı­xa­ra­caq: Er­mə­nis­tan Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qı­na qo­şul­ma­ğa məc­bur edil­miş­di". Er­mə­ni şərh­çi xa­tır­la­dır ki, ABŞ-ın Ru­si­ya­ya qar­şı ye­ni sank­si­ya­la­rı haq­qın­da qa­nun­da Mosk­va­nın döv­lət­lə­rin iş­lə­ri­nə mü­da­xi­lə­si­nə da­ir bənd də var. ABŞ-da mü­da­xi­lə­yə əks-tə­sir ola­raq 250 mil­yon dol­lar­lıq fond ya­ra­dı­lıb. Uk­ray­na, Gür­cüs­tan və Mol­do­va bu fon­dun və­sai­tin­dən ya­rar­la­na bi­lə­cək. Nai­ra Ay­rum­yan bil­di­rir ki, Mosk­va­nın Er­mə­nis­ta­nın da­xi­li iş­lə­ri­nə mü­da­xi­lə­si haq­qın­da hə­lə­lik da­nış­ma­sa­lar da, pa­yız­da par­la­ment­də apa­rı­la­caq mü­za­ki­rə­lər mü­da­xi­lə­ni təs­diq edən ar­qu­ment­lə­ri or­ta­ya çı­xa­ra bi­lər. Ay­dın­dır ki, Er­mə­nis­tan­da ha­di­sə­lə­rin bu səp­ki­də in­ki­şa­fı Kreml­də xoş qar­şı­lan­mır və Ru­si­ya­da Er­mə­nis­ta­nı nə­za­rət­də sax­la­maq üçün ca­vab təd­bir­lə­ri ha­zır­la­nır. Er­mə­ni me­dia­sı ya­zır ki, hə­min ca­vab təd­bir­lə­ri sı­ra­sı­na Er­mə­nis­ta­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də cə­za­lan­dı­rıl­ma­sı hal­la­rı da da­xil­dir.

Bu­nun­la ya­na­şı, fi­kir­lər səs­lə­nir ki, Ru­si­ya Er­mə­nis­ta­na təz­yiq­lə­ri ar­tır­maq­la ya­na­şı, Azər­bay­ca­na müm­kün Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­sin­də əla­və üs­tün­lük­lər qa­zan­dı­ra bi­lə­cək ye­ni si­lah­lar da ve­rə bi­lər. Özü də bu za­man rəs­mi İrə­va­nın han­sı­sa na­ra­zı­lıq və eti­ra­zı Kreml tə­rə­fin­dən nə­zə­rə alın­ma­ya­caq. Əs­lin­də bu­nu Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya Şu­ra­sı­nın Mü­da­fiə Ko­mi­tə­si­nin sədr müa­vi­ni, se­na­tor Frants Klint­se­viç də təs­diq edir: "Ru­si­ya və Azər­bay­can ara­sın­da hər­bi-tex­ni­ki əmək­daş­lıq həm iki­tə­rəf­li, həm də MDB çər­çi­və­sin­də ol­maq­la bey­nəl­xalq mü­qa­vi­lə­lər əsa­sın­da qu­ru­lur. Bu­ra­da heç bir kor­tə­bii­lik, tə­sa­dü­fi­lik yox­dur. Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si də da­xil ol­maq­la hər şey dü­şü­nü­lür, öl­çü­lüb-bi­çi­lir, nə­zə­rə alı­nır. Azər­bay­can­la hər­bi-tex­ni­ki əmək­daş­lı­ğın la­yiq­li sə­viy­yə­də ol­du­ğu­nu de­mək olar. Biz bü­tün mü­qa­vi­lə­lə­ri­mi­zə cid­di ya­na­şı­rıq və qar­daş xalq­lar­la əla­qə­lə­ri­mi­zi qiy­mət­lən­di­ri­rik. Be­lə mə­sə­lə­lər­də ki­min­sə na­zı ilə oy­na­mı­rıq, bey­nəl­xalq mü­qa­vi­lə­lə­ri nə­zə­rə alı­rıq. Bi­zim üçün bü­tün MDB mə­ka­nı, o cüm­lə­dən Azər­bay­can üzə­rin­də ra­ket­dən mü­da­fiə çə­ti­ri ya­rat­maq çox va­cib­dir. Bu sa­hə­də So­vet döv­rün­dən qa­lan bü­tün