Azər­bay­ca­nın "İş­ğal si­ya­sə­ti Er­mə­nis­ta­nı tam çök­dü­rə­cək" proq­no­zu sü­rət­lə doğ­ru­lur...

Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həll pro­se­sin­də ha­di­sə­lə­rin bun­dan son­ra han­sı is­ti­qa­mət­də cə­rə­yan edə­cə­yi ət­ra­fın­da in­di ən müx­tə­lif fi­kir­lər səs­lə­nir. Azər­bay­can və Ru­si­ya pre­zi­dent­lə­ri­nin mə­lum So­çi gö­rü­şün­dən son­ra əsas fi­kir bun­dan iba­rət­dir ki, Mosk­va mə­sə­lə­nin da­nı­şıq­lar yo­lu ilə çö­zül­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də İrə­va­na mü­əy­yən təz­yiq­lər gös­tə­rə­cək. An­caq bu təz­yiq­lə­rin nə də­rə­cə­də sə­mə­rə­li ola­ca­ğı, is­tə­ni­lən nə­ti­cə­ni ve­rib-ver­mə­yə­cə­yi hə­lə də­qiq mə­lum de­yil. Azər­bay­can isə ar­tıq nə­ti­cə gör­mək is­tə­yir və bu nə­ti­cə­ni, la­zım gə­lər­sə, güc yo­lu ilə də əl­də edə­cə­yi­ni açıq bə­yan edir.

Rəs­mi Ba­kı­nın bu möv­qe­yin­də haq­lı ol­ma­sı bey­nəl­xalq miq­yas­da da açıq eti­raf olu­nur. Mə­sə­lən, bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lər üz­rə ta­nın­mış ame­ri­ka­lı eks­pert Pi­ter Teys bil­di­rir ki, Er­mə­nis­tan Azər­bay­ca­nın su­ve­ren əra­zi­si olan Dağ­lıq Qa­ra­bağ böl­gə­sin­dən və yed­di ət­raf ra­yo­nun­dan iş­ğal­çı or­du­su­nu ge­ri çək­mə­li və bey­nəl­xalq hü­qu­qun prin­sip­lə­ri­nə, BMT Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­nın qət­na­mə­lə­ri­nə hör­mət et­mə­li­dir. Əks hal­da o, Azər­bay­ca­nın ye­nə bey­nəl­xalq hü­quq nor­ma­la­rı­na əsa­sən bu nə­ti­cə­yə güc yo­lu ilə sa­hib ol­maq haq­qı­nı özün­də sax­la­dı­ğı­nı bil­di­rir. Eks­pert bil­di­rir ki, in­di­ki və­ziy­yət­də ən op­ti­mal çı­xış yo­lu İrə­va­nın möv­cud sta­tus-kvo­nu sax­la­maq cəhd­lə­rin­dən əl çək­mə­si və Ba­kı ilə da­nı­şıq­la­ra baş­la­ma­sı­dır. Onun fik­rin­cə, bu­ra­da bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yət, o cüm­lə­dən ATƏT-in Minsk Qru­pu­na həm­sədr­lik edən öl­kə­lə­rin də qə­ti hə­rə­kə­tə keç­mə­si ol­duq­ca va­cib­dir: "Qərb dün­ya­sı Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də tə­şəb­bü­sün yal­nız Ru­si­ya­nın əlin­də ol­ma­sı­na im­kan ver­mə­mə­li­dir. He­sab edi­rəm ki, ATƏT, Av­ro­pa İt­ti­fa­qı və di­gər müx­tə­lif bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar Qaf­qaz re­gio­nun­da sül­hün və sa­bit­li­yin tə­min edil­mə­si üçün fə­al rol oy­na­ma­lı­dır. On­lar bu­ra­da­kı mü­na­qi­şə­lə­rə mü­na­si­bət­də  bey­nəl­xalq hü­qu­qun prin­sip­lə­ri­ni mü­da­fiə et­mə­li­dir". Əks hal­da re­gi­on­da mü­rək­kəb və bü­tün dün­ya üçün cid­di təh­did mən­bə­yi sa­yı­lan gər­gin və­ziy­yə­tin da­vam et­mə­si qa­çıl­maz sa­yı­lır.

