Azər­bay­can Er­mə­nis­ta­nın təc­ri­di­ni ge­niş­lən­di­rir...

Bu gün Er­mə­nis­tan üçün cid­di na­ra­hat­lıq pred­me­ti­nə çev­ri­lən mə­qam­lar­dan bi­ri də Azər­bay­can və Tür­ki­yə­nin böl­gə­də güc­lə­nən möv­qe­yi, iki öl­kə­nin bu­ra­da bir­lik­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi möh­tə­şəm trans­mil­li la­yi­hə­lər­dir. Bü­tün bun­lar iş­ğal si­ya­sə­tin­dən hə­lə də əl çək­mə­yən Er­mə­nis­ta­nın təc­ri­di­ni nə­ti­cə eti­ba­rı ilə da­ha da də­rin­ləş­di­rir. Am­ma düş­mən öl­kə üçün prob­lem tək­cə bu­nun­la bağ­lı de­yil.

Mə­lum­dur ki, in­di­yə qə­dər Er­mə­nis­ta­nın, for­mal ol­sa da, müs­tə­qil döv­lət ki­mi möv­cud­lu­ğu­nu da­vam et­dir­mə­si­nin üm­də sə­bə­bi onun Ru­si­ya­dan, elə­cə də İran­dan al­dı­ğı yar­dım­lar olub. Hət­ta er­mə­ni lob­bi­si be­lə Er­mə­nis­ta­nın ayaq­da qal­ma­sın­da Ru­si­ya və İran qə­dər mü­hüm rol oy­na­ma­yıb. İn­di Er­mə­nis­tan üçün Ru­si­ya və İran­la mü­na­si­bət­lə­ri da­ha da in­ki­şaf et­dir­mək hə­ya­ti əhə­miy­yət kəsb edir. Elə bu vax­ta qə­dər də İrə­van Mosk­va və Teh­ran­la bir­lik­də müx­tə­lif iq­ti­sa­di, si­ya­si və di­gər la­yi­hə­lər hə­ya­ta ke­çir­mə­yə ça­lı­şıb. Am­ma nə­ti­cə­lə­rin ha­mı­sı fi­as­ko­ya uğ­ra­yıb. Əvə­zin­də Azər­bay­ca­nın bu öl­kə­lər­lə müx­tə­lif iq­ti­sa­di, o cüm­lə­dən nəq­liy­yat, so­si­al, mə­də­ni, si­ya­si la­yih­lə­ri­nin sa­yı dur­ma­dan ar­tır. Xü­su­sən də Azər­bay­can, Ru­si­ya və İran pre­zi­dent­lə­ri­nin Ba­kı gö­rü­şü fo­nun­da ye­ni üç­lü for­ma­tın ya­ran­ma­sı, "Şi­mal-Cə­nub" nəq­liy­yat dəh­li­zi­nin ər­sə­yə gəl­mə­si qeyd edi­lən­lə­rin re­al təs­di­qi­dir. Elə­cə də hər­bi sfe­ra­da və­ziy­yət məhz Azər­bay­ca­nın is­tə­di­yi is­ti­qa­mət­də cə­rə­yan edir. Er­mə­nis­ta­nın bü­tün na­ra­zı­lı­ğı­na bax­ma­ya­raq, Ru­si­ya Azər­bay­ca­na ən müa­sir si­lah­la­rın tə­da­rü­kü­nü da­vam et­di­rir. Elə son ay­lar ər­zin­də Ru­si­ya­dan Azər­bay­ca­na ki­fa­yət qə­dər müa­sir hər­bi tex­ni­ka gə­ti­ri­lib və on­la­rın gö­rün­tü­lə­ri də ya­yı­lıb. On­lar ara­sın­da er­mə­ni­lə­rin ki­fa­yət qə­dər qorx­du­ğu "Xri­zan­te­ma-S" tank əley­hi­nə ida­rəo­lu­nan ra­ket komp­lek­si də var. İn­di Azər­bay­can "Xri­zan­te­ma-S" komp­leks­lə­ri ilə si­lah­la­nan az­say­lı öl­kə­lər­dən bi­ri­dir. Bun­dan əv­vəl Ru­si­ya­dan Azər­bay­ca­na BTR-82A zi­reh­li trans­por­tyor­la­rı­nın bö­yük par­ti­ya­sı da da­xil ol­maq­la çox­say­lı tex­ni­ka gə­ti­ril­miş­di. Mosk­va bun­dan son­ra da Azər­bay­can­la hər­bi müs­tə­vi­də əmək­daş­lı­ğı­nı yük­sək sə­viy­yə­də da­vam et­di­rə­cə­yi­ni bil­di­rir.

