Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si Er­mə­nis­ta­nı da­ha sü­rət­lə çök­dür­mə­yə baş­la­yıb

Mə­lum hə­qi­qət­dir ki, bu gün Er­mə­nis­ta­nın üz­ləş­di­yi çox­say­lı prob­lem­lə­rin kö­kün­də da­ya­nan əsas fak­tor Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­dir. Məhz bu mü­na­qi­şə­nin möv­cud­lu­ğu nə­ti­cə­sin­də Er­mə­nis­tan, ge­niş­miq­yas­lı so­si­al-iq­ti­sa­di çə­tin­lik­lər­lə ya­na­şı, cid­di miq­ra­si­ya prob­le­mi də ya­şa­yır.

Er­mə­ni­lər öz­lə­ri də eti­raf edir ki, Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si sə­bə­bin­dən öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı ge­də­rək ağır və­ziy­yə­tə dü­şür, Er­mə­nis­tan bü­tün əsas re­gio­nal, trans­mil­li la­yi­hə­lər­dən kə­nar­da qa­lır. Ey­ni za­man­da cəb­hə zo­na­sın­da hə­ya­tı­nı iti­rən er­mə­ni hərb­çi­lə­ri­nin sa­yı­nın da­vam­lı şə­kil­də art­ma­sı sə­bə­bin­dən va­li­deyn­lər öv­lad­la­rı­nı hər­bi xid­mə­tə gön­dər­mək əvə­zi­nə on­la­rı öl­kə­dən qa­çır­ma­ğa üs­tün­lük ve­rir. Bü­tün bun­lar öz növ­bə­sin­də Er­mə­nis­tan­dan miq­ra­si­ya edən­lə­rin sa­yı­nın da­ha sü­rət­lə art­ma­sı­na rə­vac ve­rir.

He­sab edi­lir ki, ha­di­sə­lə­rin bu səp­ki­də in­ki­şa­fı, xü­su­sən də Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin da­vam et­mə­si ha­lın­da miq­ra­si­ya Er­mə­nis­tan­da da­ha sü­rət­li xa­rak­ter ala­raq fə­la­kət həd­di­nə ça­ta­caq. İn­di­nin özün­də də öl­kə­də əha­li­nin sa­yı sü­rət­lə azal­ma­ğa doğ­ru ge­dir. Be­lə və­ziy­yət­də da­ha bir ma­raq­lı mə­sə­lə Er­mə­nis­tan­da döv­lət mək­təb­lə­ri­nin əha­li­nin azal­ma­sı­na pa­ra­lel ola­raq bağ­lan­ma­sı­dır. Be­lə mək­təb­lər 1404-dən 1389-dək aza­lıb. Mil­li sta­tis­ti­ka xid­mə­ti­nin so­si­al və tə­biə­ti mü­ha­fi­zə böl­mə­si­nin rəi­si Nel­li Baq­da­sar­yan bil­di­rib ki, öl­kə üz­rə döv­lət ümum­təh­sil mək­təb­lə­ri­nin sa­yı 1404-dən 1389-dək, o cüm­lə­dən şə­hər­də 533-dən 528-dək, kənd yer­lə­rin­də isə 871-dən 863-dək aza­lıb. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, 2011-ci il­də mə­zun­la­rın sa­yı 36 590 nə­fər ol­muş­du­sa, 2014-cü il­də on­la­rın sa­yı 24 466-ya enib. 2015 və 2016-cı il­lər­də isə mə­zun­la­rın sa­yı bir qə­dər də aza­lıb. Ca­ri ilin nə­ti­cə­lə­ri isə mə­zun­la­rın sa­yın­da azal­ma­la­rın da­vam et­di­yi­ni gös­tə­rir. Bü­tün bun­lar cid­di prob­lem ki­mi də­yər­lən­di­ril­sə də, onun qar­şı­sı­nı al­maq müm­kün­süz sa­yı­lır. Er­mə­nis­ta­nın "İrav­nuk" qə­ze­ti ya­zır ki, re­gi­on öl­kə­lə­ri ilə nor­mal mü­na­si­bət­lər ya­ra­dıl­ma­dan, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li­nə na­il ol­ma­dan miq­ra­si­ya, əha­li­nin sa­yı­nın azal­ma­sı sa­hə­sin­də prob­lem­lə­ri həll et­mək müm­kün ol­ma­ya­caq. Hel­sin­ki Və­tən­daş As­samb­le­ya­sı­nın Va­nad­zor ofi­si də və­ziy­yə­tin çox ağır ol­du­ğu­nu təs­diq edir. Bu­ra­da eti­raf edi­lir ki, iş­ğal­çı­lıq si­ya­sə­ti ilə re­gi­on­da özü­nü təc­rid və­ziy­yə­ti­nə sa­lan Er­mə­nis­tan­da miq­ra­si­ya prob­le­mi pik həd­də ça­tıb. Qu­rum bil­di­rir ki, əha­li öl­kə­dən qa­çır, kənd­lər, şə­hər­lər bo­şa­lır.