Bu­nun­la ya­na­şı diq­qət həm də ona yö­nəl­di­lir ki, re­al ad­dım­lar atıl­ma­ya­ca­ğı təq­dir­də, mü­na­qi­şə­nin hər an alov­lan­ma eh­ti­ma­lı ki­fa­yət qə­dər bö­yük­dür. ABŞ-ın "Fo­re­ign Po­licy Re­se­arch İns­ti­tu­te" ana­li­tik mər­kə­zi də bu­nu is­tis­na et­mir. Mər­kəz xa­tır­la­dır ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin iş­ğal üzə­rin­də qu­ru­lan bir çox ağ­rı­lı sə­bə­bi var və iş­ğal fak­tı ara­dan qalx­ma­dı­ğı üçün hər­bi əmə­liy­yat­lar is­tə­ni­lən an tək­rar­la­na, özü də ki­fa­yət qə­dər ge­niş miq­yas ala bi­lər: "Cə­nu­bi Qaf­qaz sa­kin­lə­ri ötən il he­sab edir­di­lər ki, 2017-ci il­də bu mü­na­qi­şə ət­ra­fın­da gər­gin­lik ol­ma­ya­caq, böl­gə­də ümu­mi­lik­də hər şey yax­şı for­ma­da cə­rə­yan edə­cək. La­kin bu ba­rə­də po­zi­tiv da­nış­maq ar­tıq çə­tin­dir. Re­gi­on­da alov­lan­maq eh­ti­ma­lı olan əsas mü­na­qi­şə Dağ­lıq Qa­ra­bağ­dır. Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­nin iş­ğal al­tın­da qal­ma­sı ilə bir­mə­na­lı şə­kil­də ba­rış­maq niy­yə­tin­də de­yil". Elə bu fon­da diq­qət ona yö­nəl­di­lir ki, Azər­bay­can Or­du­su­nu müa­sir si­lah­lar­la təc­hiz et­mək­də da­vam edir və ay­dın­dır ki, hə­min si­lah­lar sa­də­cə ki­mə­sə nü­ma­yiş et­di­ril­mək üçün alın­mır. Mər­kəz bil­di­rir ki, Azər­bay­ca­nın si­lah­la­rın bö­yük ək­sə­riy­yə­ti­ni Er­mə­nis­ta­nın əsas ha­mi­si sa­yı­lan Ru­si­ya­dan al­ma­sı İrə­va­nı çox na­ra­hat edir. Am­ma Er­mə­nis­ta­nın bu pro­se­sin qar­şı­sı­nı al­maq­da aciz ol­ma­sı da xü­su­si ola­raq vur­ğu­la­nır.

Mə­sə­lə­yə qeyd edi­lən ra­kurs­dan ABŞ-ın da­ha bir araş­dır­ma mər­kə­zi olan "Ja­mes­town Fo­un­da­ti­on"in eks­pert­lə­ri də xü­su­si diq­qət ye­ti­rir. Qu­rum Azər­bay­ca­na Ru­si­ya si­la­hı­nın çat­dı­rıl­ma­sı­na və Er­mə­nis­tan tə­rə­fin­dən bu­na zə­if re­ak­si­ya ve­ril­mə­si­nə da­ir ma­raq­lı bir araş­dır­ma ya­yıb. Ame­ri­ka eks­pert­lə­ri­nin gəl­di­yi qə­na­ət bu­dur ki, baş ve­rən­lər əs­lin­də Ru­si­ya üçün sa­də­cə for­post ro­lu oy­na­yan Er­mə­nis­ta­nın əl-qo­lu­nun bağ­lı ol­du­ğu­nu nü­ma­yiş et­di­rir. Fon­dun ana­li­tik­lə­ri iki­tə­rəf­li hər­bi-tex­ni­ki əmək­daş­lıq haq­qın­da ra­zı­laş­ma üz­rə Ru­si­ya­dan Azər­bay­ca­na çat­dı­rı­lan hər­bi tex­ni­ka­nın və dö­yüş sur­sat­la­rı­nın həc­mi­nin ki­fa­yət qə­dər bö­yük ol­du­ğu­nu bil­di­rir və bu­nun Er­mə­nis­tan­da cid­di təş­viş ya­rat­ma­sı­nın da tə­bii ol­du­ğu­nu bə­yan edir­lər: "İrə­van re­gi­on­da Ru­si­ya­nın ən ya­xın müt­tə­fi­qi