Pre­zi­dent­lə­rin və XİN baş­çı­la­rı­nın gö­rü­şü baş tut­sa da, tut­ma­sa da, Er­mə­nis­tan da­la­na pər­çim­lə­nir...

Cəb­hə­də baş ve­rən son ha­di­sə­lər er­mə­ni təx­ri­bat­la­rı nə­ti­cə­sin­də hər­bi əmə­liy­yat­la­rın ye­ni­lən­mə­si eh­ti­ma­lı­nın ye­ni­dən art­dı­ğı­nı gös­tə­rir. Hər də­fə cid­di zər­bə­lər al­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, düş­mən tə­rəf təx­ri­bat­la­ra ara ver­mir. Elə bu­nun nə­ti­cə­si­dir ki, Er­mə­nis­tan si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin böl­mə­lə­ri cəb­hə­nin müx­tə­lif is­ti­qa­mət­lə­rin­də iri­çap­lı pu­lem­yot­lar­dan və snay­per tü­fəng­lə­rin­dən də is­ti­fa­də et­mək­lə sut­ka ər­zin­də atəş­kəs re­ji­mi­ni poz­maq­da da­vam edir.

Düz­dür, qeyd olun­du­ğu ki­mi, hər də­fə də la­yiq­li ca­vab­la­rı­nı alır­lar. Am­ma o da ay­dın­dır ki, ha­di­sə­lə­rin bu səp­ki­də in­ki­şa­fı Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin sülh yo­lu ilə həl­li eh­ti­ma­lı­nı azal­dır, mə­sə­lə­nin hərb müs­tə­vi­sin­də çö­zü­mü­nü sü­rət­lə ya­xın­laş­dı­rır.

Azər­bay­can ar­tıq ya­ran­mış və­ziy­yət­lə bağ­lı öz xə­bər­dar­lıq­la­rı­nı edib. So­nun­cu be­lə xə­bər­dar­lıq isə Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi və Mü­da­fiə Na­zir­li­yi­nin bir­gə bə­ya­na­tın­da öz ək­si­ni ta­pıb. Bu­ra­da açıq mətn­lə vur­ğu­la­nır ki, Azər­bay­can bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yə­tin dəs­tə­yi ilə mü­na­qi­şə­nin cid­di da­nı­şıq­lar yo­lu ilə həl­li is­ti­qa­mə­tin­də səy­lə­ri ar­tır­dı­ğı hal­da, Er­mə­nis­tan da­nı­şıq­lar pro­se­si­ni poz­maq, iş­ğa­la əsas­la­nan sta­tus-kvo­nu sax­la­maq və qəs­dən və­ziy­yə­ti gər­gin­ləş­dir­mək məq­sə­di­lə təx­ri­bat­la­ra əl atır: "Er­mə­nis­ta­nın bu əməl­lə­ri, əv­vəl­lər ol­du­ğu ki­mi, am­ma da­ha güc­lü və cid­di for­ma­da bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yət tə­rə­fin­dən rədd edil­mə­li və qı­nan­ma­lı­dır. Əks təq­dir­də, Er­mə­nis­tan cə­za­sız qal­dı­ğı­nı gö­rə­rək ye­ni hər­bi avan­tü­ra­la­ra əl ata­caq... Mü­na­qi­şə­yə son qoy­maq, sülh və əmi­na­man­lı­ğı tə­min et­mək üçün Azər­bay­ca­nın iş­ğal olun­muş əra­zi­lə­rin­dən Er­mə­nis­tan qo­şun­la­rı­nın çı­xa­rıl­ma­sı müt­ləq şə­kil­də la­büd­dür... Er­mə­nis­ta­nın təx­ri­bat­la­rı­nın qar­şı­sı­nı al­maq və qo­şun­la­rın tə­mas xət­ti bo­yun­ca Azər­bay­ca­nın mül­ki əha­li­si­nin təh­lü­kə­siz­li­yi­ni tə­min et­mək üçün Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri bü­tün la­zı­mi təd­bir­lə­ri gö­rür və bun­dan son­ra da gö­rə­cək. Bir da­ha bə­yan edi­rik ki, Er­mə­nis­ta­nın tö­rət­di­yi təx­ri­bat­la­ra və Azər­bay­ca­na qar­şı da­vam edən iş­ğa­lın nə­ti­cə­lə­ri­nə gö­rə mə­su­liy­yət tam şə­kil­də Er­mə­nis­ta­nın üzə­ri­nə dü­şür".

