Azər­bay­ca­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də üs­tün­lü­yü Er­mə­nis­tan­da da açıq eti­raf olu­nur

Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li­nin uzan­ma­sı Er­mə­nis­ta­na ge­də­rək da­ha bö­yük prob­lem­lər ya­rat­maq­da­dır. Bu öl­kə­nin so­si­al-iq­ti­sa­di, hu­ma­ni­tar və di­gər sa­hə­lər üz­rə çö­kü­şü da­ha in­ten­siv xa­rak­ter al­maq­da, Er­mə­nis­ta­nı tərk edən­lə­rin sa­yı ço­xal­maq­da­dır. İn­di düş­mən öl­kə­də açıq eti­raf edi­lir ki, və­ziy­yət də­yiş­mə­sə, Azər­bay­can Er­mə­nis­ta­nı Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nə gö­rə təz­yiq al­tın­da sax­la­maq­da da­vam et­sə, er­mə­ni­lə­ri da­ha çə­tin gün­lər göz­lə­yir. Bu mə­na­da ya­xın pers­pek­ti­vi əv­vəl­cə­dən gör­mə­yi ba­ca­ran er­mə­ni­lər Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin həl­li­ni müm­kün qə­dər tez tap­ma­sı­nı Er­mə­nis­ta­nın gə­lə­cə­yi ba­xı­mın­dan va­cib sa­yır­lar.

İn­di­lik­də isə açıq şə­kil­də vur­ğu­la­nır ki, rəs­mi İrə­va­nın mə­sə­lə­yə ya­naş­ma­sı sa­də­cə Er­mə­nis­ta­nı da­ha pis şə­rai­tə sü­rük­lə­yir. Er­mə­ni po­li­to­loq, "Mo­dus Vi­ven­di" mər­kə­zi­nin rəh­bə­ri, Er­mə­nis­ta­nın Ka­na­da­da­kı keç­miş sə­fi­ri Ara Pap­yan he­sab edir ki, məhz ya­ran­mış si­tua­si­ya­da Azər­bay­can iri­miq­yas­lı hər­bi əmə­liy­yat­la­ra əl at­ma­dan Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da is­tə­di­yi­nə na­il olur: "Bu­nun nə­ti­cə­si odur ki, ötən il Er­mə­nis­tan­dan və Qa­ra­bağ­dan miq­ra­si­ya güc­lə­nib. Bu, Azər­bay­ca­nın ən bö­yük qə­lə­bə­si­dir. Tor­paq, əra­zi ikin­ci­dir, ilk olan xalq və hə­min tor­pa­ğı qo­ru­ya bi­lə­cək in­san­lar­dır". Qeyd edək ki, Pap­yan əv­vəl­lər də Er­mə­nis­tan­da ya­ran­mış və­ziy­yət ba­rə­də səs-küy­lü bə­ya­nat­lar ve­rib. Bir ne­çə ay ön­cə o, Qa­ra­bağ­da baş ve­rən­lə­ri "sü­rü­nən mü­ha­ri­bə" ad­lan­dır­mış və de­miş­di ki, hər­bi əmə­liy­yat­la­rın da­vam et­di­ril­mə­si­nin Xan­kən­di­nin üzə­rin­də bay­ra­ğın də­yiş­mə­si­nə gə­ti­rib çı­xa­ra­ca­ğı­nı Er­mə­nis­tan­da gö­zəl an­la­yır­lar.