ola­raq, Ru­si­ya si­la­hı­nın Ba­kı­ya sa­tı­şı ilə bağ­lı na­ra­zı­lı­ğı­nı də­fə­lər­lə ifa­də edib, xü­su­sən də 2016-cı ilin ap­re­lin­də Qa­ra­bağ­da dö­yüş əmə­liy­yat­la­rı baş­la­nan­dan son­ra. Ye­ri gəl­miş­kən, bu ya­xın­lar­da Er­mə­nis­tan pre­zi­den­ti Serj Sar­kis­yan qeyd et­miş­di ki, Ru­si­ya si­la­hı­nın Ba­kı­ya sa­tı­şı Ru­si­ya-Er­mə­nis­tan mü­na­si­bət­lə­ri­nin ən prob­le­ma­tik mə­sə­lə­si­dir. An­caq İrə­van­dan kəs­kin re­ak­si­ya in­di­yə­dək də mü­şa­hi­də olun­ma­yıb". Bil­di­ri­lir ki, be­lə pas­siv möv­qe bir ne­çə amil­lə izah edi­lə bi­lər: "Bi­rin­ci­si, Er­mə­nis­ta­nın ener­ge­ti­ka sek­to­ru­nun (elek­trik ener­ji­si­nin ha­zır­lan­ma­sı, ener­ji və qaz böl­gü­sü) 60-80 fai­zə qə­də­ri Ru­si­ya döv­lət kor­po­ra­si­ya­la­rı­nın əlin­də cəm­lə­nib. İkin­ci­si, Ru­si­ya bank­la­rı­nın Er­mə­nis­ta­nın ma­liy­yə sek­to­run­da iş­ti­ra­kı əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də ar­tıb. Üçün­cü­sü, İrə­van hər­bi mə­sə­lə­lər­də əv­vəl­ki ki­mi Mosk­va­dan ası­lı ola­raq qal­maq­da­dır. Da­ha də­qi­qi, Er­mə­nis­tan Ru­si­ya­nın Güm­rü­də yer­ləş­di­ril­miş 102-ci hər­bi ba­za­sın­dan ası­lı­dır".

Be­lə­lik­lə, Ru­si­ya si­la­hı­nın Ba­kı­ya çat­dı­rıl­ma­sı ilə əla­qə­dar ar­tan na­ra­zı­lı­ğa bax­ma­ya­raq, İrə­va­nın Mosk­va ilə mün­si­bət­lər­də eh­ti­yat­la hə­rə­kət et­mək­dən baş­qa se­çi­mi yox­dur: "Baş­qa söz­lə, Er­mə­nis­ta­nın təh­lü­kə­siz­lik prob­le­mi in­di­ki şə­ra­it­də bü­tün baş­qa iq­ti­sa­di, so­si­al və ya si­ya­si dü­şün­cə­lə­ri üs­tə­lə­yib". Am­ma o da ay­dın­dır ki, ya­ran­mış və­ziy­yət­də Er­mə­nis­ta­nın təh­lü­kə­siz­li­yi­nin tam tə­min edil­mə­si Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­lin­dən ke­çir. Çün­ki bu mü­na­qi­şə da­vam et­dik­cə onun hərb müs­tə­vi­sin­də çö­zül­mə eh­ti­ma­lı da yük­sək ola­raq qa­lır və hər­bi əmə­liy­yat­la­rın ye­ni­dən baş­lan­ma­sı Er­mə­nis­ta­nın bir döv­lət ola­raq tam tə­nəz­zü­lü­nü qa­çıl­maz edir. Məhz bu sə­bəb­dən Qərb­də də he­sab edir­lər ki, Er­mə­nis­tan Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin da­nı­şıq­lar yo­lu ilə həl­li­ni tap­ma­sın­da ar­tıq əmə­li ad­dım­lar at­ma­lı­dır. Əks hal­da Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin in­di­yə qə­dər Er­mə­nis­ta­na vur­du­ğu zə­rə­rin həc­mi da­ha bö­yük sü­rət­lə art­maq­da da­vam edə­cək. Özü də bu zə­rər­lər ən müx­tə­lif sa­hə­lər üz­rə özü­nü qa­ba­rıq bü­ru­zə ve­rir. Mə­sə­lən, elə or­du sa­hə­sin­də.

