An­ti-Ru­si­ya sank­si­ya­la­rı fo­nun­da Azər­bay­ca­nın Qa­ra­bağ dip­lo­ma­ti­ya­sın­da üzə çı­xan ye­ni üs­tün­lük­lə­ri...

ABŞ-la Ru­si­ya ara­sın­da ge­də­rək kəs­kin­lə­şən mü­na­si­bət­lər öz geo­si­ya­si və geo­iq­ti­sa­di nə­ti­cə­lə­ri­ni ki­fa­yət qə­dər ge­niş coğ­ra­fi­ya­da gös­tə­rir. Yə­ni tə­rəf­lər ara­sın­da zid­diy­yət­lər tək­cə bu öl­kə­lə­rin öz­lə­ri ilə məh­dud­laş­mır. Mə­sə­lən, sirr de­yil ki, 2014-cü il­dən baş­la­ya­raq Ru­si­ya­ya tət­biq edi­lən sank­si­ya­lar MDB öl­kə­lə­ri­nə də bu və ya di­gər də­rə­cə­də tə­sir gös­tər­di. Am­ma bu tə­sir öl­kə­lər üz­rə fərq­lən­di.

Ye­nə də kon­kret nü­mu­nə­lər­dən bəhs et­sək, de­yə bi­lə­rik ki, Ru­si­ya­ya tət­biq edi­lən sank­si­ya­lar Azər­bay­ca­na han­sı­sa for­ma­da cid­di tə­sir gös­tər­mə­di. Çün­ki Azər­bay­can­da əha­li­nin mad­di ri­fah ha­lı, iq­ti­sa­diy­ya­tın və­sa­it­lə tə­min edil­mə­si Ru­si­ya­dan da­xil olan trans­fert­lər­dən qə­ti şə­kil­də ası­lı de­yil. Ək­si­nə, Ru­si­ya­nın Av­ro­pa­ya tət­biq et­di­yi em­bar­qo fo­nun­da Azər­bay­can şi­mal is­ti­qa­mə­tin­də da­ha çox məh­sul sa­tı­şı­nı hə­ya­ta ke­çi­rə bil­di.

Am­ma Er­mə­nis­tan ba­rə­sin­də ey­ni söz­lə­ri söy­lə­mək müm­kün de­yil. Əv­və­la Er­mə­nis­tan, di­gər sa­hə­lər­də ol­du­ğu ki­mi, iq­ti­sa­di sfe­ra­da da əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də Ru­si­ya­dan ası­lı öl­kə­dir. Öl­kə­nin bü­tün apa­rı­cı iq­ti­sa­di mü­əs­si­sə­lə­ri Ru­si­ya şir­kət­lə­ri­nin əlin­də­dir. Er­mə­ni əha­li­si­nin do­la­nı­şıq sə­viy­yə­si, mad­di ri­fah ha­lı isə ye­nə Ru­si­ya­dan gön­də­ri­lən pul­lar­dan ası­lı­dır. Son dövr­lər­də hə­min pul­la­rın azal­ma­sı er­mə­ni əha­li­si­nin və­ziy­yə­ti­ni da­ha da pis­ləş­di­rib. Bu mə­na­da ay­dın­dır ki, Ru­si­ya­da və­ziy­yə­tin pis­ləş­mə­si öz tə­si­ri­ni dər­hal Er­mə­nis­tan­da da qa­ba­rıq şə­kil­də bü­ru­zə ve­rir. İn­di er­mə­ni­lə­ri qor­xu­dan əsas mə­qam­lar­dan bi­ri Ru­si­ya­ya qar­şı ye­ni sank­si­ya­lar­dır. He­sab edi­lir ki, bu hal er­mə­ni­lə­rin du­ru­mu­nu da­ha da ağır­laş­dı­ra­caq və be­lə və­ziy­yət öz növ­bə­sin­də Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nə də tə­si­ri­ni gös­tə­rə­cək. Yə­ni Er­mə­nis­ta­nın da­ha zə­if döv­lə­tə çev­ril­mə­si ilə onun Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­ni ye­ni­dən uzun müd­dət iş­ğal al­tın­da sax­la­ma­sı müş­kül mə­sə­lə­yə çev­ri­lə­cək. Di­gər tə­rəf­dən er­mə­ni­lə­ri qor­xu­dan həm də odur ki, ABŞ-ın Ru­si­ya­ya qar­şı sank­si­ya­la­rı ye­ni­dən gün­də­mə gə­tir­mə­si, ar­dın­ca Ru­si­ya­nın 755 ame­ri­ka­lı dip­lo­ma­tı öl­kə­dən çı­xar­ma­sı ilə baş­la­nan böh­ran Qa­ra­bağ­da ye­ni mü­ha­ri­bə­ni