"Ara­vot" qə­ze­ti­nə mü­sa­hi­bə­sin­də si­lah­lan­ma­dan da da­nı­şan Pap­yan he­sab edir ki, iş Er­mə­nis­ta­nın tez-tez söz aç­dı­ğı "İs­gən­dər"lə­rin tət­bi­qi­nə gə­lib çat­ma­ya­caq. O bil­di­rir ki, Azər­bay­can elə Ru­si­ya­nın özün­dən "İs­gən­dər"lə­ri ney­tral­laş­dı­ra bi­lən si­lah­lar alır. Bun­dan baş­qa, Ru­si­ya Azər­bay­ca­na Er­mə­nis­tan­la mü­qa­yi­sə­də da­ha müa­sir si­lah­lar sa­tır. Ye­ri gəl­miş­kən qeyd edək ki, İrə­va­nın eti­raz­la­rı­nın əley­hi­nə ola­raq Azər­bay­can və Ru­si­ya hər­bi-tex­ni­ki sa­hə­də əmək­daş­lı­ğı in­ki­şaf et­dir­mək niy­yə­tin­də­dir. Mosk­va­da sə­fər­də olar­kən Azər­bay­ca­nın mü­da­fiə na­zi­ri Za­kir Hə­sə­nov bu xü­sus­da bil­di­rib: "Əmək­daş­lı­ğı­mız hər­bi sa­hə­nin bir çox is­ti­qa­mət­lə­rin­də in­ki­şaf edir - hər­bi-tex­ni­ki, hər­bi təh­sil, bir­gə tə­lim­lər və məşq­lər sa­hə­sin­də. He­sab edi­rəm ki, pers­pek­tiv­lə­ri­miz ge­niş­dir və biz gə­lə­cək­də bu əmək­daş­lı­ğı ge­niş­lən­dir­mək niy­yə­tin­də­yik. Bun­dan baş­qa, Azər­bay­can­dan xey­li za­bit və kur­sant Ru­si­ya­nın hər­bi təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də təh­sil alır. Azər­bay­can Or­du­su­nun ar­se­na­lın­da Ru­si­ya is­teh­sa­lı olan xey­li tex­ni­ka var".

Be­lə və­ziy­yət­də Azər­bay­ca­nın Er­mə­nis­tan üzə­rin­də hər­bi üs­tün­lü­yü­nün da­ha bö­yük sü­rət­lə art­ma­sı­nı er­mə­ni­lər öz­lə­ri də yax­şı gö­rür. Düş­mən onu da gö­zəl an­la­yır ki, bu və­ziy­yət­də Azər­bay­can­la hərb müs­tə­vi­sin­də üz-üzə gəl­di­yi təq­dir­də qı­sa müd­dət­də bö­yük məğ­lu­biy­yə­tə dü­çar ola­caq. Bu sə­bəb­dən er­mə­ni­lər təx­ri­bat­lar yo­lu ilə mə­sə­lə­yə Ru­si­ya­nı, elə­cə də Kol­lek­tiv Təh­lü­kə­siz­lik Mü­qa­vi­lə­si Təş­ki­la­tı­nı cəlb et­mək is­tə­yir. Bu­nun üçün Er­mə­nis­tan­la sər­həd ra­yon­lar­dan Azər­bay­ca­nın sər­hə­də ya­xın əra­zi­lə­rin­də mül­ki əha­li atə­şə tu­tu­lur. Er­mə­ni­lər bu­nun­la Azər­bay­ca­nın ana­lo­ji ca­vab ver­mə­si­ni və be­lə­lik­lə, Er­mə­nis­tan əra­zi­si atə­şə tu­tul­du­ğu­na gö­rə mə­sə­lə­yə Kol­lek­tiv Təh­lü­kə­siz­lik Mü­qa­vi­lə­si Təş­ki­la­tı­nı cəlb et­mək niy­yə­tin­də­dir. Am­ma Azər­bay­can bu mə­sə­lə­də ki­fa­yət qə­dər təm­kin­li dav­ra­nır. Eh­ti­yat­da olan pol­kov­nik Əzi­za­ğa Qə­ni­za­də bu xü­sus­da bil­di­rir: "Er­mə­nis­tan tə­rə­fi Azər­bay­can xal­qı­nı qı­cıq­lan­dır­maq is­tə­yir və Azər­bay­can Or­du­su­nu on­la­rın öz­lə­ri­nin tö­rət­di­yi ci­na­yət əməl­lə­ri­nə ey­ni tərz­də ca­vab ver­mə­yə sövq edir. Er­mə­nis­tan si­lah­lı bir­ləş­mə­lə­ri mü­tə­ma­di ola­raq müx­tə­lif növ ağır və atı­cı si­lah­lar­dan is­ti­fa­də edə­rək tə­mas xət­tin­də yer­lə­şən əra­zi­lər­də dinc sa­kin­lə­ri, ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­ni atə­şə tu­tur. Bu­nun nə­ti­cə­sin­də də əha­li ara­sın­da ağır it­ki­lər olur. Düş­mən­lə tə­mas xət­tin­də ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­mi­zin ye­ni­dən atəş al­tı­na alın­ma­sı nə­ti­cə­sin­də bu il av­qus­tun 8-də To­vu­zun Qa­ra­lar kən­din­də da­ha bir az­yaş­lı­ya qar­şı qəd­dar­lıq tö­rə­di­lib və Ra­min Yu­si­fov ya­ra­la­nıb. Tə­əs­süf ki, Er­mə­nis­tan hərb­çi­lə­ri­nin dü­şü­nül­müş şə­kil­də mül­ki əha­li­yə qar­şı hə­ya­ta ke­çir­di­yi bu ad­dım­lar bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar tə­rə­fin­dən bi­ga­nə­lik­lə qar­şı­la­nır. Odur ki, qı­sa müd­dət ər­zin­də düş­mən ikin­ci də­fə­dir az­yaş­lı uşaq­la­rın ölü­mü­nə və ya­ra­lan­ma­sı­na sə­bəb olur. Er­mə­ni tə­rə­fi bu ad­dım­lar­la Azər­bay­can xal­qı­nı qı­cıq­lan­dır­maq is­tə­yir və Azər­bay­can Or­du­su­nu on­la­rın öz­lə­ri­nin tö­rət­di­yi ci­na­yət əməl­lə­ri­nə ey­ni tərz­də ca­vab ver­mə­yə sövq edir. La­kin Azər­bay­can Or­du­su heç vaxt dinc əha­li­yə atəş aç­ma­ya­caq və on­la­rın at­dı­ğı bu çir­kin ad­dı­mı tək­rar­la­ma­ya­caq. Am­ma Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri­miz er­mə­ni­lə­rin bu təx­ri­bat­çı hə­rə­kət­lə­ri­nə qar­şı da­ha cid­di ca­vab təd­bir­lə­ri gö­rə­cək, düş­mə­nin dinc əha­li­yə atəş açan möv­qe­lə­ri­nə ağır zər­bə­lər en­di­rə­rək on­la­rı ağır it­ki­lə­rə mə­ruz qo­ya­caq".

Be­lə­lik­lə, pro­ses­lə­rin ge­di­şi Er­mə­nis­ta­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də növ­bə­ti təx­ri­bat cəhd­lə­ri­nin də if­la­sa uğ­ra­dı­ğı­nı gös­tə­rir. Əvə­zin­də or­du­muz düş­mə­nin hər­bi qüv­və­lə­ri­ni və tex­ni­ka­sı­nı da­ha sü­rət­lə sı­ra­dan çı­xa­rır. Cəb­hə zo­na­sın­da ge­də­rək da­ha çox hərb­çi iti­rən Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi bu fon­da or­du­nu şəx­si he­yət­lə komp­lekt­ləş­dir­mək­də in­di da­ha cid­di çə­tin­lik­lər ya­şa­yır. Hət­ta er­mə­ni me­dia­sı­nın yaz­dı­ğı­na gö­rə, Er­mə­nis­tan­da sağ­lam­lı­ğın­da cid­di prob­lem­lər olan gənc­lə­ri be­lə or­du­ya ça­ğı­rır­lar. Hel­sin­ki Və­tən­daş Məc­li­si­nin Va­nad­zor Ofi­si­nin mə­lu­ma­tı­na gö­rə, son za­man­lar be­lə hal­la­rın art­ma­sı mü­şa­hi­də olu­nur: "Müm­kün­dür ki, ha­ki­miy­yət həm də da­vam edən emiq­ra­si­ya fo­nun­da or­du­ya ça­ğı­rış­çı tap­maq­da çə­tin­lik çə­kir. Bu­na gö­rə də xəs­tə­lə­rin he­sa­bı­na kvo­ta­nı dol­du­rur. Cid­di xəs­tə­lə­rin hər­bi xid­mə­tə ça­ğı­rıl­ma­sı or­du­nun dö­yüş qa­bi­liy­yə­ti­nin zə­if­lə­mə­si ilə nə­ti­cə­lə­nir. Bu­na pa­ra­lel ola­raq, or­du­da baş ve­rən öz­ba­şı­na­lıq nə­ti­cə­sin­də qey­ri-dö­yüş şə­rai­tin­də ölüm­lə­rin sa­yı da ço­xa­lıb".

