Cəbhə zonasından daxil olan xəbərlər yenə düşmən təxribatlarının davam etdiyini, atəşkəsin intensiv şəkildə pozulduğunu göstərir. Belə görünür ki, Ermənistan hələ də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc müstəvidə həllində maraqlı deyil. Azərbaycan isə problemin çözümündə vasitəçilik edən beynəlxalq qurumların, o cümlədən ATƏT-in Minsk Qrupunun Ermənistana təzyiqlər edərək nəhayət Qarabağ konfliktinin sülh yolu ilə həllinə tapacağına ümidlərini hələ tam itirməyib. Bu səbəbdən rəsmi Bakı danışıqlar prosesinə sadiqliyini də açıq bəyan edir. Lakin o da xüsusi olaraq vurğulanır ki, Azərbaycanın səbri hüdudsuz deyil.
İndilikdə əsas diqqət məsələnin danışıqlar yolu ilə tənzimlənməsi üçün Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin gələn ay keçirilməsi nəzərdə tutulan görüşünə yönəlib. Məhz bu görüşün nəticələri fonunda Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin də bir araya gəlməsi gözlənir. Amma xarici işlər nazirlərinin görüşündən nəticə hasil olmasa, Qarabağ konfliktinin hərb müstəvisində çözülmə ehtimalı daha da artacaq.
Qeyd edək ki, sentyabrın 12-25-də BMT Baş Assambleyasının 72-ci sessiyası baş tutacaq. Sessiya çərçivəsində ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşü gözlənir. Bu arada həmin sessiya ərəfəsində artıq Ermənistana növbəti diplomatik zərbə vurulub. Belə ki, Ermənistanın bütün etirazlarına rəğmən, "Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindəki vəziyyət" və "GUAM məkanında dondurulmuş münaqişələr, onların sülh, beynəlxalq təhlükəsizlik və inkişaf üçün fəsadları" adlı qətnamə layihələri yenidən BMT Baş Assambleyasının 72-ci sessiyasının gündəliyinə salınıb. Xatırladaq ki, hər iki məsələ BMT Baş Assambleyasının 71-ci sessiyasının gündəliyində olsa da, müzakirəyə təqdim olunmadığı üçün, ötən il olduğu kimi, bu il də növbəti sessiyanın gündəliyinə daxil edilib. Qoyulan məsələlər müzakirəyə çıxarılacağı halda BMT-də Qarabağ münaqişəsinə dair yeni bir qətnamənin qəbulu belə istisna olunmur. Elə Ermənistanı da narahat edən əsas məqamlardan biri məhz budur.
Digər tərəfdən İrəvan onu da aydın görür ki, BMT Baş Assambleyasının 72-ci sessiyasının gündəliyinə növbəti dəfə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı məsələnin salınması Qarabağ münaqişəsinə beynəlxalq diqqəti artırır. Dünya miqyasında Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvonun dəyişməsinin vacibliyi daha qəti tələb şəklində gündəmə gəlir. Bu isə İrəvanın indiki mövqeyi ilə ziddiyyət təşkil edir. Eləcə də dünya belə vəziyyətdə məhz Ermənistanın mövqeyi üzündən Qarabağ konfliktinin dinc yolla həllini tapmadığına növbəti dəfə şahidlik edir. Həmçinin o da aydındır ki, BMT Baş Assambleyasının sessiyası çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşləri nəticə verməsə, Bakı alternativ yollara əl atmağa məcbur olacaq. Bu fikri politoloq Tofiq Abbasov da bölüşür: "Dünyanın ən nüfuzlu beynəlxalq təşkilatının zirvə görüşü bu cür formatda olan danışıqlar üçün çox münasib şərait yaradır. Ermənistan adətən belə danışıqlardan qaçır və bütün kənar qüvvələrə guya Qarabağ probleminin həllində heç bir irəliləyişin əldə olunmayacağını və bu prosesdə Azərbaycanın özünü aqressiv bir tərəf kimi qələmə verdiyini təqdim etməyə çalışır. Ancaq Azərbaycan Prezidenti Alxanlı kəndində baş verən faciədən sonra bildirdi ki, Ermənistan məhz dinc insanları gülləbəran etməklə vəziyyəti olduğundan da risqli edir. Azərbaycan isə buna imkan verməyəcək. Sülh danışıqları nəticə verməsə, Azərbaycan alternativ yollara əl atmağa məcbur olacaq".