tə­tik­lə­yə bi­lər. Çün­ki ye­ni sank­si­ya­lar­dan əziy­yət çə­kən Ru­si­ya Qa­ra­bağ sa­va­şı­nı dur­dur­maq im­kan­la­rı­nı da itir­miş ola­caq, Er­mə­nis­ta­na ye­tə­rin­cə yar­dım gös­tə­rə bil­mə­yə­cək. Er­mə­ni si­ya­si şərh­çi Sar­kis Art­sru­ni isə he­sab edir ki, Ru­si­ya-Ame­ri­ka böh­ra­nı ATƏT-in Minsk Qru­pu­nun fəa­liy­yə­ti­ni da­ha da ef­fekt­siz edə­cək: "Bu, möv­cud sta­tus-kvo­nun möh­kəm­lən­di­ril­mə­si ba­xı­mın­dan Er­mə­nis­ta­nın xey­ri­nə gö­rü­nə bi­lər. La­kin ən bö­yük təh­lü­kə mü­na­qi­şə­nin həl­li ilə bağ­lı ümid­lə­rin bo­şa çıx­ma­sın­dan son­ra Azər­bay­ca­nın güc va­ri­an­tı­na əl at­ma­sı­dır. Bu ba­xım­dan, Qa­ra­bağ­da ye­ni mü­ha­ri­bə risq­lə­ri ar­tır". Er­mə­ni şərh­çi əla­və edir ki, Ru­si­ya dün­ya­da sı­xış­dı­rıl­dıq­ca Qaf­qaz si­ya­sə­ti­ni sərt­ləş­di­rə bi­lər: "Ru­si­ya­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də Er­mə­nis­ta­nı qur­ban ve­rə­rək, Qaf­qaz­da möh­kəm­lə­nə bi­lə­cə­yi va­ri­an­tı bu gün ön pla­na çı­xıb".

Be­lə və­ziy­yət­də Er­mə­nis­tan­da Ru­si­ya­dan du­yu­lan na­ra­zı­lı­ğın da­ha da art­ma­sı göz­lə­ni­lir. Əs­lin­də, bu na­ra­zı­lıq in­di­dən baş­la­yıb. Hət­ta Er­mə­nis­ta­nın üzv ol­du­ğu Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qın­dan çıx­ma­sı ba­rə­də ça­ğı­rış­lar ye­ni­dən ar­tır. Mə­sə­lə ilə bağ­lı ve­ri­lən mə­lu­ma­ta əsa­sən, Er­mə­nis­tan Qlo­bal­laş­ma və Re­gio­nal Əmək­daş­lıq üz­rə Ana­li­tik Mər­kə­zin rəh­bə­ri Ste­pan Qri­qor­yan Mosk­va­nı sərt it­ti­ham edib. O, Ru­si­ya­nın Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qı­nı Er­mə­nis­ta­na heç bir yar­dım tək­lif et­mə­dən, yal­nız öz ma­raq­la­rı­nı dü­şü­nə­rək qur­du­ğu­nu de­yib: "De­mok­ra­ti­ya haq­qın­da çox­dan da­nı­şı­rıq və bu gün ABŞ-da gör­dü­yü­müz şey de­mok­ra­ti­ya­nın klas­sik nü­mu­nə­si­dir. Ha­ki­miy­yə­tə gə­lən pre­zi­dent Do­nald Tramp öz si­ya­sə­ti­ni yü­rüt­dü, çox­la­rı onun Ru­si­ya ilə ya­xın ol­du­ğu­nu dü­şü­nür­dü. Am­ma pre­zi­den­tin fi­kir­lə­ri Kon­qres və hət­ta öz par­ti­ya­sı­nın üzv­lə­ri ilə üst-üs­tə düş­mə­di. Nə­ti­cə­də Ru­si­ya­ya sank­si­ya­lar qoy­du­lar. İn­di ça­rə­siz və­ziy­yət­də qa­lan Ru­si­ya öz oyun qay­da­la­rı­nı tət­biq edir. Bu qay­da­la­ra gö­rə isə, zi­yan gö­rən Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qı öl­kə­lə­ri ola­caq. Ru­si­ya­da so­si­al-iq­ti­sa­di və­ziy­yə­tin pis­ləş­mə­si­nə gö­rə Er­mə­nis­tan özü­nə ye­ni yol xə­ri­tə­si cız­ma­lı­dır. Çün­ki ABŞ və ya Ru­si­ya üçün yax­şı olan hər şe­yin Er­mə­nis­tan üçün də yax­şı ol­ma­sı re­al de­yil". Er­mə­ni iq­ti­sad­çı Vi­len Xa­çat­ryan da bu as­pekt­dən çı­xış edə­rək bil­di­rib ki, Er­mə­nis­ta­nı