Qa­ra­bağ tə­ca­vüz­kar­lı­ğı və Er­mə­nis­tan or­du­su­nun için­də­ki dəh­şət­li re­al­lıq­lar...

İn­di­ki Er­mə­nis­tan cə­miy­yə­tin­də ki­fa­yət qə­dər qor­xu və ən­di­şə ilə qar­şı­la­nan hal­lar­dan bi­ri də Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ye­ni­dən alov­la­na bi­lə­cə­yi ilə bağ­lı­dır. Çün­ki mü­na­qi­şə­nin həl­li­nin hərb müs­tə­vi­si­nə keç­mə­si ha­lın­da er­mə­ni­lər da­ha bö­yük it­ki­lə­rə mə­ruz qa­la­caq­la­rı­nı, həm də Azər­bay­ca­nın zər­bə­lə­ri qar­şı­sın­da du­ruş gə­tir­mək im­ka­nın­da ol­ma­dıq­la­rı­nı yax­şı bi­lir­lər. Elə bu sə­bəb­dən in­di er­mə­ni tə­rə­fi bü­tün ha­mi­lə­ri­nə min­nət­çi dü­şüb ki, Azər­bay­can Qa­ra­bağ konf­lik­ti­ni hər­bi yol­la həll et­mə­sin. Am­ma rəs­mi Ba­kı də­fə­lər­lə xə­bər­dar­lıq edib ki, prob­le­min güc yo­lu ilə çö­züm va­ri­an­tı ma­sa üzə­ri­nə­də­dir və is­tə­ni­lən an işə sa­lı­na bi­lər. 

Er­mə­ni­lər isə hə­lə ötən ilin ap­re­lin­dən yax­şı bi­lir­lər ki, Azər­bay­can güc va­ri­an­tın­dan is­ti­fa­də et­mək niy­yə­ti­nə düş­sə, heç kim­dən çə­kin­mə­yə­rək bu­nu edə­cək. Be­lə və­ziy­yət er­mə­ni or­du­su­nun Azər­bay­can si­lah­lı qüv­və­lə­ri qar­şı­sın­da tab gə­ti­rə bil­mə­yə­cə­yi­nə də hər ötən gün er­mə­ni­lər öz­lə­ri be­lə da­ha qə­ti su­rət­də əmin olur­lar. Çün­ki ötən dövr ər­zin­də Azər­bay­can hər­bi cə­hət­dən də ki­fa­yət qə­dər güc­lən­di­yi hal­da, Er­mə­nis­tan­da bu­nun ta­mam ək­si mü­şa­hi­də olu­nub. Öl­kə­nin si­lah­lı qüv­və­lə­rin­də və­ziy­yət da­ha da pis­lə­şib, or­du­nun dö­yüş qa­bi­liy­yə­ti həd­dən ar­tıq zə­if­lə­yib. Bu xü­sus­da elə er­mə­ni­lə­rin öz­lə­ri­nin təq­dim et­di­yi ki­fa­yət qə­dər fakt­lar var. Qeyd edi­lən­lər­lə əla­qə­dar er­mə­ni jur­na­list Te­vos Ar­şak­ya­nın apar­dı­ğı araş­dır­ma düş­mən or­du­sun­da və­ziy­yə­tin ge­də­rək da­ha da pis­ləş­di­yi­ni ay­dın su­rət­də əks et­di­rir.

