Qa­ra­bağ­la əla­qə­li ye­ni bey­nəl­xalq qə­ra­rın qə­bu­lu­na ha­zır­lıq ge­dir

Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li­nin tez­ləş­di­ril­mə­si məq­sə­di­lə Azər­bay­can is­tər dip­lo­ma­tik, is­tər­sə də hər­bi müs­tə­vi­də mü­va­fiq ad­dım­lar at­maq­da, qeyd edi­lən is­ti­qa­mət­də fəa­liy­yət dai­rə­si­ni ge­niş­lən­dir­mək­də­dir. Son pro­ses­lə­rin təh­li­li gös­tə­rir ki, rəs­mi Ba­kı bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yət­dən da­ha qə­ti for­ma­da hə­rə­kə­tə keç­mə­yi is­tə­yir.

Çün­ki Er­mə­nis­ta­na dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nin, o cüm­lə­dən ATƏT-in Minsk Qru­pu­nun həm­sədr öl­kə­lə­ri­nin təz­yiq­lə­ri ol­ma­ya­ca­ğı təq­dir­də, Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin dinc yol­la tən­zim­lən­mə­si də cid­di su­al al­tı­na dü­şür. Azər­bay­can he­sab edir ki, Er­mə­nis­ta­na yö­nə­lik kon­kret tə­sir və təz­yiq va­si­tə­lə­ri fo­nun­da mü­na­qi­şə, nə­ha­yət, dinc müs­tə­vi­də çö­zü­mü­nü ta­pa bi­lər. Əks hal­da mü­ha­ri­bə qa­çıl­maz­dır və elə bu va­ri­an­ta ha­zır­lıq məq­sə­di­lə Azər­bay­can hər­bi gü­cü­nü də da­vam­lı ola­raq ar­tı­rır.

Əs­lin­də, re­gi­on­da ma­ra­ğı olan dün­ya döv­lət­lə­ri, elə­cə də bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar Azər­bay­ca­nın əra­zi bü­töv­lü­yü üçün han­sı niy­yət­lə­ri­nin ol­ma­sın­dan yax­şı xə­bər­dar­dır. Bu­nu nə­zə­rə ala­raq, re­gi­on­da mü­ha­ri­bə­yə qar­şı olan­lar mə­sə­lə­nin da­nı­şıq­lar yo­lu ilə həl­li­ni tap­ma­sı­na ge­də­rək da­ha çox diq­qət ye­ti­rir. Bu xü­sus­da Azər­bay­ca­nın dip­lo­ma­tik ge­diş­lə­ri də öz nə­ti­cə­lə­ri­ni ve­rir. Mə­sə­lə­nin bu tə­rə­fi­nə nə­zər sa­lan ru­si­ya­lı si­ya­si şərh­çi İvan Ca­ka­yev ol­duq­ca ma­raq­lı fi­kir­lər səs­lən­di­rir. O he­sab edir ki, Azər­bay­can re­gi­on­da ma­raq­lı qüv­və­lə­rin diq­qə­ti­ni Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nə da­ha çox yön­lən­dir­mə­yi ba­ca­rıb: "Hər hal­da ay­dın gö­rü­nür ki, Azər­bay­can çe­vik dip­lo­ma­tik ge­diş­lər edir. Bu mə­na­da diq­qət cəlb edir ki, Azər­bay­can Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev ABŞ, Tür­ki­yə, da­ha son­ra isə Ru­si­ya rəh­bər­li­yi ilə gö­rüş­lər ke­çir­di. Bu gö­rüş­lə­rin əsas mü­za­ki­rə möv­zu­su Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­lin­də ye­ni nü­ans­la­rın ta­pıl­ma­sı­dır. So­çi­də İl­ham Əli­yev­lə Vla­di­mir Pu­ti­nin gö­rü­şün­də də məhz bu mə­sə­lə­də mü­za­ki­rə olun­du". Rus eks­per­tin eh­ti­mal­la­rı­na gö­rə, Azər­bay­can Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev Dağ­lıq Qa­ra­bağ­la bağ­lı ye­ni ad­dım­lar plan­laş­dı­rır: "Bu­na gö­rə də bö­yük döv­lət­lə­rin dəs­tə­yi­ni tə­min et­mə­yə ça­lı­şır. Ha­di­sə­lə­rin xro­no­lo­gi­ya­sı­na diq­qət edək. İyu­lun 4-də er­mə­ni hər­bi bir­ləş­mə­lə­ri Fü­zu­li­nin Al­xan­lı kən­di­nə hü­cum et­di və iki yaş­lı qız­la onun nə­nə­si hə­lak ol­du. Bu fa­ciə Azər­bay­ca­nı aya­ğa qal­dır­dı, həm­çi­nin dün­ya­ya xa­tır­lat­dı ki, mü­na­qi­şə don­du­rul­ma­yıb. Bu ha­di­sə­dən son­ra Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev Tür­ki­yə­də iş­gü­zar sə­fər­də ol­du. Ora­da ABŞ döv­lət ka­ti­bi Reks Til­ler­son­la gö­rüş­dü. Da­nı­şıq­la­rın əsas möv­zu­su Er­mə­nis­ta­nın təx­ri­bat­la­rı idi. Til­ler­son­la gö­rüş­dən dər­hal son­ra İl­ham Əli­yev Rə­cəb Tay­yip Ər­do­ğan­la gö­rüş­dü və onun­la da Dağ­lıq Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­ni mü­za­ki­rə et­di. Ən son­da isə So­çi­də Pu­tin­lə ey­ni möv­zu­nu mü­za­ki­rə et­di. Fər­ziy­yə­lər var ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ­la bağ­lı ye­ni bey­nəl­xalq qə­ra­rın qə­bul edil­mə­si­nə ha­zır­lıq ge­dir".

Di­gər eks­pert­lər də ru­si­ya­lı şərh­çi­nin bu söz­lə­rin­də hə­qi­qət ol­du­ğu­nu qə­bul edir. He­sab edi­lir ki, yu­xa­rı­da ad­la­rı çə­ki­lən öl­kə­lər, o cüm­lə­dən Ru­si­ya re­al təz­yiq me­tod­la­rı­nı işə sal­sa, Er­mə­nis­ta­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də möv­qe­yin­də cid­di də­yi­şik­lik­lər qey­də alı­na bi­lər. Ru­si­ya­nın isə Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin çö­zü­mü üçün in­di­ki si­tua­si­ya­da mü­əy­yən də­yi­şik­lik­lər edil­mə­sin­də ma­raq­lı tə­rəf ki­mi çı­xış et­mə­yə baş­la­ma­sı haq­qın­da son dövr­lər­də səs­lə­nən fi­kir­lə­rin sa­yı ge­də­rək ar­tır. Ru­si­ya Si­ya­si Təd­qi­qat­lar İns­ti­tu­tu­nun di­rek­to­ru, ta­nın­mış po­li­to­loq Ser­gey Mar­kov da bil­di­rir ki, məhz Ru­si­ya­nın təz­yiq­lə­ri ilə Er­mə­nis­tan Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də  də­yi­şik­lik­lər ol­ma­sı­na ra­zı­lıq ve­rə bi­lər. Eks­per­tin fik­rin­cə, tə­rəf­lər da­nı­şıq­lar ma­sa­sı­na tez bir za­man­da otur­ma­sa, re­gi­on­da ge­niş­miq­yas­lı mü­ha­ri­bə qa­çıl­maz ola­caq: "Ap­rel dö­yüş­lə­ri­nin tək­rar­lan­ma­sı eh­ti­ma­lı çox yük­sək­dir. Ona gö­rə də tə­rəf­lər da­nı­şıq­lar ma­sa­sı­na otur­ma­lı­dır. Dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti ilk növ­bə­də Er­mə­nis­ta­nı da­nı­şıq­lar ma­sa­sı­na otur­ma­ğa məc­bur et­mə­li­dir. Ru­si­ya və dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi­nə güc­lü təz­yiq gös­tər­mə­li­dir".

