Er­mə­nis­ta­nın Ru­si­ya­ya xə­ya­nə­ti Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li­ni tez­ləş­di­rə bi­lər

Bu vax­ta qə­dər Er­mə­nis­ta­nın bir döv­lət ki­mi möv­cud ol­ma­sın­da əsas rol oy­na­yan və bu gün də oy­na­maq­da da­vam edən Ru­si­ya­ya qar­şı İrə­van sö­zün əsl mə­na­sın­da xə­ya­nət­kar bir möv­qe sər­gi­lə­mə­yə baş­la­yıb. Cə­nu­bi Qaf­qaz­da Qərb­lə, o cüm­lə­dən ABŞ və Av­ro­pa­nın hər­bi təş­ki­la­tı olan NA­TO ilə ya­şa­nan geo­si­ya­si rə­qa­bət­də Er­mə­nis­tan ha­mi­si­ni sat­maq kur­su gö­tü­rüb.

Söh­bət Er­mə­nis­ta­nın hər­bi, si­ya­si, iq­ti­sa­di müs­tə­vi­də Qərb­lə ye­ni əmək­daş­lıq niy­yə­tin­dən ge­dir. Bu sa­hə­də İrə­va­nın at­dı­ğı ad­dım­lar öz növ­bə­sin­də re­gi­on­da ha­di­sə­lə­rin in­ki­şaf is­ti­qa­mə­ti­nə, elə­cə də Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ta­le­yi­nə cid­di tə­sir gös­tər­mək iq­ti­da­rın­da­dır.

Mə­sə­lə bu­ra­sın­da­dır ki, Er­mə­nis­ta­nın Ru­si­ya­nı Qər­bə də­yiş­mək niy­yə­ti Kreml­də xoş qar­şı­lan­mır. İn­di­yə qə­dər bu xü­sus­da Er­mə­nis­ta­na edi­lən xə­bər­dar­lıq­lar isə is­tə­ni­lən nə­ti­cə­ni ver­mə­yib. Elə bu­na gö­rə də Mosk­va­nın kon­kret cə­za təd­bir­lə­ri­nə keç­mə­si is­tis­na olun­mur. Hə­min cə­za təd­bir­lə­rin­dən bi­ri Er­mə­nis­ta­nın iq­ti­sa­di müs­tə­vi­də ya­şa­dı­ğı prob­lem­lə­rin də­rin­ləş­di­ril­mə­si­dir. Mə­sə­lən, Ru­si­ya­dan Er­mə­nis­ta­na sa­tı­lan qa­zın qiy­mə­tin­də də­yi­şik­lik edil­mə­si İrə­van üçün cid­di zər­bə de­mək­dir. Ey­ni za­man­da Ru­si­ya­da sa­yı iki mil­yon­dan yu­xa­rı olan er­mə­ni miq­rant­la­ra qar­şı sərt ad­dım­lar atıl­ma­sı da İrə­van üçün bö­yük prob­lem­lər an­la­mı­na gə­lir. Ən əsa­sı isə, Ru­si­ya Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si ilə Er­mə­nis­ta­nı ol­duq­ca sərt for­ma­da cə­za­lan­dı­ra bi­lər. Be­lə ki, Ru­si­ya­nın bu mə­sə­lə­də Er­mə­nis­ta­na ver­di­yi dəs­tə­yi da­yan­dır­ma­sı ki­fa­yət­dir ki, Qa­ra­bağ konf­lik­ti qı­sa za­man ər­zin­də həl­li­ni tap­sın.