Onun araş­dır­ma­la­rın­dan be­lə bəl­li olur ki, son il­lər­də hər­bi ko­mis­sar­lıq­lar or­du­ya ça­ğı­rış­la bağ­lı cid­di çə­tin­lik­lər­lə üz­lə­şib: "Res­pub­li­ka ça­ğı­rış ko­mis­si­ya­sın­da­kı mən­bə­dən əl­də et­di­yi­miz məx­fi in­for­ma­si­ya­ya gö­rə, son dövr­lər sax­ta sağ­lam­lıq və­ziy­yə­ti­nə gö­rə or­du­ya get­mə­yən­lə­rin sa­yı art­maq­la ya­na­şı, hər­bi xid­mə­tə get­mə­mək üçün öl­kə­dən qa­çan gənc­lə­rin də sa­yı sü­rət­lə ço­xa­lır. Bu ya­xın­lar­da de­pu­tat Aram Ma­nuk­yan bil­dir­di ki, bu ilin baş­lan­ğı­cın­da or­du­da xid­mət­dən xi­las ol­maq üçün 2000 in­san öl­kə­ni tərk edib. Bu­nun­la ya­na­şı, va­li­deyn­lər bö­yük məb­ləğ­də pul ve­rə­rək öv­lad­la­rı­nı hər­bi xid­mət­dən ya­yın­dı­rır. Bü­tün bun­la­ra sə­bəb isə ka­sıb­la­rın öv­lad­la­rı­nın Qa­ra­ba­ğa gön­də­ril­mə­si və ora­da öl­mə­si­dir. Mi­sal üçün, ötən ilin ap­re­lin­də baş ve­rən dö­yüş­lər­də Qri­qor Aru­tun­yan öl­dü. Bun­dan son­ra onun ana­sı Ana­it Aru­tun­yan ikin­ci oğ­lu­nu - Ser­yo­ja Aru­tun­ya­nı hər­bi xid­mə­tə gön­dər­mək­dən im­ti­na et­di. Çün­ki ai­lə­ni o do­lan­dı­rır". Bun­dan əv­vəl isə öl­kə­də fəa­liy­yət gös­tə­rən Hel­sin­ki Və­tən­daş As­samb­le­ya­sı­nın yer­li ko­mi­tə­si də də­fə­lər­lə bə­yan edib ki, hər­bi ko­mis­sar­lıq­lar xəs­tə və ya­rar­sız ça­ğı­rış­çı­la­rı zor­la hər­bi xid­mə­tə gön­də­rir.

Bu­nun­la ya­na­şı, Te­vos Ar­şak­yan ya­zır ki, Er­mə­nis­tan­da or­du­ya əsas eti­ba­rı ilə ka­sıb­la­rın uşaq­la­rı apa­rı­lır: "Var­lı­la­rın, na­zir­lə­rin, hö­ku­mət adam­la­rı­nın oğ­lan­la­rı kü­çə­lər­də ma­şın sü­rür, ge­cə klub­la­rın­da əy­lə­nir­lər. Ka­sıb ai­lə­lə­rin uşaq­la­rı isə Qa­ra­ba­ğa gön­də­ri­lir. Kim bu­nu gö­rə­rək öz oğ­lu­nu or­du­ya gön­də­rə­cək? Bə­li, xəs­tə və ka­sıb olan Ar­tun­ya­nın rüş­vət ver­mə­yə pu­lu yox­dur, bu­na gö­rə də onun ye­ga­nə oğ­lu­nu hər­bi xid­mə­tə apa­rır­lar". O, bu xü­sus­da fakt­la­rın sa­yı­nın ki­fa­yət qə­dər çox ol­du­ğu­nu da ay­rı­ca qeyd edir. Te­vos Ar­şak­yan onu da bil­di­rir ki, qey­ri-dö­yüş şə­rai­tin­də hə­lak olan hərb­çi­lə­rin sa­yı­nın sü­rət­lə art­ma­sı or­du­da ida­rə­çi­li­yin da­ha da pis­ləş­di­yi­ni gös­tə­rir. Ye­ri gəl­miş­kən qeyd edək ki, qey­ri-dö­yüş şə­rai­tin­də hə­lak olan er­mə­ni hərb­çi­lə­ri­nin va­li­deyn­lə­ri­nin eti­raz ak­si­ya­lı­nın sa­yı da dur­ma­dan ar­tır.  