Xa­tır­la­daq ki, bun­dan əv­vəl Azər­bay­can da də­fə­lər­lə, Ru­si­ya da da­xil ol­maq­la, dün­ya­nın Er­mə­nis­ta­na təz­yiq­lə­ri­ni ar­tır­ma­sı­nın va­cib­li­yi­ni bə­yan edib. Er­mə­ni­lə­ri də in­di na­ra­hat edən baş­lı­ca mə­qam­lar­dan bi­ri Ba­kı­nın is­tək və təh­ri­ki ilə Mosk­va­nın İrə­va­na qar­şı mü­əy­yən ge­diş­lər edə bi­lə­cə­yi­dir. Hət­ta be­lə fi­kir­lər səs­lə­nir ki, Ru­si­ya bu məq­səd­lə ye­ni ge­diş­lər də edir. Xü­su­sən də Ru­si­ya və Er­mə­nis­tan ara­sın­da va­hid or­du bir­ləş­mə­lə­ri ya­rat­maq­la. Bu fi­kir ru­si­ya­lı hər­bi eks­pert Pa­vel Fel­gen­hau­er tə­rə­fin­dən də təs­diq­lə­nir. O, diq­qə­ti ilk növ­bə­də ona yö­nəl­dir ki, be­lə bir­ləş­mə­nin ya­ra­dıl­ma­sı Er­mə­nis­ta­na heç bir əla­və üs­tün­lük vəd et­mir: "Ru­si­ya­nın uzaq gə­lə­cə­yə he­sab­lan­mış hə­də­fi Za­qaf­qa­zi­ya­da öz tə­sir dai­rə­si­ni güc­lən­dir­mək­dir. Ru­si­ya və Er­mə­nis­tan ara­sın­da va­hid or­du bir­ləş­mə­lə­ri haq­qın­da ra­zı­laş­ma­nı diq­qət­lə oxu­sa­nız gö­rər­si­niz ki, əs­lin­də heç bir hər­bi qrup­laş­ma möv­cud de­yil. Qə­rar qə­bul olu­nub ki, bu qrup mü­ha­ri­bə vax­tı və ya mü­ha­ri­bə­dən əv­vəl­ki dövr­də ya­ra­na bi­lər. İn­di­ki dinc şə­ra­it­də isə be­lə qrup­laş­ma yox­dur. Hər­bi qrup­laş­ma mü­ha­ri­bə təh­di­di olan za­man ya­ra­dı­la və ya ya­ra­dıl­ma­ya da bi­lər. O, av­to­ma­tik yox, Ru­si­ya və Er­mə­nis­tan pre­zi­dent­lə­ri­nin or­taq qə­ra­rı əsa­sın­da ya­ra­dı­lır. Pre­zi­dent­lə­rin or­taq ra­zı­laş­ma­sı önəm­li­dir. Ru­si­ya­nın be­lə bir qrup­laş­ma­nı Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­si za­ma­nı ya­ra­da­ca­ğı sua­lı­na isə ca­vab ver­mək çox çə­tin­dir. Bö­yük eh­ti­mal­la, Azər­bay­ca­na qar­şı be­lə bir şey edil­mə­yə­cək. Bu mü­qa­vi­lə, bö­yük eh­ti­mal­la, Er­mə­nis­tan tə­rə­fi­nin Ru­si­ya­ya qar­şı na­ra­zı­lı­ğı­nın azal­dıl­ma­sı üçün im­za­la­nıb".