Qeyd edilənlərlə yanaşı, politoloq hesab edir ki, İrəvan budəfəki görüşdə artıq öz mövqeyini açıq şəkildə ortaya qoymalıdır, çünki geriyə yol yoxdur: "İrəvan həmişə danışıqlar əsnasında Azərbaycan tərəfinə bir söz deyir, proses bitəndən sonra İrəvanda, xarici meydanlarda isə tərs mütənasib fikirlər söyləyir, Azərbaycanı hədələyir. Bu baxımdan Ermənistanın öz mövqeyinin və məqsədinin nədən ibarət olduğunu açıqlaması rəsmi Bakı üçün çox vacibdir. Zənnimcə, Ermənistanın manevr meydanı getdikcə daralır. İrəvan indiki mövqeyindən əl çəkməsə, Azərbaycanın haqlı olaraq deməyə sözü olacaq. Təbii ki, belə olan halda da Ali Baş Komandan öz növbəsində Azərbaycanın gələcək planları barədə kənar qüvvələri, fövqəldövlətləri və Minsk Qrupu ölkələrinin başçılarını məlumatlandıracaq".
Aydındır ki, Azərbaycanın güc yolundan istifadə etməsi Ermənistanın qısa zaman kəsiyində məğlubiyyəti ilə nəticələnəcək. Çünki hərb müstəvisində Azərbaycan Ermənistandan dəfələrlə güclüdür və əslində bunu düşmən ölkədə açıq şəkildə etiraf edənlərin sayı da kifayət qədərdir. Ermənistan bu vəziyyətdə Rusiyanın onu döyüş meydanında tək buraxmayacağına böyük ümidlər bəsləsə də, onun bu ümidləri daha sürətlə alt-üst olmağa başlayıb. Çünki yenə Azərbaycanın diplomatik gedişləri nəticəsində Rusiya Bakının mövqeyini daha çox nəzərə almaqdadır. Bunu rus ekspert Nikita Kriçevski də təsdiq edir: "Krımın Rusiyaya birləşdirilməsi baş tutandan sonra düşünmürəm ki, Rusiya Qarabağ probleminin güc yolu ilə həllinə qəti şəkildə qarşı çıxa bilsin. Əlbəttə, bu o qədər də yaxşı iş deyil, lakin buna baxmayaraq, biz anlayırıq ki, bu həmin torpaqların "ana dövlətə" - Azərbaycanla birləşdirilməsi məsələsidir". Qarabağ münaqişəsinə Moskvada belə baxışın formalaşması, əlbəttə ki, Ermənistan üçün ciddi zərbə sayılır. Eyni zamanda bütün bunları Azərbaycanın diplomatik müstəvidə Ermənistan üzərində böyük qələbəsi sayan ermənilərin də sayı çoxalır. Daha bir vacib məqam odur ki, beynəlxalq ictimaiyyətin, o cümlədən Qarabağ məsələsinin dinc yolla həllində vasitəçilik edən ölkələrin nəzərində Azərbaycanın gedişləri Ermənistanın işğalçı dövlət statusunu daha da möhkəmləndirir. Bu vəziyyətdə Azərbaycanın münaqişəni hərb müstəvisində həll etmək niyyətinə verilən dəstək də artır.
İndiki vəziyyətdə Rusiyadan gedərək əlini üzən Ermənistanın özünə yeni hami axtarması da aydın görünür.