Elə bu gün­lər­də İrə­van­da Er­mə­nis­tan or­du­su­nun qey­ri-dö­yüş şə­rai­tin­də qət­lə ye­ti­ri­lən əs­gər­lə­rin ana­sı növ­bə­ti eti­raz ak­si­ya­sı ke­çi­rib. Er­mə­nis­tan Mü­da­fiə Na­zir­li­yi qey­ri-dö­yüş şə­rai­tin­də ölən əs­gər­lə­rin ço­xu­nun in­ti­har et­di­yi­ni bil­di­rir. La­kin va­li­deyn­lər bu­nun­la ra­zı­laş­mır və he­sab edir­lər ki, on­la­rın öv­lad­la­rı əsas eti­ba­rı ilə yük­sək rüt­bə­li za­bit­lər tə­rə­fin­dən qət­lə ye­ti­ri­lib. Ölən əs­gər Ar­tur Ka­zar­ya­nın ana­sı İri­na Ka­zar­yan bil­di­rib ki, heç kim on­la­rı qə­bul et­mək is­tə­mir: "Mü­da­fiə na­zi­ri Vi­gen Sar­kis­yan de­yir ki, ona bu ölüm­lər­lə bağ­lı araş­dır­ma apar­maq sə­la­hiy­yə­ti ve­ril­mə­yib. Bəs ni­yə o, mü­da­fiə na­zi­ri pos­tun­da əy­lə­şib?!". Baş ve­rən­lər fo­nun­da da­ha bir er­mə­ni jur­na­list Ro­mel­la Mnat­sa­kan­yan ya­zır ki, Er­mə­nis­tan or­du­sun­da və­ziy­yət hə­qi­qə­tən acı­na­caq­lı­dır: "Əs­gər­lə­rin qey­ri-dö­yüş şə­rai­tin­də mü­əm­ma­lı şə­kil­də öl­mə­si hal­la­rı ço­xa­lıb. Bu, mü­ha­ri­bə­nin ən qor­xunc nə­ti­cə­si­dir. La­kin mü­ha­ri­bə baş­qa öl­kə ilə de­yil, or­du­nun da­xi­lin­də apa­rı­lır və öl­dü­rən də, ölən də er­mə­ni əs­gə­ri­dir. Pre­zi­dent Serj Sar­kis­yan be­lə it­ki­lə­ri giz­lə­də­rək cə­miy­yə­ti al­dat­ma­ğa ça­lı­şır. O, in­san­la­ra hər şey­lə bağ­lı ya­lan da­nı­şır və onun kad­rı olan Vi­gen Sar­kis­yan da mən­ti­qi ar­dı­cıl­lı­ğa uy­ğun ola­raq əs­gər ana­la­rı­nı qə­bul et­mək is­tə­mir, on­la­ra "bu mə­nim işim de­yil" de­yə bil­di­rir. Bu gün or­du­da kor­rup­si­ya­dan tut­muş, əs­gər­lə­rin təh­qir olun­ma­sı­na qə­dər bü­tün iy­rənc­lik­lər var. Or­du­ya dö­yüş­mə­yə ge­dən əs­gər­lər yük­sək rüt­bə­li za­bit­lə­rin düş­mən­çi­li­yi ilə qar­şı­la­şır. Bü­tün əs­gər­lər təş­viş için­də­dir və on­la­rın xid­mə­ti də be­lə ba­şa ça­tır". Öl­kə­də­ki "Əs­gər ana­la­rı" İc­ti­mai Bir­li­yi və di­gər qey­ri-hö­ku­mət təş­ki­lat­la­rı da fakt­la­rı təd­qiq edə­rək bil­di­rir­lər ki, or­du­da ni­zam-in­ti­zam po­zun­tu­la­rı­nın, fə­ra­ri­li­yin, ölüm hal­la­rı­nın, di­gər bu ki­mi mən­fi ten­den­si­ya­la­rın miq­ya­sı dur­ma­dan ge­niş­lə­nir. Ümu­miy­yət­lə, araş­dır­ma­lar gös­tə­rir ki, hər ke­çən gün Er­mə­nis­tan si­lah­lı qüv­və­lə­rin­də fə­ra­ri­lik, ölüm, dö­yül­mə, rüş­vət al­ma, kor­rup­si­ya, in­ti­ha­ra cəh­det­mə, in­ti­har, tə­ca­vüz və di­gər ni­zam­na­mə­dən kə­nar hal­la­rın sa­yı ar­tır. Di­gər ma­raq­lı mə­qam odur ki, bir çox hal­lar­da əs­gər­lər hər­bi əmə­liy­yat­lar­da iş­ti­rak et­mə­di­yi hal­da dün­ya­sı­nı də­yi­şir və bu­nun sə­bə­bi Er­mə­nis­tan or­du­sun­da baş alıb ge­dən ci­na­yət hal­la­rı­dır.