müm­kün şey­lə­ri tək­mil­ləş­dir­mi­şik və son tex­no­lo­gi­ya­dan is­ti­fa­də edi­rik. MDB çər­çi­və­sin­də bağ­lan­mış sa­ziş­lər­də iş­ti­rak­çı öl­kə­lə­rin təh­lü­kə­siz­li­yi­nin tə­min edil­mə­si ki­fa­yət qə­dər kon­kret gös­tə­ri­lib. Bun­dan əla­və, güc struk­tur­la­rı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri vax­ta­şı­rı gö­rü­şür və ca­ri mə­sə­lə­lər ba­rə­də ra­zı­lı­ğa gə­lir­lər". Bu fi­kir­lər­dən də ay­dın gö­rü­nür ki, Ru­si­ya Azər­bay­can­la hərb müs­tə­vi­sin­də əmək­daş­lı­ğı da­vam et­dir­mək­də ma­raq­lı tə­rəf ki­mi çı­xış edir, bu mə­sə­lə­də Er­mə­nis­ta­nın möv­qe­lə­ri­ni qə­tiy­yən nə­zə­rə al­mır və al­maq niy­yə­tin­də də de­yil. Bu­nu şərt­lən­di­rən əsas sə­bəb­lər­dən bi­ri isə Er­mə­nis­ta­nın Ru­si­ya­ya da xə­ya­nət et­mə­si, onun üçün et­dik­lə­ri­nin üzə­rin­dən xətt çək­mə­si­dir. Mosk­va bu­nu İrə­va­na ba­ğış­la­maq niy­yə­tin­də de­yil.

Di­gər tə­rəf­dən Ru­si­ya Azər­bay­can­la mü­na­si­bət­lə­ri­ni qo­ru­yub in­ki­şaf et­dir­mək na­mi­nə də Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də ob­yek­tiv ad­dım­lar at­ma­ğın zə­ru­rə­ti­ni qə­bul edir. Ba­kı­nın bu xü­sus­da möv­qe və is­tək­lə­ri Kreml­də müt­ləq şə­kil­də nə­zə­rə alı­nır. Elə bu sə­bəb­dən ya­xın tez­lik­də Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də mü­əy­yən cid­di ye­ni­lik­lə­rin ol­ma­sı ta­ma­mi­lə göz­lə­ni­lən sa­yı­lır. Bu­nu Mil­li Məc­li­sin Hü­quq si­ya­sə­ti və döv­lət qu­ru­cu­lu­ğu ko­mi­tə­si­nin sədr müa­vi­ni Röv­şən Rza­yev də təs­diq edir. Mil­lət və­ki­li bil­di­rib ki, ha­zır­da ən əsas mə­sə­lə Azər­bay­ca­nın əra­zi bü­töv­lü­yü­nün tə­min olun­ma­sı­dır: "Rəs­mi Ba­kı mü­na­qi­şə­nin sülh yo­lu ilə həl­lin­də ma­raq­lı­dır. An­caq İrə­van prob­lem­lər ya­ra­dır. Be­lə olan hal­da Azər­bay­ca­nın öz tor­paq­la­rın­da an­ti­ter­ror əmə­liy­yat­la­rı ke­çir­mək hü­qu­qu var və bu­nu da edə­cək. Azər­bay­can Pre­zi­den­ti or­du­nun da­ha da güc­lən­di­ril­mə­si­nə çox bö­yük diq­qət ye­ti­rir. Rəs­mi Ba­kı, bu­nun­la ya­na­şı, da­nı­şıq­lar pro­se­si üzə­rin­də də mü­hüm iş­lər gö­rür. Hər bir hal­da, Azər­bay­can üçün bi­rin­ci əsas mə­sə­lə iş­ğal­çı er­mə­ni bir­ləş­mə­lə­ri­nin tor­paq­la­rı­mız­dan çıx­ma­sı­dır. Bu asan mə­sə­lə de­yil, an­caq iş­lər ge­dir". Mil­lət və­ki­li vur­ğu­la­yıb ki, Azər­bay­ca­nın əra­zi bü­töv­lü­yü­nün tə­min edil­mə­si yo­lun­da, bey­nəl­xalq hü­quq­la bə­ra­bər, öl­kə baş­çı­sı­nın şəx­si hü­qu­qu da öz sö­zü­nü de­yir: "Çox da uzaq ol­ma­yan dö­nəm­də bu is­ti­qa­mət­də ye­ni­lik­lər göz­lə­ni­lən­dir".