Bu ara­da er­mə­ni­lə­ri na­ra­hat edən baş­lı­ca mə­qam­lar­dan bi­ri ye­nə S-400 ze­nit-ra­ket sis­tem­lə­ri ilə bağ­lı­dır. Er­mə­nis­tan­da cid­di təş­viş ya­ra­nıb ki, bu si­lah da tez­lik­lə Azər­bay­can or­du­su­nun ix­ti­ya­rın­da ola­caq. Xa­tır­la­daq ki, Ru­si­ya sö­zü­ge­dən si­la­hı ya­xın tez­lik­də Tür­ki­yə tə­rə­fi­nə sat­ma­ğa ha­zır­la­şır. Hət­ta ABŞ Mü­da­fiə Na­zir­li­yi­nin söz­çü­sü Cef Da­vis də Tür­ki­yə­nin Ru­si­ya­dan S-400 bal­lis­tik ra­ket sis­te­mi al­ma plan­la­rın­dan öl­kə­si­nin na­ra­hat­lıq ke­çir­di­yi­ni eti­raf edib. Am­ma tək­cə ABŞ yox, elə Er­mə­nis­tan da S-400 ra­ket­lə­ri ilə bağ­lı cid­di na­ra­hat­dır. Er­mə­nis­tan­da fəa­liy­yət gös­tə­rən bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lər və təh­lü­kə­siz­lik mə­sə­lə­lə­ri İns­ti­tu­tu­nun rəh­bə­ri Ste­fan Sə­fər­yan hət­ta id­dia edir ki, Tür­ki­yə Ru­si­ya­dan al­ma­ğa ha­zır­laş­dı­ğı S-400 "Tri­umf" ze­nit-ra­ket komp­leks­lə­rin­dən bi­ri­ni Nax­çı­van­da yer­ləş­di­rə bi­lər. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, Tür­ki­yə Nax­çı­van əla­hid­də ümum­qo­şun or­du­su­na tə­lim ke­çir və dəs­tək ve­rir: "Baş­qa yer­lər­də Tür­ki­yə Azər­bay­ca­na kö­mək edə bil­mə­sə də, ol­duq­ca əl­ça­tan olan Nax­çı­van­da Ha­va Hü­cu­mun­dan Mü­da­fiə sis­tem­lə­ri yer­ləş­di­rə bi­lər. Nax­çı­van isə Tür­ki­yə və Azər­bay­can tə­rəf­dən möh­kəm­lən­di­ril­dik­dən son­ra İrə­va­nı və bü­tün Ara­rat va­di­si­ni təh­did edə­cək".

Er­mə­ni eks­pert Tür­ki­yə tə­rə­fi­nin S-400 sis­tem­lə­rin­dən bi­ri­nin Er­mə­nis­tan­la sər­həd­də yer­ləş­di­ri­lə­cə­yi haq­da bə­ya­na­tı­nı xa­tır­la­da­raq bil­di­rib ki, hə­min sis­tem­lər tək­cə Tür­ki­yə­nin mü­da­fiə­si üçün de­yil, Azər­bay­ca­nın ma­raq­la­rı üçün də is­ti­fa­də olu­na­caq: "Xü­su­sən də nə­zə­rə alan­da ki, Azər­bay­can­la Tür­ki­yə ara­sın­da qar­şı­lıq­lı hər­bi yar­dım haq­qın­da mü­qa­vi­lə im­za­la­nıb. Bu mü­qa­vi­lə­nin məz­mu­nu mə­lum de­yil, la­kin Azər­bay­can­la Tür­ki­yə ara­sın­da hər­bi əmək­daş­lıq ağ­la­sığ­maz də­rə­cə­də də­rin­dir. De­mə­li, bu plan­da S-400 sis­tem­lə­ri­nin ve­ril­mə­si Er­mə­nis­ta­nı na­ra­hat et­mə­li­dir. S-400 dün­ya­da ən güc­lü ha­va hü­cu­mun­dan mü­da­fiə va­si­tə­lə­rin­dən bi­ri­dir. Və bu sis­tem­lər Er­mə­nis­ta­nın ma­lik ol­du­ğu "İs­gən­dər" ra­ket­lə­ri­nə də prob­lem ya­ra­da bi­lər. Mən bil­mi­rəm Ru­si­ya­da nə də­rə­cə­də əmin­dir­lər ki, hə­min S-400 sis­tem­lə­ri onun bi­la­va­si­tə ma­raq sfe­ra­sın­da, o cüm­lə­dən Cə­nu­bi Qaf­qaz­da, Er­mə­nis­ta­na qar­şı is­ti­fa­də olun­ma­ya­caq. An­caq qeyd et­mək la­zım­dır ki, Ru­si­ya­nın hər­bi mü­da­fiə­si Er­mə­nis­tan üçün o qə­dər də eti­bar­lı ol­ma­yıb və ta­rix də bu­nu gös­tə­rib".