Qeyd edək ki, Gürcüstanda NATO-nun "Layiqli tərəfdaş-2017" çoxmillətli hərbi təlimlərində erməni hərbçiləri də iştirak edir. Rusiya İctimai Palatasının üzvü, politoloq Sergey Markov isə hesab edir ki, Gürcüstanda başlayan və NATO-nun himayəsi altında keçirilən çoxmillətli hərbi təlimlərdə iştirak etməklə Ermənistan, Rusiya ilə yanaşı, Qərb koalisiyası ilə də münasibətləri qoruyub saxlamağa çalışır: "Məlumdur ki, bu gün bir çox ölkə NATO ilə əməkdaşlığı dəstəkləyir. Biz görürük ki, Gürcüstan tam şəkildə alyansın müttəfiqidir. Azərbaycan, Qazaxıstan, Belarus Qərb koalisiyası ilə sıx münasibətlər saxlayır. Bununla belə, bu ölkələrin heç biri NATO təlimlərində iştirak etmir". Markov qeyd edib ki, Ermənistan isə Rusiya ilə müttəfiq olduğunu desə də, əslində başqa siyasət, digər sözlə, NATO ilə geniş əməkdaşlıq siyasəti yeridir. Təbii ki, bu fonda Rusiyanın Ermənistana qarşı daha sərt siyasətə üstünlük verməsi istisna olunmur. Hazırda Ermənistan-Rusiya münasibətlərində ciddi böhran müşahidə edilir. Xüsusilə Azərbaycanın Rusiyadan aldığı ağır hərbi texnikanın iki partiyasının bu yaxınlarda Bakıya gətirilməsi İrəvanda narazılığa səbəb oldu. Amma Rusiyada bu narazılıqlar nəzərə alınmır.
Belə vəziyyətdə Ermənistanın İranın qismində də özünə hami tapmağa cəhd göstərməsi aydın müşahidə olunur. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan yenidən İran prezidenti seçilən Həsən Ruhaninin inauqurasiya mərasimində iştirak etmək üçün Tehrana səfər edib. Burada Həsən Ruhani və Serj Sarkisyan arasında görüş də keçirilib. Görüşdə, digər məsələlərlə yanaşı, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə də toxunan İran prezidenti münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllini dəstəklədiklərini vurğulayıb: "Ümid edirik iki qonşu ölkə Azərbaycan və Ermənistanın təşəbbüsü ilə bu məsələnin dinc yolla həllinin şahidi olacağıq. Düşünürük ki, hər iki tərəf məsələnin həlli üçün ciddi iradə sahibidir və müzakirələrin müsbət nəticələnməsi üçün də əlverişli çıxış yolu tapacaqlar". Məsələyə İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Bəhram Qasımi də münasibət bildirib. O deyib ki, İranın hər iki şimal qonşusu ilə çox yaxşı münasibətləri var: "Hər iki ölkə bizim üçün önəmlidir. Bu iki ölkənin arasında mövcud olan münaqişə və ixtilaf böyük problemdir. Bu ixtilaf uzun müddətdir var və bizim məsləhətimiz danışıqların davam etdirilməsi yolu ilə problemin həlli və Cənubi Qafqazda sabitliyin yaranmasıdır". Qasımi regiondakı prosesləri diqqətlə izlədiklərini və sərhədləri nəzarətdə saxladıqlarını bildirib: "Bu münaqişələrə görə sərhədlərimizi pozmağa icazə vermərik. Lakin digər ölkələrin müdaxiləsi ilə münaqişə alovunun genişlənməsi təhlükəsi mövcuddur". Qasımi münaqişənin həlli prosesinə üçüncü qüvvələrin cəlb olunmasının Tehran üçün daimi narahatlıq mövzusu olduğunu vurğulayıb və əminliyini bildirib ki, münaqişənin həll olunması regionda stabillik və təhlükəsizliyi artıracaq. Ekspertlərə görə, böyük ehtimalla, söhbət münaqişə zonasına sülhməramlı qüvvələrin yerləşdirilməsindən gedir. İrəvan uzun müddətdir ki, sülhməramlıların bölgədə yerləşdirilməsini arzulayır, hesab edir ki, bu, Dağlıq Qarabağ münaqişəsində yaranmış status-kvonu gücləndirəcək. Azərbaycan isə bunu mümkünsüz sayır və görünən odur ki, Azərbaycanın bu mövqeyi İran tərəfindən də tam dəstəklənir. Eləcə də İranın mövcud siyasəti onun Ermənistanla müqayisədə Azərbaycanla əməkdaşlığı özü üçün prioritet elan etdiyini göstərir. Tərəflərin birgə həyata keçirdiyi transmilli layihələr də qeyd edilənlərin real təsdiqi hesab oluna bilər. Belə vəziyyət isə həm də onun göstəricisidir ki, İrəvanın İranın qismində özünə hami axtarmaq siyasəti də iflasla nəticələnəcək. Bu durumda Serj Sarkisyan iqtidarının manevr imkanlarının daralması da özünü qabarıq surətdə büruzə verir ki, bu da Qarabağ konfliktinin həllini tezləşdirə bilər.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