Hə­lə­lik isə, bü­tün bun­la­ra rəğ­mən, Er­mə­nis­tan Ru­si­ya­nı Qər­bə də­yiş­mək­də is­rar­lı ol­du­ğu­nu gös­tə­rir. Mə­sə­lən, ar­tıq mə­lum­dur ki, Er­mə­nis­tan bu ilin pa­yı­zın­da Av­ro­pa İt­ti­fa­qı ilə əha­tə­li və ge­niş­lən­miş əmək­daş­lı­ğa da­ir ra­zı­laş­ma im­za­la­ya­caq. Ca­ri ilin no­yab­rın­da Brüs­sel­də ke­çi­ri­lə­cək "Şərq Tə­rəf­daş­lı­ğı" sam­mi­ti za­ma­nı im­za­lan­ma­sı göz­lə­ni­lən ra­zı­laş­ma ar­tıq tam ha­zır­dır. An­caq onun mət­ni açıq­lan­mır. Bu ara­da xa­tır­la­daq ki, hə­lə 2013-cü il­də Av­ro­pa İt­ti­fa­qı ilə "Şərq Tə­rəf­daş­lı­ğı" tə­şəb­bü­sü çər­çi­və­sin­də as­so­sia­si­ya ra­zı­laş­ma­sı­nı im­za­la­ma­ğın bir ad­dım­lı­ğın­da olan­da Ru­si­ya Er­mə­nis­ta­nın bu is­tə­yi­nə sərt re­ak­si­ya ver­di. Bun­dan eh­ti­yat­la­nan Er­mə­nis­tan as­so­sia­si­ya ra­zı­laş­ma­sın­dan im­ti­na edib Av­ra­si­ya İt­ti­fa­qı­na da­xil ol­ma­ğa qə­rar ver­di. Am­ma İrə­van bə­yan edir ki, ötən dövr ər­zin­də Av­ra­si­ya İt­ti­fa­qın­dan göz­lə­dik­lə­ri­ni ala bil­mə­yib. İn­di bu fon­da İrə­van ye­ni­dən üzü­nü Av­ro­pa İt­ti­fa­qı­na tu­tur. Özü də Av­ra­si­ya İt­ti­fa­qı ilə ye­ni ra­zı­laş­ma­nın əsas lob­bi­çi­si pre­zi­dent Serj Sar­kis­ya­nın kü­rə­kə­ni, ha­zır­da Er­mə­nis­ta­nın Va­ti­kan­da­kı sə­fi­ri olan Mi­ka­el Mi­nas­yan­dır. Bu da o de­mək­dir ki, əs­lin­də pro­ses məhz Serj Sar­kis­ya­nın ra­zı­lı­ğı ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Baş ve­rən­lər­lə il­gi­li "Eu­ra­sia­Net" say­tı­nın təh­lil­çi­si, ta­nın­mış ana­li­tik Co­şua Ku­çe­rin söz­lə­ri­nə gö­rə, Av­ro­pa İt­ti­fa­qı ilə ra­zı­laş­dı­rı­lan ye­ni sə­nəd hə­lə açıq­lan­ma­sa da, er­mə­ni və av­ro­pa­lı dip­lo­mat­lar təs­diq­lə­yir ki, o, 2013-cü il­də Mosk­va­nın ra­zı­lıq ver­mə­di­yi sə­nə­də çox ox­şar­dır. Ana­li­ti­kin bil­dir­di­yi­nə gö­rə, sə­nəd­də Av­ro­pa İt­ti­fa­qı ilə Er­mə­nis­tan ara­sın­da mü­əy­yən məh­dud­laş­dır­ma­lar ol­sa da, o, İrə­va­nın Ru­si­ya­dan sıx ası­lı­lı­ğı­na cid­di al­ter­na­tiv ya­ra­dır. Bir da­ha qeyd edək ki, 2013-cü il­də Mosk­va mə­sə­lə­yə çox sərt re­ak­si­ya ver­miş­di. Me­dia­da ya­yı­lan mə­lu­mat­lar­dan be­lə bəl­li olur­du ki, hə­min ilin sen­tyab­rın­da Ru­si­ya pre­zi­den­ti Vla­di­mir Pu­ti­nin qə­fil zən­gi ilə Serj Sar­kis­yan mə­zu­niy­yə­ti­ni ya­rım­çıq kə­sib Mosk­va­ya gəl­mə­li ol­muş­du. No­vo-Oqar­yo­vo­da Pu­tin­lə gö­rü­şən­dən son­ra mət­bu­at kon­fran­sın­da Sar­kis­yan elan et­miş­di ki, Er­mə­nis­tan as­so­sia­si­ya sa­zi­şin­dən im­ti­na edib, Av­ra­si­ya İt­ti­fa­qı­na qo­şul­ma­ğı qə­ra­ra alıb. O vaxt mət­bu­at ya­zır­dı ki, Pu­tin Sar­kis­ya­nı yo­la gə­tir­mək üçün onu Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ilə təh­did edə­rək bil­di­rib ki, Er­mə­nis­tan Av­ro­pa İt­ti­fa­qı ilə in­teq­ra­si­ya­ya get­sə, o za­man Ru­si­ya Azər­bay­can tank­la­rı­nın Qa­ra­ba­ğa doğ­ru yü­rü­şü­nü da­yan­dır­ma­ya­caq. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Sar­kis­ya­na hət­ta Azər­bay­can or­du­su­nun Qa­ra­ba­ğa hü­cum pla­nı da nü­ma­yiş et­di­ril­miş­di. Gö­rü­nür, İrə­van bu mə­sə­lə­ni nə­zə­rə alıb. Am­ma Er­mə­nis­tan Ru­si­ya­nı tək­cə Av­ro­pa İt­ti­fa­qı ilə "Şərq Tə­rəf­daş­lı­ğı" tə­şəb­bü­sü çər­çi­və­sin­də ye­ni as­so­sia­si­ya ra­zı­laş­ma­sı­nı im­za­la­ma­ğa ha­zır­laş­maq­la qə­zəb­lən­dir­mir.