Hel­sin­ki Və­tən­daş As­samb­le­ya­sı­nın Va­nad­zor ofi­si­nin səd­ri Ar­tur Sa­kunts bil­di­rir ki, və­ziy­yət hə­qi­qə­tən də kri­tik­dir. Öl­kə əha­li­si­nin sa­yın­da azal­ma mən­fi miq­ra­si­ya sal­do­su­na gə­ti­rib çı­xa­rır. Bu isə o de­mək­dir ki, Er­mə­nis­ta­nı tərk edən­lə­rin sa­yı öl­kə­də do­ğu­lan­la­rın sa­yın­dan çox­dur. Ar­tur Sa­kunts bü­tün bun­la­ra gö­rə ha­zır­kı Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi­ni gü­nah­lan­dı­rır. Bil­di­rir ki, məhz Serj Sar­kis­ya­nın sə­riş­tə­siz ida­rə­çi­li­yi nə­ti­cə­sin­də öl­kə say­sız prob­lem­lər için­də bo­ğu­lur. Bu da miq­ra­si­ya tem­pi­nin sü­rət­lən­mə­si ilə nə­ti­cə­lə­nib. Son 10 il­də Er­mə­nis­ta­nı 320 min in­san bir­də­fə­lik tərk edib. On­la­rın 160 min nə­fə­ri­ni gənc­lər təş­kil edir. Öl­kə­dən ge­dən­lər əsa­sən ki­şi­lər­dir: "Bu isə o de­mək­dir ki, ya­xın gə­lə­cək­də Er­mə­nis­tan­da hər­bi xid­mə­tə get­mə­yə adam ta­pıl­ma­ya­caq. Çün­ki aza­lan do­ğum sa­yı­nın fo­nun­da miq­ra­si­ya tem­pi ar­tıb. Er­mə­nis­tan­dan kö­çün art­ma­sı BMT-nin dün­ya öl­kə­lə­rin­də de­moq­ra­fik və­ziy­yət­lə bağ­lı he­sa­ba­tın­da da ək­si­ni ta­pıb. Öl­kə­də de­moq­ra­fik azal­ma ar­tıq 5 il­dir ki, mü­şa­hi­də olu­nur. Be­lə da­vam edə­cə­yi təq­dir­də isə ya­xın il­lər­də Er­mə­nis­tan əha­li­si 9,6 fa­iz aza­la­caq". Er­mə­ni po­li­to­loq, "Mo­dus Vi­ven­di" mər­kə­zi­nin rəh­bə­ri Ara Pap­yan he­sab edir ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da gər­gin­lə­şən və­ziy­yət də miq­ra­si­ya temp­lə­ri­nin güc­lən­mə­si­nə əla­və tə­kan ve­rib:  "Bu­nun nə­ti­cə­si odur ki, ötən il Er­mə­nis­tan­dan və Qa­ra­bağ­dan miq­ra­si­ya güc­lə­nib".