Be­lə və­ziy­yət­də o da xü­su­si qeyd olun­ma­lı­dır ki, Mosk­va­ya in­di­ki və­ziy­yət­də Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ye­ni­dən alov­lan­ma­sı da la­zım de­yil. Çün­ki Ru­si­ya həm də qon­şu Gür­cüs­tan­da NA­TO ilə prob­lem­lər ya­şa­ma­ğa baş­la­yıb və əsas mü­ba­ri­zə­ni də  Qərb­lə elə gür­cü əra­zi­lə­rin­də apar­ma­ğa ha­zır­la­şır. Məhz bu du­rum­da Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin də ye­ni­dən alov­lan­ma­sı Mosk­va üçün sər­fə­li de­yil. Ümu­miy­yət­lə, ha­zır­kı mər­hə­lə­də Cə­nu­bi Qaf­qaz­da sa­bit­li­yin qo­run­ma­sı Ru­si­ya­nın ma­raq­la­rı­na da­ha çox ca­vab ve­rir. Bu ba­xım­dan Ru­si­ya ça­lı­şır ki, böl­gə­də­ki döv­lət­lər­lə sıx tə­mas­lar­da ol­sun, di­gər tə­rəf­dən isə qar­şı­dur­ma meyl­lə­ri əvə­zi­nə əmək­daş­lıq la­yi­hə­lə­ri təq­dim et­sin. Be­lə ol­duq­da Mosk­va Qər­bin böl­gə­yə gə­li­şi­ni də ən­gəll­mək üçün əla­və im­kan­lar qa­zan­mış olur. Am­ma Gür­cüs­tan­da Mosk­va bu is­tə­yi­nə na­il ola bil­mir. Qeyd edək ki, son gün­lər ər­zin­də Ru­si­ya bu sə­bəb­dən Gür­cüs­tan is­ti­qa­mə­tin­də ak­tiv­lə­şib. Mosk­va Gür­cüs­ta­nın iş­ğal olun­muş əra­zi­si Cə­nu­bi Ose­ti­ya­da da ge­niş­miq­yas­lı tə­lim­lə­rə start ve­rib. Bu o vax­ta tə­sa­düf edir ki, ABŞ və NA­TO üzv­lü­yü­nə səy­lə­ri­ni uzun il­lər da­vam et­di­rən Gür­cüs­tan da ən bö­yük bir­gə hər­bi tə­lim­lə­rə baş­la­yıb.  "Nob­le Part­ner" ad­lı ABŞ-Gür­cüs­tan hər­bi tə­lim­lə­rin­də 1600 ABŞ və 800 Gür­cüs­tan həbr­çi­si iş­ti­rak edir. Av­qus­tun 12-ədək da­vam et­mə­si plan­laş­dı­rı­lan tə­lim­lər­də ABŞ qüv­və­lə­ri "M1A2 Ab­rams" tank­la­rı və "M2 Brad­ley" zi­reh­li ma­şın­la­rın­dan is­ti­fa­də edə­cək. Gür­cüs­ta­nın mü­da­fiə na­zi­ri Le­van İzo­ri­ya tə­lim­lə­rin NA­TO-ya üzv olan döv­lət­lə­rin, xü­su­si­lə də ABŞ-ın Gür­cüs­ta­na ver­di­yi dəs­tə­yi ay­dın şə­kil­də gös­tər­di­yi­ni bil­di­rir. Di­gər tə­rəf­dən, bu həf­tə Gür­cüs­ta­na sə­fə­ri plan­laş­dı­rı­lan ABŞ vit­se-pre­zi­den­ti Mayk Pen­sin Gür­cüs­ta­nın NA­TO-ya üzv­lü­yü­nü dəs­tək­lə­yə­cə­yi göz­lə­nir. Tə­bii ki, bü­tün bun­lar Ru­si­ya­nın ma­raq­la­rı ilə zid­diy­yət təş­kil edir. Elə bu sə­bəb­dən də Mosk­va gür­cüs­ta­na da­ah çox diq­qət ye­ti­rir. Tə­bii ki, be­lə bir vaxt­da Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ye­ni­dən alov­lan­ma­sı, yu­xa­rı­da qeyd edil­di­yi ki­mi, Kreml üçün sər­fə­li sa­yıl­mır. Çün­ki be­lə və­ziy­yət­də re­gi­on­da geo­si­ya­si ma­ra­ğı olan Ru­si­ya bu­ra əla­və re­surs­lar cəlb et­mək məc­bu­riy­yə­tin­də qa­la­caq. Su­ri­ya, Uk­ray­na, Gür­cüs­tan­da on­suz da bö­yük re­surs­lar cəm­ləş­di­rən Ru­si­ya üçün Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si sə­bə­bin­dən