Be­lə­lik­lə, səs­lə­nən fakt­lar­dan, gös­tə­ri­lən eti­raf­lar­dan bir da­ha ay­dın olur ki, Er­mə­nis­tan or­du­sun­da acı­na­caq­lı və­ziy­yət hökm sü­rür. Bu du­rum­da düş­mən or­du­su həm dö­yüş qa­bi­liy­yə­ti­ni, həm də dö­yüş­çü­lə­ri­ni sü­rət­lə iti­rir. İn­di­ki və­ziy­yət­də ar­tıq heç ki­mə sirr de­yil ki, İrə­van­da­kı yük­sək çin­li mə­mur­la­rın bə­ya­nat­la­rı­na bax­ma­ya­raq, cid­di iq­ti­sa­di böh­ran ya­şa­yan Er­mə­nis­ta­nın or­du­sun­da acı­na­caq­lı və­ziy­yət hökm sü­rür. İş­ğal­çı or­du­nun hər­bi qul­luq­çu­la­rı­nın ni­zam-in­ti­za­mı, mə­nə­vi-psi­xo­lo­ji, mad­di və fi­zi­ki və­ziy­yə­ti­nin ötən il­lə­rə nis­bə­tən da­ha da pis­ləş­di­yi haq­da or­ta­ya çı­xan kon­kret fakt­lar düş­mə­nin si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin tə­nəz­zül­də ol­du­ğu­nu üzə çı­xa­rır. Or­du­nun tex­ni­ki-təh­ci­zat ba­za­sı isə, de­mək olar ki, yox də­rə­cə­sin­də­dir. Bu­ra­da bir mə­qa­mı da xü­su­si ola­raq vur­ğu­la­yaq ki, düş­mən öl­kə si­lah və tex­ni­ka­nı əsas eti­ba­rı ilə bir mən­bə­dən - Ru­si­ya­dan alır. Am­ma ma­raq­lı mə­qam odur ki, son il­lər Er­mə­nis­ta­nın Ru­si­ya­dan al­dı­ğı si­lah və hər­bi tex­ni­ka­nın bö­yük ək­sə­riy­yə­ti­nin is­tis­mar müd­də­ti çox­dan ba­şa ça­tıb. Da­ha bir ma­raq­lı mə­qam odur ki, uzun il­lər ön­cə is­teh­sal edi­lən və is­ti­fa­də olun­ma­yan, is­tis­mar müd­də­ti bit­miş si­lah­lar və hər­bi tex­ni­ka kre­dit yo­lu ilə Er­mə­nis­ta­na ve­ri­lir. Er­mə­nis­tan rəs­mi­lə­ri hə­min tex­ni­ka­nın müa­sir ol­du­ğu­nu de­sə də fakt­lar bu­nun tam ək­si­ni gös­tə­rir. Ru­si­ya öz for­pos­tu olan Er­mə­nis­ta­na an­caq köh­nə si­lah­la­rı sa­tır. Xa­tır­la­daq ki, bu xü­sus­da er­mə­ni me­dia­sı özü də də­fə­lər­lə ma­raq­lı fakt­la­rı ic­ti­ma­iy­yə­tə təq­dim edib. Mə­sə­lən, Ru­si­ya­nın hə­lə ötən il Er­mə­nis­ta­na çat­dır­dı­ğı  "Smerç" re­ak­tiv yay­lım atə­şi sis­tem­lə­ri və TOS-1A "Soln­tse­pek" ağır od­sa­çan­la­rı in­di­nin özün­də də düş­mən öl­kə­də mü­ba­hi­sə pred­me­ti­dir. Mə­sə­lə on­da­dır ki, Er­mə­nis­ta­na sa­tı­lan "Soln­tse­pek" 2004-cü il mo­di­fi­ka­si­ya­sı olan 9M531 ra­ket­lə­ri ilə təc­hiz olu­nub və T-72 tan­kı­nın şas­si­si üzə­rin­də yı­ğı­lıb. Bu­nun­la mü­qa­yi­sə­də Azər­bay­ca­nın Ru­si­ya­dan al­dı­ğı "Soln­tse­pek" sis­tem­lə­ri ta­ma­mi­lə ye­ni­dir və T-90 tan­kı­nın ba­za­sın­da yı­ğı­lıb. Nə­ti­cə­də çə­tin ke­çi­lən dağ­lıq əra­zi­lər­də hə­rə­kət et­mək im­kan­la­rı­na ma­lik­dir.