cid­di prob­lem­lər göz­lə­yir: "Er­mə­nis­ta­nın ix­ra­cı­nın 22%-i Ru­si­ya­ya ge­dib. Bu ol­duq­ca bö­yük rə­qəm­dir. Bu onu gös­tə­rir ki, Er­mə­nis­tan Ru­si­ya­dan son­ra sank­si­ya­dan ən çox zə­rər gö­rən müt­tə­fiq ola­caq. Prob­lem bu­nun­la məh­dud­laş­mır, baş­qa öl­kə­lə­rin mal­la­rı da Ru­si­ya va­si­tə­si­lə bu­ra gə­lir. Bu da cid­di iq­ti­sa­di zər­bə­dir, çün­ki bu bir­ba­şa məh­sul­la­rın qiy­mə­ti­nin yük­səl­mə­si de­mək­dir".

Er­mə­nis­tan xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri­nin keç­miş müa­vi­ni Ar­man Na­va­sar­dyan da eti­raf edir ki, ABŞ-ın tət­biq et­di­yi sank­si­ya­lar­dan son­ra İrə­va­nın işi çə­tin ola­caq. Çün­ki Er­mə­nis­tan ABŞ və Ru­si­ya ara­sın­da ma­nevr edə bil­mə­yə­cək. O, ABŞ-ın dün­ya­da iq­ti­sa­di plan­da li­der­lik et­di­yi­ni, hər­bi plan­da isə Ru­si­ya­nın ABŞ-la bir sə­viy­yə­də ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yıb: "So­yuq mü­ha­ri­bə"dən son­ra Ru­si­ya çök­müş­dü, an­caq Vla­di­mir Pu­tin öl­kə­ni bu və­ziy­yət­dən çı­xar­dı, hər­bi ba­xım­dan ABŞ-la ey­ni sə­viy­yə­yə qal­dır­dı. Bu isə ABŞ-ın ürə­yin­cə de­yil. ABŞ-ın si­ya­sə­ti bir­ba­şa Pu­ti­nə qar­şı yö­nə­lib, bu bə­zi er­mə­ni dai­rə­lə­rin­də də mü­şa­hi­də olu­nur. Pu­tin get­sə, Er­mə­nis­tan in­di­ki gü­nü­nə şü­kür elə­mə­li ola­caq. Çox­la­rı­nı Pu­tin ami­li çə­kin­di­rir: Tür­ki­yə mə­sə­lə­sin­də, Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də və bir çox di­gər mə­sə­lə­lər­də. Nə­dir, yox­sa siz he­sab edir­si­niz ki, Mosk­va­da an­caq müs­təs­na ola­raq er­mə­ni­yö­nüm­lü si­ya­si xa­dim­lər otu­rub­lar? Xeyr, ora­da Tür­ki­yə­nin, Azər­bay­ca­nın də xey­li mü­da­fiə­çi­lə­ri var. Ona gö­rə də Pu­tin get­sə, biz in­di­ki gü­nü­mü­zə şü­kür elə­mə­li ola­ca­ğıq".

Be­lə­lik­lə, pro­ses­lə­rin ge­di­şi qar­şı­da­kı gün­lər­də Er­mə­nis­ta­nı ye­ni bö­yük prob­lem­lə­rin göz­lə­di­yi­ni de­mə­yə əsas ve­rir. Yu­xa­rı­da qeyd olun­du­ğu ki­mi, bu du­rum­da Er­mə­nis­ta­nı iq­ti­sa­di və di­gər sa­hə­lər­də bö­yük prob­lem­lər göz­lə­yir. Be­lə və­ziy­yət­də Er­mə­nis­ta­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də özü­nü, be­lə de­mək olar­sa, ye­nə ər­kö­yün uşaq ki­mi apar­ma­sı da çox çə­tin­lə­şə­cək. Xü­su­sən də mü­na­qi­şə­nin çö­zü­mü hər­bi müs­tə­vi­də ola­ca­ğı təq­dir­də zə­if is­ti­sa­diy­ya­ta ma­lik Er­mə­nis­ta­nın Azər­bay­can­la sa­va­şı gir­mə­si in­ti­ha­ra bə­ra­bər bir hal ola­caq. Əs­lin­də, bü­tün bun­la­rı Er­mə­nis­tan­da da yax­şı gö­rür və dərk edir­lər. Ona gö­rə də Ru­si­ya və ABŞ ara­sın­da ye­ni sank­si­ya­lar sa­va­şın­dan ən çox ən­di­şə­lə­nən tə­rəf­lər­dən bi­ri məhz Er­mə­nis­tan­dır.