re­gio­na əla­və qüv­və və diq­qət ayır­maq isə sər­fə­li sa­yıl­mır. Bu sə­bəb­dən Kreml üçün ər yax­şı va­ri­ant Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nin dinc yol­la çö­zü­mü is­ti­qa­mə­tin­də əmə­li ad­dım­lar atıl­ma­sı­dır. Bu­na na­il ol­maq üçün isə Krem­lin Er­mə­nis­ta­na cü­zi təz­yiq­lə­ri be­lə ki­fa­yət edər. Er­mə­nis­tan­da he­sab edi­lir ki, Azər­bay­can pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev­lə Ru­si­ya pre­zi­den­ti Vla­di­mir Pu­ti­nin  So­çi gö­rü­şün­dən son­ra Mosk­va­nın Qa­ra­bağ si­ya­sə­tin­də Ba­kı­nın xey­ri­nə olan mə­qam­lar da­ha da ar­tıb. Gö­rüş­də Qa­ra­bağ­da möv­cud sta­tus-kvo­nun da­vam et­mə­yə­cə­yi haq­da apa­rı­lan mü­za­ki­rə­lər də pre­zi­dent­lə­rin gö­rü­şün­də Ba­kı­nın möv­qe­yi­nin bun­dan son­ra da­ha güc­lü ola­ca­ğı eh­ti­ma­lı­nı ar­tı­rır. He­sab et­mək olar ki, Ru­si­ya mü­na­qi­şə­nin həl­li ilə bağ­lı apa­rı­lan da­nı­şıq­la­rı da­lan­dan çı­xa­ra­raq can­lan­dı­ra­caq. Ən azın­dan, özü­nün geo­si­ya­si ma­raq­la­rı ba­xı­mın­dan. Be­lə­lik­lə, Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də ta­mam fərq­li bir mən­zə­rə ya­ran­maq üz­rə­dir. Bu mən­zə­rə mü­na­qi­şə­nin ya­xın tez­lik­də həl­li­ni tap­ma­sı­nı ta­ma­mi­lə müm­kün edir. Hər hal­da, Ru­si­ya­nın Er­mə­nis­ta­na təz­yiq­lə­ri­ni ar­tır­ma­sı ha­lın­da bu­nu göz­lə­mək olar. Er­mə­nis­tan isə Ru­si­ya­nın təz­yiq­lə­rin­dən son­ra mü­va­fiq ad­dım­lar at­ma­sa, bir­mə­na­lı ay­dın­dır ki, Kreml dö­yüş mey­da­nın­da onu yal­nız bu­ra­xa­caq. Be­lə və­ziy­yət­də er­mə­ni tə­rə­fi­nin məğ­lu­biy­yə­ti­nin qa­çıl­maz ola­ca­ğı­nı Er­mə­nis­tan or­du­su­nun "gü­cü" haq­da da­im po­pu­list çı­xış­lar edən "ko­man­dos" lə­qəb­li ge­ne­ral-ma­yor Ar­ka­di Ter-Ta­de­vos­yan be­lə eti­raf edir. Юl­kə­si­nin acı­na­caq­lı və­ziy­yə­ti haq­da da­nı­şan Ter-Ta­de­vos­yan in­san­la­rın Er­mə­nis­ta­nı tərk et­di­yi­ni, əha­li­nin acı­na­caq­lı və­ziy­yət­də ya­şa­dı­ğı­nı bil­di­rib: "Təm­tə­raq­lı xid­mə­ti av­to­mo­bil­lər sür­mək üçün 350 min dol­lar ayı­rır­lar. Mü­ha­ri­bə və­ziy­yə­tin­də bu cah-ca­lal nə­yə la­zım­dır? Ka­sıb öl­kə­də zən­gin ya­şa­maq ayıb­dır. Xalq öl­kə­ni tərk edir, baş­qa öl­kə­lə­rə ge­dir­lər. Çün­ki bu­ra­da iş yox­dur". Bü­tün bun­lar isə Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin tən­zim­lən­mə­si məq­sə­di­lə Azər­bay­ca­nın ən müx­tə­lif sa­hə­lər üz­rə fəa­liy­yə­ti­nin ar­tıq öz nə­ti­cə­lə­ri­ni ver­mə­yə baş­la­dı­ğı­nı gös­tə­rir. Be­lə­lik­lə, Er­mə­nis­ta­nın bü­tün əsas da­yaq­la­rın­dan təd­ri­cən məh­rum edil­mə­si düş­mən öl­kə­yə Azər­bay­ca­nın şərt­lə­ri ilə ra­zı­laş­maq­dan baş­qa çı­xış yo­lu qoy­mur.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.