Be­lə­lik­lə, ha­di­sə­lə­rin in­ki­şaf axa­rı Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li is­ti­qa­mə­tin­də mü­əy­yən ye­ni­lik­lə­rin ola bi­lə­cə­yi­ni is­tis­na et­mir. Azər­bay­can da dinc müs­tə­vi­də mə­sə­lə­nin həl­li is­ti­qa­mə­tin­də, nə­ha­yət, re­al ad­dım­la­rın atıl­ma­sı­nın tə­rəf­da­rı­dır. Əks hal­da hər­bi güc­dən is­ti­fa­də qa­çıl­maz sa­yı­lır. İn­di­lik­də isə əsas diq­qət Azər­bay­can və Er­mə­nis­tan xa­ri­ci iş­lər na­zir­lə­ri­nin gə­lən ay keç­ril­mə­si nə­zər­də tu­tu­lan gö­rü­şü­nə yö­nə­lib. Məhz bu gö­rüş­dən son­ra Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin sülh, yox­sa hərb müs­tə­vi­sin­də çö­zü­mü­nün müm­kün­lü­yü bəl­li ola­caq. ATƏT-in Minsk Qru­pu­nun ame­ri­ka­lı həm­səd­ri Ri­çard Hoq­land da bu gö­rüş­dən çox şey göz­lə­dik­lə­ri­ni bil­di­rir: "Həm­sədr­lər ha­zır­da BMT Baş As­samb­le­ya­sı çər­çi­və­sin­də Nyu York­da xa­ri­ci iş­lər na­zir­lə­ri­nin gö­rü­şü­nün təş­ki­li üzə­rin­də iş­lə­yir. Biz ümid edi­rik ki, Azər­bay­can və Er­mə­nis­tan pre­zi­dent­lə­ri tez­lik­lə bir­ba­şa da­nı­şıq­la­rı bər­pa edə­cək. Mü­na­qi­şə­nin həl­li ilə bağ­lı çər­çi­və sa­zi­şi, onun­la əla­qə­li ad­dım­lar və mər­hə­lə­lər möv­cud­dur. Ni­zam­lan­ma­nın əsa­sın­da isə re­gio­nun əha­li­si­nə sülh, təh­lü­kə­siz­lik və ri­fah gə­ti­rə­cək, və­ziy­yə­ti de­mi­li­ta­ri­za­si­ya edə­cək kom­pro­mi­sin ax­ta­rıl­ma­sı da­ya­nır. Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si tə­rəf­lə­ri­nin eti­ma­dın möh­kəm­lən­di­ril­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də ad­dım at­ma­la­rı­nın vax­tı ça­tıb". He­sab olu­nur ki, xa­ri­ci iş­lər na­zir­lə­ri­nin  gö­rü­şün­də ar­tıq konk­tret nə­ti­cə­lə­rin əl­də olun­ma­sı üçün Er­mə­nis­ta­na mü­əy­yən təz­yiq­lə­rin gös­tə­ril­mə­si də ol­duq­ca va­cib­dir. Məhz be­lə təz­yiq­lər ola­ca­ğı hal­da Er­mə­nis­tan mə­sə­lə­nin sülh yo­lu ilə həl­li is­ti­qa­mə­tin­də kon­kret ad­dım­lar ata bi­lər. Həm­sədr­lər­dən isə ilk növ­bə­də Ru­si­ya­nın İrə­va­na təz­yiq im­kan­la­rı ki­fa­yət qə­dər bö­yük­dür. Yu­xa­rı­da qeyd edi­lən fi­kir­lər­dən be­lə bəl­li olur ki, əs­lin­də, Mosk­va­nın İrə­va­na təz­yiq­lə­rə başl­ma­sı ya­xın tez­lik­də ta­ma­mi­lə müm­kün­dür. Bu hal­da Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin də çö­zü­mün­də re­al nə­ti­cə­lə­rin ol­ma­sı ta­ma­mi­lə göz­lə­ni­lən­dir.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.