Qeyd edək ki, bun­dan əv­vəl də S-400 "Tri­umf" ze­nit-ra­ket komp­leks­lə­rin­dən bi­ri­ni Tür­ki­yə Er­mə­nis­tan­la sər­həd­də yer­ləş­di­rə bi­lə­cə­yi­ni bə­yan edib. Er­mə­ni­lər isə eh­ti­yat edir­lər ki, Tür­ki­yə al­dı­ğı hə­min ra­ket­lər­dən bi­ri­ni son­ra­dan Azər­bay­ca­na sa­ta bi­lər. Bu isə Er­mə­nis­tan üçün cid­di zər­bə sa­yı­lır. Di­gər tə­rəf­dən hə­min ra­ket­lə­rin elə er­mə­ni­lə­rin id­dia et­dik­lə­ri ki­mi Nax­çı­van­da yer­ləş­di­ril­mə­si düş­mən üçün əla­və zər­bə de­mək­dir. Çün­ki həm Nax­çı­van­dan Er­mə­nis­ta­na da­ha qı­sa za­man kə­si­yin­də zər­bə en­dir­mək müm­kün­dür, həm də er­mə­ni tə­rə­fi­nin is­tə­ni­lən ha­va hü­cu­mu­nu bu­ra­da da­ha tez ney­tral­laş­dır­maq olar. Bu­nu Brüs­sel­də mən­zil­lən­miş Bey­nəl­xalq Böh­ran Qru­pu bu gün­lər­də Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nə da­ir son he­sa­ba­tın­da da xü­su­si ola­raq diq­qə­tə çat­dır­mış­dı. Qrup bil­di­rir­di ki, Qa­ra­bağ­da stra­te­ji ba­xım­dan hər iki tə­rəf üçün bö­yük əhə­miy­yət kəsb edən cə­nub-şərq iq­ti­qa­mə­tin­də ağır hər­bi tex­ni­ka­nın is­ti­fa­də­si asan­dır və iş­ğal edil­miş əra­zi­lər­də er­mə­ni­lə­rin əsas ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­nə apa­ran yol­lar hə­min va­di­lər­dən, o cüm­lə­dən Ağ­dam­dan ke­çir. "Hə­min va­di­lə­rə nə­za­rə­ti itir­sə, er­mə­ni­lər bal­lis­tik ra­ket­lə­ri işə sa­la bi­lər. Azər­bay­can isə dər­hal ey­ni cür ca­vab ve­rə­cək, onun ra­ket­lə­ri Er­mə­nis­tan­la sər­həd Nax­çı­van böl­gə­sin­də cəm­ləş­di­ri­lib". O da vur­ğu­la­nır­dı ki, 2017-ci ilin pa­yız möv­sü­mü hər­bi əmə­liy­yat­la­rın fə­al­laş­ma­sı ba­xı­mın­dan kri­tik dövr sa­yı­lır:"Azər­bay­ca­nın ap­rel uğur­la­rı or­du­ya ina­mı möh­kəm­lən­di­rib və Ba­kı­nı iş­ğal edil­miş əra­zi­lə­rin ən azın­dan bir his­sə­si­nə nə­za­rə­ti hər­bi yol­la ge­ri qay­tar­ma­ğın müm­kün­lü­yü­nə inan­dı­rıb. O vaxt­dan bə­ri Azər­bay­can hər­bi xərc­lə­ri­ni da­ha da ar­tı­rıb, ye­ni si­lah­lar alıb və öz or­du­su­nun pe­şə­kar­lı­ğı­nı yük­səl­dib. Son il­lər­də Azər­bay­can əsa­sən Ru­si­ya­dan, ey­ni za­man­da İs­ra­il, Pa­kis­tan, Tür­ki­yə və di­gər öl­kə­lər­dən ye­ni si­lah­lar, hər­bi tex­ni­ka alıb. Azər­bay­can Or­du­su ap­rel­də tut­du­ğu iki stra­te­ji möv­qe ara­sın­da sü­rət­lə ye­ni tran­şey­lər qa­zıb, bu möv­qe­lə­rə da­ha iri­miq­yas­lı es­ka­la­si­ya ha­lın­da tak­ti­ki üs­tün­lük qa­zan­dı­rıb.  