Er­mə­nis­ta­na sa­tı­lan "İq­la-S" da­şı­nan ze­nit-ra­ket komp­lek­si və "Av­to­ba­za-M" pas­siv ra­dar stan­si­ya­sı da 2000-ci il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­də is­teh­sal olu­nub. Qa­lan si­lah növ­lə­ri isə da­ha köh­nə­dir. Mə­sə­lən, "Kon­kurs" tank əley­hi­nə komp­leks­lə­ri 1974-cü il­dən is­tis­mar olu­nur, so­nun­cu də­fə 1991-ci il­də mo­der­ni­zə olu­nub. Er­mə­nis­ta­na sa­tı­lan si­lah­la­rın içə­ri­sin­də Azər­bay­ca­nın Ru­si­ya­dan son il­lər­də al­dı­ğı "Pant­sir-S" ha­va hü­cu­mun­dan mü­da­fiə sis­tem­lə­ri, S-300 PMU2 "Fa­vo­rit" ze­nit-ra­ket komp­leks­lə­ri, "Xri­zan­te­ma" və "Kor­net" tank əley­hi­nə sis­tem­lər, "Msta-S" və "Ve­na" özü­ye­ri­yən ar­til­le­ri­ya qur­ğu­la­rı, ya­xud Mi-35 və Mi-17 ver­tol­yot­la­rı və di­gər­lə­ri yox­dur. Ya­xud da mə­lum­dur ki, Ru­si­ya son il­lər­də Azər­bay­ca­na 150 tank, yüz­lər­lə BMP-3 və BTR-80 sa­tıb. Yə­ni Azər­bay­can şi­mal öl­kə­sin­dən ən müa­sir si­lah və hər­bi tex­ni­ka alır. Di­gər tə­rəf­dən Azər­bay­can baş­qa öl­kə­lər­dən, mə­sə­lən Pa­kis­tan­dan, İs­ra­il­dən, Tür­ki­yə­dən və di­gər­lə­rin­dən də ən ye­ni növ si­lah­lar alır. Er­mə­nis­tan isə be­lə im­kan­lar­dan məh­rum­dur. Tə­bii ki, bü­tün bun­lar or­du­la­rın dö­yüş qa­bi­liy­yə­ti, mad­di-tex­ni­ki tə­mi­na­tı­na da tə­sir edir. Er­mə­ni iq­ti­da­rı yax­şı bi­lir ki, Azər­bay­can hərb­çi­lə­ri əl­lə­rin­də olan müa­sir tex­ni­ka ilə er­mə­ni or­du­su­nun Qa­ra­bağ­da tə­mas xət­tin­dən hət­ta ən ar­xa­da yer­lə­şən hər­bi in­fras­truk­tu­ru­nu, o cüm­lə­dən ka­zar­ma­la­rı, si­lah an­bar­la­rı­nı, təc­hi­zat ba­za­la­rı­nı qı­sa za­man kə­si­yin­də dar­ma­da­ğın et­mək iq­ti­da­rın­da­dır. Elə bu sə­bəb­dən Er­mə­nis­tan­da, ha­ki­miy­yət də da­xil ol­maq­la, bü­tün cə­miy­yət Azər­bay­can­la mü­ha­ri­bə­nin ye­ni­dən baş­la­ma­sın­dan cid­di na­ra­hat­lıq və qor­xu ke­çi­rir. Am­ma düş­mən onu da yax­şı bi­lir ki, iş­ğal al­tın­da­kı əra­zi­lə­rin tez­lik­lə bo­şal­dıl­ma­sı pro­se­si­nə baş­la­ma­sa, Azər­bay­can or­du­su­nun sərt zər­bə­lə­ri­ni gör­mə­li ola­caq. Özü də bu də­fə baş­la­na­caq hər­bi əmə­liy­yat­la­rın so­na­dək da­vam et­mə­si də is­tis­na olun­mur. Hə­min əmə­liy­yat­la­rın qar­şı­sı­nı al­maq Er­mə­nis­ta­nın hər­bi gü­cü xa­ri­cin­də­dir. Düş­mə­nin gü­vən­di­yi bir çox ha­mi­lə­ri isə ge­də­rək Er­mə­nis­tan­dan im­ti­na edir. Çün­ki Er­mə­nis­tan, əv­vəl­lər ol­du­ğu ki­mi, in­di­ki və­ziy­yət­də də ki­mə­sə əla­və yük ol­maq­dan, prob­lem ya­rat­maq­dan baş­qa heç nə­yə ya­ra­mır.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.