Er­mə­ni­lər yax­şı bi­lir ki, Ru­si­ya­nı zə­if­lə­mə­si ha­lın­da onun Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nə diq­qə­ti də aza­la­caq. Prio­ri­tet hə­dəf­lər bu du­rum­da Ru­si­ya üçün öl­kə­da­xi­li iq­ti­sa­di və­ziy­yə­ti dü­zəlt­mək ola­caq. Be­lə du­rum­da Mosk­va­nın Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nə əv­vəl­ki diq­qə­ti ayır­ma­sı, tə­bii ki, müm­kün­süz ha­la gə­lir. on­da ya­ran­mış si­tua­si­ya­da Er­mə­nis­tan ya da­nı­şıq­lar yo­lu iəl Azər­bay­can­la ra­zı­lı­ğa gə­lə­rək qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin həl­lin­də  ma­raq­lı ol­du­ğu­nu gös­tər­mə­li­dir, ya da sa­va­şa ha­zır ol­ma­lı­dır. Am­ma in­di­nin özün­də zə­if iq­ti­sa­diy­ya­ta ma­lik Er­mə­nis­ta­nın Azər­bay­can­la mü­ha­ri­bə apa­ra bil­mə­si də qey­ri-müm­kün sa­yı­lır. Azər­bay­can isə la­zım bil­di­yi an­da əra­zi bü­töv­lü­yü­nü güc yo­lu ilə bər­pa edə­cək. Hət­ta er­mə­ni­lər in­di on­dan qor­xur ki, Azər­bay­can bu va­ri­an­ta ya­xın tez­lik­də start ver­sin. Er­mə­ni po­li­to­loq Ayk Mar­ti­ros­yan bu xü­sus­da bil­di­rir: "Azər­bay­can­la mü­ha­ri­bə ya­xın­dır, bir ne­çə aya toq­quş­ma baş­la­ya bi­lər. Bü­tün hal­lar­da mü­ha­ri­bə­dən qaç­maq im­ka­nı yox­dur". Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, hər şey mü­ha­ri­bə­yə apa­rır: "Azər­bay­can mü­ha­ri­bə­yə çox yax­şı ha­zır­la­nır. "Ap­rel mü­ha­ri­bə­si" test xa­rak­te­ri da­şı­yır­dı. Azər­bay­can bu tes­tin öh­də­sin­dən uğur­la gəl­di". Er­mə­ni po­li­to­loq Er­mə­nis­ta­nın yu­xu­lu və­ziy­yət­də ol­ma­sın­dan şi­ka­yət­lə­nib: "Tə­əs­süf ki, Er­mə­nis­tan cə­miy­yə­ti ya­rı­yu­xu­lu və­ziy­yət­də gə­zir. "Ap­rel mü­ha­ri­bə­si" ba­şa çat­dı və hər kəs öz şəx­si işi­nə qa­yıt­dı. Hal­bu­ki, bö­yük mü­ha­ri­bə ya­xın­da­dır. Mü­ha­ri­bə­nin ol­ma­ma­sı va­ri­an­tı ar­tıq ara­dan qal­xıb". Ey­ni möv­qe­ni Av­ro­pa­da Pers­pek­tiv və Təh­lü­kə­siz­lik İns­ti­tu­tu­nun (IP­SE) geo­si­ya­sət­çi­si və təd­qi­qat­çı­sı İlan Sya­lom da bö­lü­şür. Təd­qi­qat­çı bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yə­tin, bü­tün diq­qət­lər Su­ri­ya və Şi­ma­li Ko­re­ya­ya yö­nəl­di­yi hal­da, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­ni la­zı­mın­ca qiy­mət­lən­dir­mə­di­yi­ni qeyd edib: "İyir­mi beş il­dir ki, Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­nin 20 fai­zi Er­mə­nis­tan tə­rə­fin­dən iş­ğal olu­nub və nə­ti­cə­də min­lər­lə in­san hə­ya­tı­nı iti­rib, yüz min­lər­lə in­san qaç­qın dü­şüb. 2016-cı ilin ap­rel ayın­da 4 gün da­vam edən dö­yüş­lər 200-ə ya­xın in­sa­nın ölü­mü ilə nə­ti­cə­lə­nib. 