Er­mə­nis­ta­nın Mil­li Sta­tis­ti­ka Ko­mi­tə­si isə bil­di­rir ki, Serj Sar­kis­ya­nın ha­ki­miy­yə­ti döv­rün­də, yə­ni 2008-2017-ci il­lər ər­zin­də öl­kə əha­li­si rəs­mən 250 min nə­fər­dən də çox aza­lıb. Be­lə ki, 2008-ci il yan­va­rın 1-ə olan rəs­mi mə­lu­ma­ta gö­rə, Er­mə­nis­tan əha­li­si­nin sa­yı 3 mil­yon 230 min nə­fər, ca­ri il iyu­lun 1-nə isə 2 mil­yon 979 min nə­fər olub. Sar­kis­ya­nın 9 il­lik ha­ki­miy­yə­ti döv­rün­də öl­kə əha­li­si 250 min nə­fər aza­lıb­sa, bu o de­mək­dir ki, hər il təx­mi­nən 28 min nə­fər azal­ma olub. "Aza­tut­yun" ra­dio­su bil­di­rir ki, hət­ta ha­ki­miy­yə­tin özü də bu ya­xın­lar­da öl­kə­də­ki de­moq­ra­fik və­ziy­yət, do­ğu­mun azal­ma­sı, ölüm hal­la­rı və emiq­ra­si­ya­nın art­ma­sın­dan na­ra­hat­lıq bil­di­rib.

Er­mə­nis­tan Döv­lət Miq­ra­si­ya Xid­mə­ti­nin mə­lu­ma­tı­na gö­rə, son il­lər­də öl­kə­dən ge­dən­lə­rin sa­yı dö­nən­lər­dən xey­li çox olub. 2008-2016-cı il­lər­də bu fərq 345,9 min nə­fər olub. Ötən il isə ən yük­sək gös­tə­ri­ci qey­də alı­nıb- 48,2 min nə­fər, yə­ni öl­kə­ni tərk edən­lə­rin sa­yı dö­nən­lər­dən 48,2 min nə­fər çox olub. Xid­mət bu ilin ilk ya­rı­sı üçün də rəs­mi mə­lu­mat açıq­la­yıb. Ye­nə də öl­kə­ni tərk edən­lə­rin sa­yı dö­nən­lər­dən 37,6 min nə­fər ar­tıq olub. Öl­kə­də do­ğum və ölüm hal­la­rı sa­hə­sin­də də və­ziy­yət dəa­ü­rə­ka­çan de­yil. Mil­li Sta­tis­ti­ka Ko­mi­tə­si­nin mə­lu­ma­tı­na gö­rə, Sar­kis­ya­nın ha­ki­miy­yə­ti­nin bi­rin­ci ilin­də do­ğu­lan­la­rın sa­yı ölən­lər­dən 13,796 nə­fər ar­tıq idi­sə, 2016-cı il­də bu rə­qəm təx­mi­nən 10 fa­iz aza­la­raq 12,509 nə­fə­rə dü­şüb. Ha­kim Res­pub­li­ka Par­ti­ya­sın­dan olan de­pu­tat Sam­vel Far­man­yan bil­di­rib ki, öl­kə­də­ki de­moq­ra­fik və­ziy­yət Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si və Azər­bay­can, Tür­ki­yə ilə mü­na­si­bət­lə­rin nor­mal­laş­dı­rıl­ma­sı mə­sə­lə­lə­rin­dən da­ha bö­yük prob­lem­dir. O vur­ğu­la­yır ki, hö­ku­mət for­ma­la­şan­da iq­ti­sa­di ar­tım əsas me­yar ki­mi gö­tü­rü­lür, am­ma de­moq­ra­fik və­ziy­yət bu gün ha­ki­miy­yət üçün əsas prio­ri­tet ol­ma­lı­dır, yə­ni bu gün er­mə­ni­lər öz və­tən­lə­rin­də ya­şa­mır­lar­sa, iq­ti­sa­di ar­tı­mın mə­na­sı yox­dur. De­mok­rat Par­ti­ya­sın­dan Ru­ben Ye­gan­yan isə bil­di­rib ki, ha­ki­miy­yə­tin çox­say­lı bə­ya­nat­la­rı­na bax­ma­ya­raq, öl­kə­də de­moq­ra­fik və­ziy­yət pis­ləş­mək­də da­vam edir və bu ne­qa­tiv in­ki­şa­fın nə vaxt da­ya­na­ca­ğı bəl­li de­yil. Am­ma o da eti­raf edi­lir ki, prob­le­min baş­lı­ca həl­li Azər­bay­can və  Tür­ki­yə ilə mü­na­si­bət­lə­rin nor­mal­laş­dı­rıl­ma­sın­dan, Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin həl­lin­dən ke­çir. Əks hal­da Er­mə­nis­tan­da de­moq­ra­fi­ya sa­hə­sin­də və­ziy­yə­tin da­ha gər­gin həd­də yük­səl­mə­si qa­çıl­maz və la­büd sa­yı­lır.