Azər­bay­ca­nın ötən ilin ap­re­lin­də şi­mal-şərq is­ti­qa­mə­tin­də tut­du­ğu möv­qe­lər ona hə­min ra­yon­da ən iri ya­şa­yış mən­tə­qə­si olan Ta­lış kən­di­nə nə­za­rət et­mək im­ka­nı ve­rir. Ha­be­lə bu möv­qe­lər sa­yə­sin­də er­mə­ni­lə­rin sıx ya­şa­dı­ğı Ağ­də­rə­yə apa­ran dağ va­di­si üzə­rin­də stra­te­ji üs­tün­lük­lər əl­də edib. Elə­cə də cə­nub is­ti­qa­mə­tin­də tu­tu­lan Lə­lə­tə­pə yük­sək­li­yi Azər­bay­ca­na Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın cə­nu­bu və cə­nub-şər­qi bo­yu his­sə­lər də da­xil ol­maq­la stra­te­ji pers­pek­tiv­lər tə­min edir".

Be­lə bir şə­ra­it­də hər­bi əmə­liy­yat­la­rın ye­ni­lən­mə­si Azər­bay­ca­nın da­ha qı­sa müd­dət­də qə­lə­bə çal­ma­sı ilə nə­ti­cə­lə­nə­cək və bu­nu er­mə­ni­lər də yax­şı bi­lir. On­la­rın bu xü­sus­da əsas gü­vənc ye­ri də o idi ki, Ru­si­ya­dan al­dıq­la­rı "İs­gən­dər" ra­ket­lə­ri Azər­bay­ca­nı hər­bi əmə­liy­yat­la­ra baş­la­maq­dan çə­kin­di­rə­cək. Am­ma Azər­bay­ca­nın ma­lik ol­du­ğu ha­va­dan mü­da­fiə va­si­tə­lə­ri, ya­xın tez­lik­də isə S-400 "Tri­umf" ze­nit-ra­ket komp­leks­lə­ri­nin öl­kə­mi­zə gə­ti­ril­mə­si­nin müm­kün­lü­yü er­mə­ni­lə­rin bu ümi­di­ni də alt-üst edir. Çün­ki be­lə və­ziy­yət­də er­mə­ni­lər, göz­lə­dik­lə­ri ki­mi, Azər­bay­ca­nın də­rin­lik­lə­rin­də­ki mül­ki, iq­ti­sa­di və hər­bi hə­dəf­lə­rə zər­bə en­di­rə bil­mə­yə­cək, çün­ki Azər­bay­can bu zər­bə­lə­ri vax­tın­da və ef­fek­tiv şə­kil­də ney­tral­laş­dı­ra bi­lə­cək. Di­gər tə­rəf­dən nə­zə­rə al­maq la­zım­dır ki, er­mə­ni eks­pert­lər Azər­bay­ca­nın si­lah­lan­ma sa­hə­sin­də tex­ni­ki və say üs­tün­lü­yü­nü eti­raf edir. De­mə­li, is­tə­ni­lən hal­da hər­bi əmə­liy­yat­la­rın baş­lan­ma­sı er­mə­ni­lə­rin xey­ri­nə ol­ma­ya­caq, on­la­rın məğ­lu­biy­yə­ti­ni qa­çıl­maz edə­cək. Bun­dan əla­və nə­zə­rə al­maq la­zım­dır ki, or­du­nun şəx­si he­yət­lə tə­mi­ni ba­xı­mın­dan da üs­tün­lük çox bö­yük fərq­lə Azər­bay­can tə­rə­fin­də­dir. Or­du­muz şəx­si he­yət­lə tam komp­lekt­ləş­di­ril­di­yi hal­da, Er­mə­nis­tan­da hər­bi xid­mə­tə ge­dən­lə­rin sa­yı sü­rət­lə aza­lır. Va­li­deyn­lər əv­vəl­ki ki­mi öv­lad­la­rı­nı hər­bi xid­mə­tə gön­dər­mək­dən im­ti­na