İyu­lun 30-dan av­qus­tun 12-dək Gür­cüs­tan­da NA­TO çər­çi­və­sin­də ke­çi­ri­lən "La­yiq­li tə­rəf­daş 2017" ad­lı tə­lim­lə­rə nü­ma­yiş­ka­ra­nə şə­kil­də qa­tıl­maq­la da Er­mə­nis­tan Ru­si­ya­nın ira­də­si­nin əley­hi­nə ge­dib. Xa­tır­la­daq ki, bu tə­lim­lər Gür­cüs­ta­nın Va­zia­ni və No­rio po­li­qon­la­rın­da ke­çi­ri­lib. Sö­zü­ge­dən tə­lim­lər öz miq­ya­sı ilə fərq­lə­nib və bu­ra­da NA­TO və tə­rəf­daş öl­kə­lə­rin 2800-dən çox hərb­çi­si iş­ti­rak edib. Tə­rəf­daş öl­kə­lər­dən tə­lim­lə­rə Er­mə­nis­tan və Uk­ray­na qa­tı­lıb. Er­mə­nis­ta­nın tə­lim­lə­rə 100-dən çox hərb­çi gön­dər­di­yi bil­di­ri­lir. Azər­bay­can Gür­cüs­tan­da ke­çi­ri­lən NA­TO tə­lim­lə­rin­də iş­ti­rak et­mə­yib. Tə­lim­lə­rə cəlb et­mək üçün gə­mi­lər­lə Gür­cüs­ta­na Al­ma­ni­ya or­du­su­nun "GTK Bo­xer" zi­reh­li trans­por­tyor­la­rı, Ame­ri­ka or­du­su­nun "Ab­rams" tank­la­rı və "Bred­li" və "Stryker" zi­reh­li dö­yüş ma­şın­la­rı gə­ti­ri­lib. Tə­lim­lə­ri iz­lə­mək üçün Ame­ri­ka or­du­su­nun bir ne­çə ge­ne­ra­lı Gür­cüs­tan­da olub. Tə­lim­lə­rin açı­lı­şın­da isə ABŞ vit­se-pre­zi­den­ti Maykl Pens də iş­ti­rak edib. Onu da qeyd edək ki, bu tə­lim­lər Ru­si­ya­nın Uk­ray­na, Gür­cüs­tan və Bal­tik öl­kə­lə­ri­nə qar­şı müm­kün hər­bi təh­did­lə­ri­nə ca­vab ola­raq təş­kil edi­lib. Ru­si­ya isə sər­həd­lə­ri ya­xın­lı­ğın­da ke­çi­ri­lən bu­də­fə­ki NA­TO tə­lim­lə­ri­ni də aq­res­siv qar­şı­la­yıb. La­kin bu də­fə mə­sə­lə­nin diq­qə­ti cəlb edən tə­rə­fi həm də o olub ki, fak­ti­ki ola­raq Ru­si­ya­ya qar­şı yö­nəl­miş NA­TO tə­lim­lə­ri­nə onun Cə­nu­bi Qaf­qaz­da­kı for­pos­tu Er­mə­nis­tan da fə­al şə­kil­də qa­tı­lıb. Bu, Er­mə­nis­ta­nın son za­man­lar NA­TO və Av­ro­pa İt­ti­fa­qı ilə tə­rəf­daş­lı­ğı ge­niş­lən­dir­mə­yə yö­nəl­miş cid­di səy­lə­ri ilə bir vaxt­da baş ve­rib. Yu­xa­rı­da qeyd olun­du­ğu ki­mi isə, baş ve­rən­lər Ru­si­ya­da bi­rə­man­lı qar­şı­lan­mır. Hət­ta Ru­si­ya­nın er­mə­ni­pə­rəst "Req­num" agent­li­yi­nin baş re­dak­to­ru, si­ya­si ana­li­tik Mo­dest Ko­le­rov da İrə­va­nın NA­TO ilə ya­xın­laş­ma­sı­nın bö­yük səhv ol­du­ğu­nu bə­yan edir. Ko­le­rov diq­qə­ti ona yö­nəl­dir ki, Er­mə­nis­ta­nın NA­TO tə­lim­lə­rin­də iş­ti­ra­kı Ru­si­ya və Er­mə­nis­tan ara­sın­da bir­ləş­di­ril­miş qo­şun qrup­laş­ma­sı haq­da ra­zı­laş­ma­nın Mosk­va tə­rə­fin­dən təs­diq edil­mə­si ilə ey­ni