Mə­lum hə­qi­qət­dir ki, bu gün er­mə­ni gənc­lə­rin Enr­mə­nis­tan­dan  di­dər­gin düş­mə­si­nin üm­də sə­bəb­lə­rin­dən bi­ri bi­la­va­si­tə Qa­ra­bağ konf­lik­ti­dir. Yə­ni Azər­bay­can əra­zi­lə­rin­də dö­yüş­mək is­tə­mə­yən er­mə­ni gənc­lər ən yax­şı çı­xış yol­la­rın­dan bi­ri­ni öl­kə­ni tərk et­mək­də gö­rür. Bu fon­da Azər­bay­ca­nın hər cür la­zı­mi və­sa­it­lər­lə tə­min olun­muş, çox cid­di hər­bi tə­lim keç­miş or­du­su ol­du­ğu hal­da, Er­mə­nis­tan­da bu­nun tam ək­si mü­şa­hi­də olu­nur. Er­mə­ni or­du­sun­da əs­gər­lə­rin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti dö­yü­şə get­mək­dən, post­la­ra çıx­maq­dan im­ti­na edir, Serj Sar­kis­ya­na öz­gə tor­paq­la­rı üçün dö­yüş­mə­yə­cək­lə­ri haq­da möv­qe­lə­ri­ni çat­dı­rır­lar. Eks­pert­lər he­sab edir ki, tor­paq­la­rı­mı­zı iş­ğal edən döv­lə­tin or­du­su­nun bu və­ziy­yə­tə düş­mə­si Azər­bay­can üçün əla­və üs­tün­lük­lər de­mək­dir. Bu ara­da bir mə­qa­mı da qeyd edək ki, Er­mə­nis­tan or­du­sun­da ne­qa­tiv hal­la­rın sa­yı­nın art­ma­sı ilə bağ­lı "Fa­ce­bo­ok" so­si­al şə­bə­kə­sin­də bu gün­lər­də ye­ni ma­raq­lı mə­lu­mat­lar üzə çı­xıb. Mə­sə­lən, "Fa­ce­bo­ok"da pay­la­şı­lan mə­lu­ma­ta gö­rə, Azər­bay­ca­nın iş­ğal olun­muş əra­zi­lə­rin­də yer­lə­şən hər­bi his­sə­lə­rin bi­rin­də müd­dət­li hər­bi xid­mət ke­çən üç hər­bi qul­luq­çu ara­sın­da əl­bə­ya­xa da­va ilə nə­ti­cə­lə­nən mü­na­qi­şə baş ve­rib. Mü­na­qi­şə­yə sə­bəb ki­mi za­bit­lə­rin la­qeyd mü­na­si­bə­ti nə­ti­cə­sin­də əs­gər­lər ara­sın­da "de­dov­şi­na" hal­la­rı­nın art­ma­sı gös­tə­ri­lir. Be­lə ki, qeyd edi­lən ala­yın ra­bi­tə bö­lü­yün­də xid­mət ke­çən əs­gər­lər Ru­bik Avak­yan və Se­rik Ge­vor­kyan hə­min bö­lük­də xid­mət edən di­gər əs­gər, Er­mə­nis­tan hər­bi ko­mis­sar­lı­ğın­dan hər­bi xid­mə­tə ça­ğı­rı­lan Ka­ren Akop­ya­na də­fə­lər­lə təz­yiq gös­tə­rə­rək on­la­rın "bo­tin­ka"la­rı­nı tə­miz­lə­mə­yi tə­ləb edib. Ka­ren Akop­ya­nın qo­hu­mu Ar­tur Ama­tu­ni özü­nün srsi­al şə­bə­kə sə­hi­fə­sin­də bil­di­rib ki, Ka­ren əs­gər yol­daş­la­rı­nın tə­lə­bi­ni ye­ri­nə ye­tir­mək­dən im­ti­na edər­kən Ru­bik və Se­rik is­ti­fa­də­yə ya­rar­sız olan ra­di­os­tan­si­ya­nın eh­ti­yat his­sə­lə­ri ilə dö­yə­rək onə bə­dən xə­sa­rət­lə­ri ye­ti­rib­lər. Al­dı­ğı zər­bə­lər­dən bi­lə­yi sı­nan Akop­yan hos­pi­ta­la yer­ləş­di­ri­lib.

Di­gər ha­di­sə isə Ta­lış kən­di ət­ra­fın­da yer­lə­şən hər­bi his­sə­də baş ve­rib. Ova­nes Mi­nas­yan ad­lı so­si­al şə­bə­kə is­ti­fa­də­çi­si öz "Fa­ce­bo­ok" sə­hi­fə­sin­də pay­laş­dı­ğı mə­lu­mat­da bil­di­rib ki, ya­xın dos­tu­nun xid­mət et­di­yi hər­bi his­sə­də 6 hər­bi qul­luq­çu ara­sın­da ni­zam­na­mə­dən­kə­nar mü­na­si­bət­lər zə­mi­nin­də küt­lə­vi da­va baş ve­rib. Da­va nə­ti­cə­sin­də müx­tə­lif bə­dən xə­sa­rət­lə­ri alan 4 hərb­çi hos­pi­ta­la yer­ləş­di­ri­lib. Er­mə­nis­tan or­du­sun­da ni­zam­na­mə­dən­kə­nar mü­na­si­bət­lə­rin sa­yı­nın art­ma­sı­nı təs­diq edən di­gər pay­la­şı­mı isə so­si­al şə­bə­kə va­si­tə­si­lə Qur­gen Pet­ros­yan ad­lı is­ti­fa­də­çi edib. O bil­di­rib ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ əra­zi­sin­də­ki hər­bi his­sə­lər­dən bi­rin­də xid­mət edən da­yı­sı oğ­lu, ka­pi­tan Edik Po­qos­yan ko­man­dan­lı­ğın ona qə­rəz­li mü­na­si­bə­tin­dən be­zə­rək də­fə­lər­lə tər­xis olun­maq is­tə­sə də, bu­na na­il ol­ma­yıb. Məhz bu sə­bəb­dən­dir ki, o ar­tıq üçün­cü də­fə hər­bi his­sə­ni öz­ba­şı­na tərk edə­rək İrə­va­na qa­çıb. Ümu­miy­yət­lə, bu qə­bil­dən olan mi­sal­la­rın sa­yı­nı ye­tə­rin­cə ar­tır­maq müm­kün­dür.

Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si həm­çi­nin re­gi­on­da Er­mə­nis­ta­nın iq­ti­sa­di la­yi­hə­lər­dən təc­rid edil­mə­si­nin də kö­kün­də du­ran baş­lı­ca sə­bəb­dir. Tə­ca­vü­zə son ver­mə­di­yi üçün Er­mə­nis­ta­na mü­na­si­bət­də Azər­bay­can iq­ti­sa­di təc­rid si­ya­sə­ti­ni bu gün ki­fa­yət qə­dər uğur­la yü­rü­dür. Mə­lum­dur ki, Azər­bay­can iq­ti­sa­di ba­xım­dan re­gi­on­da söz sa­hi­bi öl­kə­dir və bir çox re­gio­nal, qlo­bal ener­ji, nəq­liy­yat, ti­ca­rət la­yi­hə­lə­rin­də həl­le­di­ci tə­rəf­dir. Be­lə və­ziy­yət­də Dağ­lıq Qa­ra­bağ və on­dan kə­nar­da­kı da­ha yed­di Azər­bay­can ra­yo­nu­nu iş­ğal al­tın­da sax­la­yan və bu tə­ca­vü­zə son ver­mək is­tə­mə­yən Er­mə­nis­ta­nı Azər­bay­can iq­ti­sa­di ba­xım­dan tam təc­rid ha­lı­na sal­maq im­ka­nı­na ma­lik­dir. Bu im­kan­la­rın işə sa­lın­ma­sı Er­mə­nis­ta­nı in­di­ki çə­tin və­ziy­yə­tə sa­lıb. İş­ğal si­ya­sə­ti isə Er­mə­nis­ta­nın sa­də in­san­la­rı­nın hə­ya­tı­nı da­ha da çə­tin­ləş­di­rib. Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti­nin öl­kə içə­ri­sin­də ya­rat­dı­ğı sə­fa­lət və qa­nun­suz­luq mü­hi­ti­nin əsa­sın­da bu mə­na­da Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin da­yan­dı­ğı­nı er­mə­ni cə­miy­yə­ti yax­şı bi­lir. Bu sə­bəb­dən ha­ki­miy­yə­tin Qa­ra­bağ si­ya­sə­tin­dən Er­mə­nis­ta­nın özün­də də na­ra­zı­lıq­lar ar­tır. Hu­ma­ni­tar, bey­nəl­xalq dip­lo­ma­tik əla­qə­lər və di­gər pa­ra­metr­lər ba­xı­mın­dan da Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si Er­mə­nis­tan­da cid­di prob­lem­lər ya­ra­dıb. İn­di be­lə və­ziy­yət­də mü­na­qi­şə­nin ye­ni­dən hərb müs­tə­vi­sin­də çö­zül­mə­si Er­mə­nis­tan üçün da­ğı­dı­cı nə­ti­cə­lə­rə sə­bəb ola­caq. Elə bu sə­bəb­dən he­sab edi­lir ki, er­mə­ni tə­rə­fi ye­ni fə­la­kət­lər­dən qaç­maq üçün da­nı­şıq­lar yo­lu ilə mə­sə­lə­nin həl­li­nə ra­zı­lıq ver­mə­li­dir.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.