4 iyul ta­ri­xin­də isə Er­mə­nis­tan si­lah­lı böl­mə­lə­ri­nin at­dı­ğı top atə­şi nə­ti­cə­sin­də iki nə­fər mül­ki şəxs - nə­nə və onun 2 yaş­lı nə­və­si dün­ya­sı­nı də­yi­şib. Top atə­şi Azər­bay­can əra­zi­si­nin tər­ki­bin­də, sər­həd­dən 5 ki­lo­metr ara­lı­da yer­lə­şən Al­xan­lı kən­di­nə qəs­dən tuş­la­nıb. Bu fa­ciə­vi ha­di­sə­yə re­ak­si­ya ve­rən­lə­rin sa­yı həd­siz çox ol­du. Ün­van­la­dı­ğı açıq mək­tu­bun­da Av­ro­pa Par­la­men­ti­nin vit­se-pre­zi­den­ti Ri­çard Çar­nets­ki və Azər­bay­can üz­rə Av­ro­pa Par­la­men­ti­nin mə­ru­zə­çi­si No­ri­ka Ni­ko­lay Er­mə­nis­ta­nın tə­ca­vü­zü­nü pis­lə­yə­rək bil­di­rib­lər ki, mül­ki şəxs­lə­rin, qa­dın­la­rın və uşaq­la­rın qəs­dən qət­lə ye­ti­ril­mə­si yol­ve­ril­məz­dir və bu­na dər­həl son qo­yul­ma­lı­dır. BMT tə­rə­fin­dən Er­mə­nis­tan si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin Dağ­lıq Qa­ra­bağ­dan çıx­ma­sı­nı tə­ləb edən 4 qət­na­mə­nin qə­bul olun­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, iş­ğal da­vam et­mək­də­dir. Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li va­cib­dir. ABŞ və Av­ro­pa İt­ti­fa­qı­nın Ba­kı­ya si­ya­si, dip­lo­ma­tik və hər­bi dəs­tək gös­tər­mə­si çox önəm­li­dir. Qaf­qaz­da yer­lə­şən Azər­bay­can Va­şinq­ton və Brüs­se­lin re­gin­da ən sta­bil və eti­bar­lı tə­rəf­da­şı­dır. Bu du­rum­da Qərb Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nin dinc yol­la həl­lin­də ak­tiv ol­ma­sa, ya­xın tez­lik­də mü­ha­ri­bə qa­çıl­maz­dır".

Ay­dın­dır ki, mü­ha­ri­bə hər iki tə­rəf üçün it­ki­lər de­mək­dir. Am­ma it­ki­lə­rin miq­ya­sı ba­xı­mın­dan ən çox zə­rər gö­rən tə­rəf Er­mə­nis­tan ola­caq. İlk növ­bə­də ona gö­rə ki, in­di­ki da­ğıl­mış iq­ti­sa­diy­ya­tı ilə Er­mə­nis­ta­nın hər­bi əmə­liy­yat­la­rı da­vam et­dir­mə­si müm­kün ol­ma­ya­caq. İkin­ci­si, Ru­si­ya­ya qar­şı Qər­bin ye­ni sank­si­ya­la­rı Er­mə­nis­ta­na Mosk­va­nın yar­dım­la­rı­nı da­ha sü­rət­lə azal­da­caq. Bu və­ziy­yət Er­mə­nis­ta­nın üz­ləş­di­yi çə­tin­lik­lə­rin miq­ya­sı­nın da­ha da art­ma­sı de­mək­dir. Bu sə­bəb­dən er­mə­ni­lər üçün ən yax­şı çı­xış yo­lu, də­fə­lər­lə de­yil­di­yi ki­mi, Azər­bay­can­la Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də da­nı­şıq­lar sto­lu ar­xa­sın­da ra­zı­lı­ğa gəl­mək­dir. Məhz bu və­ziy­yət­də Er­mə­nis­tan özü­nü bö­yük prob­lem­lər­dən xi­las et­miş olar və Ru­si­ya­dan da ası­lı­lı­ğı əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də aza­lar. Bu­nu Er­mə­nis­tan­da, say­la­rı hə­lə­lik az ol­sa da, bə­yan edən­lər var.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.