ana tə­sa­düf edib: "Gö­rü­nür, Er­mə­nis­tan NA­TO tə­lim­lə­rin­də iş­ti­rak et­mə­yi əv­vəl­cə­dən plan­laş­dı­rıb. Bu, Ru­si­ya ilə ya­ra­dı­la­caq bir­ləş­miş qo­şun qru­pu­nun ney­tral­laş­dı­rıl­ma­sı ge­di­şi­dir. La­kin bu ilk növ­bə­də Er­mə­nis­ta­nın özü­nün zi­ya­nı­na­dır. Er­mə­nis­ta­nın NA­TO tə­lim­lə­rin­də iş­ti­ra­kı Ru­si­ya ilə ya­ra­dı­la­caq bir­ləş­miş qo­şu­nun gü­cü­nü iki­qat zə­if­lə­dir". O he­sab edir ki, bu və­ziy­yət­də Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si heç də Er­mə­nis­ta­nın is­tə­di­yi çər­çi­və­də həl­li­ni tap­ma­ya­caq. Ümu­miy­yət­lə vur­ğu­la­nır ki, Er­mə­nis­ta­nın Ru­si­ya or­bi­tin­dən çı­xa­raq mər­kəz­dən­qaç­ma si­ya­sə­ti­nə üz tut­ma­sı İər­va­na ba­ha ba­şa gə­lə­cək. Am­ma İrə­van­da bu­nu nə­zə­rə al­maq is­tə­mir­lər, ək­si­nə, Ru­si­ya­nın tə­sir dai­rə­sin­dən çıx­maq is­ti­qa­mə­tin­də in­di rəs­mi dai­rə­lər be­lə fi­kir səs­lən­dir­mək­dən çə­kin­mir. Mə­sə­lən, bu öl­kə­nin xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri­nin müa­vi­ni Şa­varş Kö­çər­yan "Azad­lıq" ra­dio­su­nun er­mə­ni xid­mə­ti­nə mü­sa­hi­bə­sin­də bil­di­rir ki, Er­mə­nis­tan heç bir öl­kə­yə bel bağ­la­ma­ma­lı­dır: "Biz müx­tə­lif döv­lət­lər, güc mər­kəz­lə­ri və bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar ara­sın­da di­ver­si­fi­ka­si­ya edə­cə­yik". Bu­nun­la Er­mə­nis­tan fak­ti­ki Ru­si­ya­ya mey­dan oxu­ya­raq, onun or­bi­tin­dən çıx­maq niy­yə­ti­ni or­ta­ya qo­yur. Er­mə­ni jur­na­list Te­vos Ar­şak­yan isə məx­fi mən­bə­lə­ri­nə is­ti­nad edə­rək ya­zır ki, son ay­lar ABŞ və Bö­yük Bri­ta­ni­ya sə­fir­lik­lə­ri­nin əmək­daş­la­rı hö­ku­mət­də və Pre­zi­dent Ad­mi­nis­tra­si­ya­sın­da yük­sək və­zi­fə­li er­mə­ni mə­mur­lar­la in­ten­siv şə­kil­də giz­li gö­rüş­lər ke­çi­rir: "On­lar öl­kə rəh­bər­li­yi­ni Ru­si­ya­ya söz­süz ta­be ol­ma­ğın zə­rər­lə­ri­nə inan­dı­rır­lar. Bil­di­rir­lər ki, İrə­van Av­ro­pa İt­ti­fa­qı və ABŞ-la ya­xın­laş­maq qə­ra­rı ve­rər­sə, Er­mə­nis­ta­na ma­liy­yə-iq­ti­sa­di, si­ya­si dəs­tək ve­ri­lə­cək. Bi­zim mə­lu­ma­tı­mı­za gö­rə, Er­mə­nis­tan "Şərq Tə­rəf­daş­lı­ğı" sam­mi­tin­də xa­ri­ci si­ya­sət kur­su­nu də­yiş­di­yi­ni elan edə­cək və be­lə­lik­lə, Ru­si­ya Cə­nu­bi Qaf­qaz­da ye­ga­nə müt­tə­fi­qi­ni iti­rə­cək". Er­mə­ni jur­na­list qeyd edir ki, Ru­si­ya Er­mə­nis­ta­nı öz or­bi­tin­də sax­la­maq