Baş ve­rən­lə­rə mü­na­si­bət bil­di­rən er­mə­ni de­moq­raf Ru­ben Ye­gan­yan de­yib ki, onun proq­no­zu­na gö­rə, hər il Er­mə­nis­ta­nı 30 min in­san tərk edir. O qeyd edib ki, ha­zır­da Er­mə­nis­tan­da do­ğum əm­sa­lı 1,6-1,7 təş­kil edir, an­caq Er­mə­nis­tan üçün bu gün ən cid­di prob­lem miq­ra­si­ya ola­raq qa­lır. Eks­pert re­al­lıq­da Er­mə­nis­tan­da, rəs­mi rə­qəm­lər­dən fərq­li ola­raq, 2 mil­yo­na ya­xın in­sa­nın qal­dı­ğı­nı bil­di­rir: "Er­mə­nis­tan əha­li­si sü­rət­lə azal­ma­ğa doğ­ru ge­dir. Bu ge­diş­lə öl­kə­də iş­çi qüv­və­si qal­ma­ya­caq və iq­ti­sa­diy­yat da­ha da ağır böh­ran nə­ti­cə­sin­də tə­nəz­zül ya­şa­ya­caq. Çün­ki ge­dən miq­rant­la­rın bö­yük ək­sə­riy­yə­ti bir da­ha ge­ri qa­yıt­mır. Ha­zır­da öl­kə­də 2 mil­yon­dan da az əha­li ya­şa­yır. Da­ha acı­na­caq­lı hal on­dan iba­rət­dir ki, öl­kə­dən "be­yin axı­nı" sü­rət­lə da­vam edir. Av­ra­si­ya İn­ki­şaf Ban­kı­nın ke­çir­di­yi sor­ğu­nun nə­ti­cə­lə­ri­nə gö­rə, Er­mə­nis­tan dün­ya­nın yük­sək də­rə­cə­li pe­şə­kar mü­tə­xəs­sis­lə­rin öl­kə­si­ni tərk et­mə si­ya­hı­sın­da ikin­ci­dir. Bu axın isə tək kə­miy­yət de­yil, həm də key­fiy­yət də­yi­şik­lik­lə­ri­nə gə­ti­rib çı­xa­rır". BMT-nin Əha­li Fon­du­nun Er­mə­nis­tan ofi­si­nin ic­ra­çı nü­ma­yən­də­si Qa­rik Ay­ra­pet­yan isə qeyd edir ki, Er­mə­nis­tan­da miq­ra­si­ya­nın mən­fi sal­do­su ge­də­rək yük­sə­lir. Bu da əla­və prob­lem­lə­rə rə­vac ve­rir: "Əha­li­nin azal­ma­sı­na sə­bəb olan əsas amil­lər do­ğum sa­yı­nın azal­ma­sı, miq­ra­si­ya və əha­li­nin qo­cal­ma­sı­dır. İş qa­bi­liy­yət­li əha­li­nin tə­qa­üd­çü­lə­rə nis­bə­ti də təh­lü­kə­li gös­tə­ri­ci­dir. Am­ma prob­le­min ya­xın pers­pek­tiv­də həl­li də gö­rün­mür".  Be­lə­lik­lə, qeyd edi­lən­lər­dən ay­dın gö­rü­nür ki, Er­mə­nis­tan­da əha­li­nin sa­yı sü­rət­lə aza­lır və miq­ra­si­ya cid­di prob­lem ola­raq qa­lır. Ay­dın­dır ki, bu və­ziy­yət Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ge­di­şi­nə də müt­ləq mə­na­da öz tə­si­ri­ni gös­tə­rə­cək. Əs­lin­də, elə in­di­nin özün­də bu hal özü­nü qa­ba­rıq bü­ru­zə ve­rir. Mə­sə­lən, mə­lum­dur ki, Er­mə­nis­tan or­du­sun­da hərb­çi, xü­su­sən də sı­ra­vi əs­gər ça­tış­maz­lı­ğı ar­tıq kri­tik həd­də çat­maq üz­rə­dir. Öl­kə əha­li­si­nin sa­yı­nın azal­ma­sı ilə bu prob­le­min da­ha if­rat həd­də çat­ma­sı