Ofi­sin araş­dır­ma­sı­na gö­rə, 2017-ci ilin 1 yan­var-31 iyul ta­rix­lə­ri ara­sın­da Er­mə­nis­tan or­du­su­nun 38 hər­bi qul­luq­çu­su ölüb: "On­la­rın ha­mı­sı qey­ri-dö­yüş şə­rai­tin­də ölüb. Bə­zi hal­lar­da rə­qi­bin gül­lə­sin­dən ölən­lər və ya­ra­la­nan­lar olub. La­kin ək­sər ölüm­lər qa­nun­suz mü­na­si­bət­lər və öz­ba­şı­na­lı­ğın nə­ti­cə­si­dir. Baş ve­rən bu ha­di­sə­lər cə­miy­yə­tin or­du­ya ina­mı­nı məhv edir, ana­la­rın göz yaş­la­rı ye­ni irə­li sü­rü­lən "mil­lət-or­du" ide­ya­sı­nı da alt-üst edir". Baş ve­rən­lər­lə il­gi­li er­mə­ni ana­li­tik Sar­kis Art­sru­ni bil­di­rir ki, və­ziy­yət ar­tıq dö­zül­məz bir həd­də ça­tıb: "Sağ­lıq du­ru­mun­da cid­di fə­sad­lar olan gənc­lə­rin hər­bi xid­mə­tə ça­ğı­rıl­ma­sı or­du­nun ha­zır­lıq sə­viy­yə­si­ni həll et­mir, həm­çi­nin si­lah­lı qüv­və­lər­də ölüm hal­la­rı­nın art­ma­sı də­qiq­dir, bu isə hər­bi qa­nun­ve­ri­ci­li­yin po­zul­ma­sı­na əla­və sti­mul ve­rir". Hel­sin­ki Və­tən­daş Məc­li­si­nin Va­nad­zor Ofi­si­nin səs­lən­dir­di­yi rə­qəm­lə­rə is­ti­nad edən Art­sru­ni or­du da­xi­lin­də cə­rə­yan edən və da­vam­lı xa­rak­ter alan dəh­şət­li və­ziy­yə­tin si­lah­lı qüv­və­lə­ri çök­dür­dü­yü­nü bil­di­rir: "Bu ilin ilk ya­rı­sın­da hə­ya­tı­nı iti­rən hərb­çi­lə­rin ha­mı­sı heç də qar­şı tə­rə­fin gül­lə­sin­dən hə­lak ol­ma­yıb. Mə­sə­lən, 2017-ci ilin 1 iyun ta­ri­xin­dən 1 iyul ta­ri­xi­nə qə­dər er­mə­ni si­lah­lı qüv­və­lə­rin­də 3 ölüm fak­tı ba­rə­də mə­lu­mat ve­ri­lib. On­lar­dan bi­ri hər­bi əmə­liy­yat za­ma­nı hə­ya­tı­nı iti­rib. Yer­də qa­lan­lar isə tə­mas xət­tin­də heç bir atə­şin açıl­ma­dı­ğı vaxt­da - sülh şə­rai­tin­də ölüb". Art­sru­ni baş ve­rən­lər­də bi­la­va­si­tə Serj Sar­kis­ya­nın qa­ni­çən və ya­rıt­maz ha­ki­miy­yə­ti­ni it­ti­ham edir və onu da əla­və edir ki, boş-boş şü­ar­lar səs­lən­di­rib kon­sep­si­ya­lar­la xal­qı al­dat­maq ol­maz: "Ha­kim par­ti­ya­nın seç­ki­lər ön­cə­si "təh­lü­kə­siz­lik" kom­po­nent­li şü­ar­la­rı­nı isə əs­gər­lə­rin hə­yat­la­rı ba­ha­sı­na re­al­laş­dır­maq ol­maz, ək­si­nə, bu, key­fiy­yət­li dip­lo­ma­ti­ya ilə əvəz­lən­mə­li­dir. La­kin or­du­da­kı ölüm hal­la­rı­nın bö­yük çox­lu­ğu hər­bi qa­nun­ve­ri­ci­li­yə əməl olun­ma­ma­sı, ni­zam­na­mə­dən­kə­nar mü­na­si­bət­lə­rin baş ver­mə­si­nin nə­ti­cə­lə­ri­dir. Be­lə­lik­lə, bu cür və­ziy­yət­də məh­dud­laş­mış in­san re­surs­la­rı­mı­zın is­ti­fa­də­si da­vam edir, özü də da­vam edən mü­ha­ri­bə və ar­tan da­xi­li