üçün ən müx­tə­lif yol­la­ra əl ata bi­lər: "Hət­ta əmi­nəm ki, Ru­si­ya İrə­van­da­kı ru­si­ya­yö­nüm­lü güc­lə­rin əli ilə öl­kə­də qi­yam baş­la­da­caq, həm­çi­nin, Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da mü­ha­ri­bə­yə start ve­rə­cək". Be­lə­lik­lə, ay­dın­dır ki, Ru­si­ya öz for­pos­tu­nun ovuc­la­rın­dan ba­lıq ki­mi sü­rü­şüb get­mə­si­nə ica­zə ver­mə­yə­cək. Bu­nun üçün Krem­lin tət­biq edə­cə­yi cə­za təd­bir­lə­rin­dən bi­ri məhz Dağ­lıq Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də Er­mə­nis­ta­nı yal­qız bu­rax­maq­dır. Bu və­ziy­yət, öz növ­bə­sin­də, Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li­ni əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də tez­ləş­di­rə bi­lər. Çün­ki Azər­bay­can qı­sa müd­dət­də Er­mə­nis­ta­nı hərb mey­da­nın­da tam çök­dür­mək gü­cün­də­dir.

Er­mə­nis­tan isə, be­lə gö­rü­nür, Ru­si­ya­nın na­ra­zı­lı­ğı­na rəğ­mən, Qərb­lə əmək­daş­lı­ğı­nı da­ha da də­rin­ləş­dir­mək niy­yə­tin­də­dir. Bu fon­da öl­kə cə­miy­yə­tin­də an­ti-Ru­si­ya əh­val-ru­hiy­yə­si bi­lə­rək­dən ar­tı­rı­lır. Xa­tır­la­daq ki, Ru­si­ya Si­ya­si Təd­qi­qat­lar İns­ti­tu­tu­nun di­rek­to­ru, po­li­to­loq Ser­gey Mar­kov mə­sə­lə­yə sərt re­ak­si­ya ve­rib. O bil­di­rir ki, Er­mə­nis­tan Uk­ray­na­nın yo­lu­nu ge­dir: "Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti də an­ti-Ru­si­ya kam­pa­ni­ya­sı­na la­zı­mi re­ak­si­ya ver­mir. Er­mə­nis­tan ar­tıq Uk­ray­na­nın yo­lu ilə ge­dir. Bu, Ru­si­ya üçün cid­di risq­lər vəd edir. Hər han­sı May­dan tip­li ha­di­sə­lər er­mə­ni ha­ki­miy­yə­ti­nə Qər­bə üz tut­ma­ğa əsas ya­ra­da və Er­mə­nis­tan Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qın­dan çı­xa bi­lər. Er­mə­nis­tan Ru­si­ya­ya qar­şı po­ten­si­al düş­mən ola bi­lər. Ne­cə ki, Uk­ray­na, Bal­tik­ya­nı öl­kə­lər, ya­xud Mol­do­va ol­du, er­mə­ni­lər də bu­na ge­də bi­lər. Hər şey hö­ku­mət­lər­dən ası­lı­dır. Bu ba­xım­dan, İrə­van ha­ki­miy­yə­ti an­ti-Ru­si­ya əh­val-ru­hiy­yə­si­nə qar­şı nə­sə et­mə­li­dir". Am­ma İrə­van bu­nu et­mir. Be­lə və­ziy­yət­də Mosk­va Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ət­ra­fın­da ye­ni si­ya­sə­tə baş­la­maq­la Er­mə­nis­ta­nı cə­za­lan­dı­ra bi­lə­cə­yi­ni giz­lət­mir. Bu da öz növ­bə­sin­də mü­na­qi­şə­nin həl­li­ni tez­ləş­di­rə bi­lər.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.