qa­çıl­maz sa­yı­lır. Yal­nız və yal­nız Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin həl­li­nin ta­pıl­ma­sı, qon­şu­lar­la, xü­su­sən də Azər­bay­can­la nor­mal mü­na­si­bət­lə­rin qu­rul­ma­sı ha­lın­da Er­mə­nis­ta­nın üz­ləş­di­yi prob­lem­lər­dən xi­la­sı müm­kün sa­yı­lır. İn­di­lik­də isə düş­mən öl­kə­nin üz­ləş­di­yi prob­lem­lə­rin da­ha da də­rin­ləş­mə­si qa­çıl­maz­dır. Di­gər tə­rəf­dən bü­tün bun­lar həm də onu tam qə­tiy­yət­lə de­mə­yə əsas ve­rir ki, iq­ti­sa­di və hər­bi im­kan­la­rı­nı ar­tı­ran Azər­bay­can döv­lə­ti­nin yü­rüt­dü­yü Er­mə­nis­ta­nı təc­ri­det­mə si­ya­sə­ti öz müs­bət nə­ti­cə­lə­ri­ni ver­mək­də­dir. Ey­ni za­man­da, mü­tə­ma­di ola­raq Er­mə­nis­ta­nın cəb­hə xət­tin­də ya­rat­dı­ğı təx­ri­bat­la­rın qar­şı­sı­nın Azər­bay­can or­du­su tə­rə­fin­dən qə­tiy­yət­lə alın­ma­sı nə­ti­cə­sin­də baş ve­rən toq­quş­ma­lar, mü­ha­ri­bə xo­fu da er­mə­ni­lə­ri in­di­ki və­ziy­yət­də can­la­rı­nı həm zəbt olun­muş əra­zi­lər­dən, həm də Er­mə­nis­tan­dan gö­tü­rüb qaç­ma­ğa va­dar edir. Ay­dın­dır ki, bu ge­diş­lə Er­mə­nis­tan­dan əha­li­nin küt­lə­vi şə­kil­də köç et­mə­si­nin, xa­ri­ci öl­kə­lə­rə axı­nın qar­şı­sı­nı al­maq müm­kün ol­ma­ya­caq. Əs­lin­də, bu re­al­lı­ğı Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti da­xil ol­maq­la, öl­kə cə­miy­yə­ti də ay­dın gö­rür. Ha­ki­miy­yət­dən fərq­li ola­raq, cə­miy­yət­də mü­əy­yən in­san­lar tə­rə­fin­dən ar­tıq fi­kir­lər səs­lə­nir ki, prob­lem­lə­rin həl­li­nə na­il ol­maq üçün Dağ­lıq Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin çö­zü­mü­nə na­il olun­ma­lı­dır. Er­mə­nis­ta­nın Azər­bay­can­la da­nı­şıq­lar ma­sa­sı ar­xa­sın­da ra­zı­lıq­lar əl­də et­mə­si çox mü­hüm­dür. Yal­nız bu hal­da Er­mə­nis­tan­da ya­şa­nan prob­lem­lə­rin həl­li is­ti­qa­mə­tin­də re­al ad­dım­lar at­maq olar. Am­ma gö­rü­nən odur ki, Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si həll olu­na­ca­ğı hal­da ha­ki­miy­yə­ti­ni itir­mək­dən qor­xan Serj Sark­si­yan və ko­man­da­sı konf­lik­tin çö­zü­mü üçün əmə­li ad­dım­lar at­ma­ğa tə­ləs­mir. Bu da öz növ­bə­sin­də Er­mə­nis­ta­nın üz­ləş­di­yi prob­lem­lə­rin da­ha da kəs­kin­ləş­mə­si, öl­kə­nin tə­nəz­zü­lü­nün da­ha sü­rət­li ha­la gəl­mə­si ilə mü­şa­yi­ət olun­maq­da­dır.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.