öz­ba­şı­na­lıq­lar çər­çi­və­sin­də. İc­ti­mai rəy­də or­du ət­çə­kən ma­şın ki­mi qiy­mət­lən­di­ri­lir və bu da ruh düş­kün­lü­yü ya­ra­dır, hət­ta ay­da bir də­fə ha­ki­miy­yə­tin "or­du-xalq" adı al­tın­da­kı səs-küy­lü təb­li­ğa­tı ba­la­sı­nı iti­rən ana­la­rın ağı­la­rı­nın sə­si­ni boğ­sa be­lə. Or­du­nun av­to­ri­te­ti döv­lət üçün ona gö­rə əsas ol­ma­lı­dır ki, bu ins­ti­tut yal­nız döv­lət­çi­lik ma­raq­la­rı­nın həl­le­di­ci ro­lu­nu oy­na­mır, ey­ni za­man­da müs­tə­qil­li­yin qo­run­ma­sı üçün so­nun­cu im­kan amil­dir. Hər bir əs­gər ölü­mü isə ic­ti­ma­iy­yət­lə or­du­nun ara­sın­da­kı uçu­ru­mu da­ha da də­rin­ləş­di­rir, da­xi­li­miz­də­ki müs­tə­qil­lik ide­ya­sı­nı da­ha çox öl­dü­rür". Bu və­ziy­yət­də Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ye­ni­dən alov­lan­ma­sı ilə Er­mə­nis­tan or­du­sun­dan ge­ri qa­lan­la­rın Azər­bay­can Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri­nin bir həm­lə­sin­də tar-mar ola­ca­ğı­nı eti­raf edən­lə­rin sa­yı­nın art­ma­sı da tə­bii qar­şı­lan­ma­lı­dır. Çün­ki düş­mən or­du­da­kı re­al və­ziy­yə­tin nə­dən iba­rət ol­du­ğu­nu er­mə­ni­lər öz­lə­ri də ay­dın gö­rür. Di­gər tə­rəf­dən, Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti­nin zə­if or­du­nu sax­la­ma­ğa be­lə və­sai­ti çat­mır. Öl­kə­nin iq­ti­sa­di çö­kü­şü­nün miq­ya­sı­nın ge­niş­lən­mə­si fo­nun­da si­lah­lı qüv­və­lə­rə ye­tə­rin­cə və­sa­it ayır­maq müm­kün­süz ha­la gə­lib. Ay­rı­lan az miq­dar­da və­sai­tin bö­yük bir his­sə­si isə kor­rup­si­ya­nın ye­mi­nə çev­ri­lir. Bü­tün bun­lar isə er­mə­ni or­du­su­nun ki­fa­yət qə­dər acı­na­caq­lı bir və­ziy­yət­də ol­du­ğu­nu gös­tə­rir. Məhz bu du­rum­da dö­yüş qa­bi­liy­yə­ti­ni itir­miş bir or­du ilə Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­ni iş­ğal al­tın­da sax­la­maq da er­mə­ni­lər üçün cid­di prob­lem­dir. Düş­mən bi­lir ki, ha­mi­lə­ri­nin yar­dı­mı ol­ma­sa, Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­nin iş­ğa­lı­nı da­vam et­di­rə bil­mə­yə­cək. Am­ma mə­sə­lə həm də on­da­dır ki, Azər­bay­ca­nın dip­lo­ma­tik ge­diş­lə­ri, re­gi­on­da ya­ran­maq­da olan geo­si­ya­si şə­ra­it fo­nun­da ha­mi­lə­ri də təd­ri­cən Er­mə­nis­tan­dan üz çe­vi­rir. Bu isə düş­mən öl­kə­nin Qa­ra­bağ si­ya­sə­ti­nin tam fi­as­ko­ya uğ­ra­ma­sı, zəbt olun­muş Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­nin tez­lik­lə azad olu­na­ca­ğı de­mək­dir.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.