edir. Bu xü­sus­da er­mə­ni cə­miy­yə­tin­də ye­ni ma­raq­lı fakt­lar da qey­də alı­nır. Mə­sə­lən, ötən ilin ap­rel dö­yüş­lə­ri za­ma­nı Qa­ra­bağ­da öl­dü­rü­lən əs­gər Qri­qor Arut­yun­ya­nın ana­sı ikin­ci oğ­lu­nu hər­bi xid­mə­tə gön­dər­mək­dən im­ti­na edir. Ana­it Qri­qor­yan ad­lı qa­dın ikin­ci oğ­lu Ser­yo­ja­nın ai­lə­nin ye­ga­nə çö­rək gə­ti­rə­ni ol­du­ğu­nu bil­di­rə­rək onu or­du­ya ver­mə­yə­cə­yi­ni bə­yan edir. Qa­dı­nın de­di­yi­nə gö­rə, oğ­lu­nu hər­bi xid­mə­tə iyu­lun 31-də ça­ğı­rıb­lar. O, Ser­yo­ja­nın əvə­zi­nə İrə­va­nın Ere­bu­ni ra­yon hər­bi ko­mis­sar­lı­ğı­na ge­dib: "Ora­da mə­nə de­di­lər ki, son on il­də Qri­qor və Ser­jo­ya­nın hi­ma­yə­sin­də ya­şa­dı­ğım və Qri­qo­run ölü­mün­dən son­ra tək­cə Ser­yo­ja­nın ümi­di­nə qal­dı­ğım haq­da han­sı­sa sə­nəd­lər top­la­yıb gə­ti­rim. Mən də sə­nəd­lər təq­dim elə­dim, özü­mün səh­hə­tim də qay­da­sın­da de­yil".

Ana­it Qri­qor­ya­nın de­di­yi­nə gö­rə, oğ­lu­nu hər­bi xid­mə­tə gön­dər­mə­mək üçün on­dan tə­ləb olu­nan sə­nəd­lə­ri si­lah­lı qüv­və­lə­rin Baş qə­rar­ga­hı­na gön­də­rib­lər. La­kin Baş qə­rar­gah rəi­si ge­ne­ral Mov­ses Akop­yan ca­vab ya­zıb ki, qa­nu­na gö­rə Ser­yo­ja hər­bi xid­mət­dən azad olu­na bil­məz: "Mə­nə söz ver­miş­di­lər ki, iyul ça­ğı­rı­şı ba­şa ça­tan­dan son­ra oğ­lu­mun hər­bi xid­mət­dən azad olun­ma­sı­nı tə­min edə­cək­lər. La­kin iyu­lun 31-də onu göz­lə­nil­mə­dən hər­bi ko­mis­sar­lı­ğa ça­ğı­rıb­lar və bil­di­rib­lər ki, mü­da­fiə na­zi­ri Vi­gen Sar­kis­yan Ser­yo­ja­nın hər­bi xid­mət­dən azad olun­ma­sı­na ra­zı­lıq ver­mə­yib. Nə­ti­cə­də mən əri­zə yaz­dım ki, oğ­lu­mu hər­bi xid­mə­tə gön­dər­mək­dən im­ti­na edi­rəm. Mü­da­fiə na­zi­ri gü­zəş­tə get­mə­li­dir və oğ­lu­mu hər­bi xid­mət­dən azad et­mə­li­dir, çün­ki onun ata­sı yox­dur, biz ağır və­ziy­yət­də ya­şa­yı­rıq. Qar­da­şı ötən ilin ap­rel dö­yüş­lə­rin­də hə­lak olub. Ser­yo­ja­nı an­caq mə­nim me­yi­ti­min üs­tün­dən ke­çib or­du­ya apa­ra bi­lər­lər". Er­mə­ni me­dia­sı isə bu qə­bil­dən olan fakt­la­rın sa­yı­nın ki­fa­yət qə­dər çox ol­du­ğu­nu ya­zır və bil­di­ri­lir ki, be­lə şa­rə­it­də Azər­bay­can­la ye­ni hər­bi əmə­liy­yat­la­rın nə­ti­cə­si­nin ne­cə ola­ca­ğı­nı proq­noz et­mək elə də çə­tin de­yil.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur