Altay Göyüşov: "Bütün muxtariyyətlər prezident sözünü yığışdırdılar, bir Tatarıstan bundan imtina etdi"
Məlum olduğu kimi, Kreml Moskva ilə Tatarıstan arasında səlahiyyətlərin bölgüsünə dair sazişin müddətini uzatmaq niyyətində deyil. Məsələ ondadır ki, avqustun 11-də müddəti başa çatmış müqavilənin uzadılmasını Rusiya prezidenti Vladimir Putindən Tatarıstan Respublikası Dövlət Şurasının deputatları xahiş etmişlər.
2007-ci ilin 11 avqustunda imzalanmış bu müqavilənin müddəti 10 il idi. Lakin indi Rusiya rəsmiləri bildiriblər ki, Moskva nə bu müqavilənin müddətini uzatmaq, nə də yeni müqavilə imzalamaq niyyətində deyil. O da bildirilir ki, Kreml hüquqi məsələlər üzrə xüsusi komissiyanın yaradılması fikrində də deyil. Kremldəki mənbələr bildiriblər ki, hüquqi uyğunsuzluqlar Tatarıstan Respublikasının öz Konstitusiyasına bağlıdır və bu məsələləri Kazanın özü həll edə bilər.
Yeni müqavilənin imzalanması məqsədilə hüquqi komissiyanın yaradılması üçün V.Putinə iyulun 11-də Tatarıstan Respublikası Dövlət Şurasınımn deputatları müraciət etmişlər. Deputatlar bildirirdilər ki, müqavilənin olmaması Moskva və Kazan arasında səlahiyyətlərin bölüşdürülməsinə dair müəyyən problemlər yaradır.
Söhbət Tatarıstan Konstitusiyasının 1-ci maddəsindən gedir. Bu maddədə deyilir ki, Tatarıstan və Rusiya arasında münasibətlər səlahiyyətlərin bölüşdürülməsinə dair müqaviləyə əsaslanır. Konstitusiyaya görə, bu maddə parlament tərəfindən dəyişdirilə bilməz. Maddənin dəyişdirilməsi üçün ümumxalq referendumunun keçirilməsi tələbi mövcuddur.
Bütün bu deyilənlərin fonunda, Rusiya ilə Tatarıstanın sonrakı münasibətləri necə olacaq?
Sözügedən məsələni dəyərləndirən tarixçi Altay Göyüşovun fikrincə, 1990-cı illərdə SSRİ-nin müttəfiq respublikalarının müstəqillik əldə etməsi ilə yanaşı, Rusiya Federasiyasının türk və müsəlman muxtariyyətlərində də müstəqillik çıxışları artmışdı: "Bu respublikalardan biri də Tatarıstan idi. Tatarıstan nə Rusiya ilə kollektiv federasiya müqaviləsini bağlamış, nə də yeni federativ Konstitusiyanın qəbulu üzrə referendumda iştirak etmişdi. Əksinə, Tatarıstanda müstəqillik haqqında referendum da keçirilmişdi. Nəhayət, danışıqlar onunla nəticələndi ki, Rusiya Federasiyası ilə Tatarıstan arasında ikitərəfli müqavilə imzalandı və sonuncuya, digər federasiya subyektlərindən fərqli olaraq, xüsusi imtiyazlar verildi. Amma Rusiya yavaş-yavaş bu imtiyazları almaq siyasətinə əl atdı. Əvvəl Putin federasiya subyektlərinin hüquqlarını zəiflətmək üçün ondan daha üst qurum olan federal dairələr yaratdı. 2004-cü ildə Putin qərar verdi ki, daha federasiya subyektlərinin prezidentlərini xalqlar birbaşa seçməyəcək. Putin özü təqdimat verəcək, subyektin parlamenti isə təsdiq edəcək. Tatarıstanın o vaxtkı prezidenti Şaymiyevə isə dedi ki, sən etiraz etmə, onsuz da sənin namizədliyini verəcəm. Bu razılaşdı, amma Putin onun namizədliyini birinci dəfə versə də, ikinci dəfə, yəni 2010-cu ildə Şaymiyevin namizədliyi verilmədi və Tatarıstanın Dövlət Şurası Medvedyevin təqdimatı ilə indiki prezidentlərini seçdi. Elə həmin 2010-cu ildə Rusiya dedi ki, daha muxtariyyətlərin rəhbərləri özlərinə prezident deməsinlər, başqa ad seçsinlər. Artıq hamıya bəlli idi ki, Moskva yavaş-yavaş Tatarıstanın hüquqlarını əlindən alır. Bütün muxtariyyətlər prezident sözünü yığışdırdılar, bir Tatarıstan bundan imtina etdi. Camaatın narazılığı o qədər idi ki, Medvedyev muxtariyyət prezidentinin növbəti dəfə yenidən xalq tərəfindən seçilməsinə qayıdılması haqqında qərar verdi ki, ehtiraslar yatsın".
A.Göyüşovun fikrincə, Putin növbəti dəfə prezident olandan sonra yenidən qanunu dəyişdirdi: "Bu dəfə də qanuna əlavə etdilər ki, subyektlərin öz qanunverici orqanları seçkilərin necə keçirilməsini seçə bilər. Həmçinin 2007-ci ildə Rusiya ilə Tatarıstan arasında səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi haqqında müqavilə yeniləndi. 1994-cü il müqaviləsindən fərqli olaraq, Tatarıstanın xeyli imtiyazı əlindən alındı. Hətta tatar dilinin Tatarıstanda rəsmi dil olması haqqında müddəanı belə yığışdırmaq tələb olundu. Tatarlar bunu saxlamağa müvəffəq olsalar da, birincisi, latın qrafikasından imtinaya söz verdilər, ikincisi, Tatarıstan prezidentinin tatar dilini bilməsi mütləq tələbdən arzuolunan tələbə endirildi. Bu müqavilə 10 illik bağlanmışdı, indi vaxtı bitdi. Görünən odur ki, Rusiya artıq bu müqaviləni yeniləmək istəmir, ona ehtiyac olmadığını bildirir. Bilmirəm necə olacaq, amma görünən odur ki, Putin Tatarıstanı tamamilə əzmək istəyir. Türkiyə ilə münasibətlərin gərginləşdiyi anda Tatarıstan prezidentinin Türkiyə ilə əlaqələri tamamən kəsmək tələbinə açıq etiraz etməsi Putini xüsusilə qıcıqlandırmışdı".
Vidadi ORDAHALLI