Be­lə­lik­lə, Azər­bay­can ye­nə mə­sə­lə­ni kon­kret şə­kil­də qo­yur və onun həl­li üçün düş­mə­nin si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin zəbt olun­muş tor­paq­lar­dan çı­xa­rıl­ma­sı­nın va­cib­li­yi­ni ön pla­na çə­kir. Bu­na əməl olun­ma­ya­ca­ğı hal­da isə konf­lik­tin hərb müs­tə­vi­sin­də çö­zül­mə­si qa­çıl­maz sa­yı­lır. La­kin er­mə­ni tə­rə­fi­nin cəb­hə təx­ri­bat­la­rı bu qə­naə­tə gəl­mə­yə əsas ve­rir ki, düş­mən hərb müs­tə­vi­sin­də da­ha bir la­yiq­li dərs al­ma­yın­ca, Qa­ra­bağ dü­yü­nü­nün sülh yo­lu ilə çö­zül­mə­si­nə ra­zı­lıq ver­mə­yə­cək. Məhz bu sə­bəb­dən ək­sər eks­pert­lər ye­ni­dən Qa­ra­bağ­da hər­bi əmə­liy­yat­la­rın ak­tiv fa­za­ya ke­çə­cə­yi­ni proq­noz­laş­dı­rır. Mə­sə­lən, ru­si­ya­lı po­li­to­loq Ser­gey Mar­ke­do­nov ya­xın gün­lər ər­zin­də ye­ni sa­va­şın ol­ma­sı­nı is­tis­na et­mir: "Bu il Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ilə bağ­lı iki ha­di­sə göz­lə­nir. Bi­ri pre­zi­dent­lə­rin gö­rü­şü, di­gə­ri xa­ri­ci iş­lər na­zir­lə­ri­nin BMT-nin Baş As­samb­le­ya­sın­da göz­lə­ni­lən gö­rü­şü. He­sab edi­rəm ki, heç bir gö­rüş mü­na­qi­şə­nin həl­li­nə tə­sir et­mə­yə­cək və ye­ni mü­ha­ri­bə baş­la­ya­caq. Toq­quş­ma­lar av­qust­da, ya da sen­tyabr­da ola bi­lər". Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, Qa­ra­bağ­da iki kəs­kin toq­quş­ma da müm­kün­dür: "Yə­ni pre­zi­dent­lə­rin gö­rü­şün­dən son­ra da toq­quş­ma baş­la­ya bi­lər, həm­çi­nin, na­zir­lə­rin gö­rü­şün­dən son­ra da. Am­ma kəs­kin­ləş­mə ola­caq. Bu­nu ki­min baş­la­ya­ca­ğı­nı de­mək çə­tin­dir. Müm­kün­dür ki, tə­rəf­lər­dən bi­ri­nin əsəb­lə­ri döz­mə­sin və toq­quş­ma baş­la­sın". Ey­ni möv­qe Mosk­va Kar­ne­gi Mər­kə­zi­nin El­mi Şu­ra­sı­nın üz­vü, ta­nın­mış po­li­to­loq Alek­sey Ma­la­şen­kov tə­rə­fin­dən də sər­gi­lə­nir. O, in­di­ki və­ziy­yət­də  Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həll edil­mə­si­nin re­al pers­pek­ti­vi­ni gör­mür: "Ha­zır­da hər­bi toq­quş­ma­lar­dan qaç­maq im­kan­la­rı prio­ri­tet­dir. Am­ma bu­nun özü də mü­na­qi­şə­nin həl­li de­yil. Ay­dın­dır ki, da­nı­şıq­lar ola­caq, am­ma konf­lik­tin həll edil­mə­si üçün re­al pers­pek­tiv yox­dur". Eks­pert Ru­si­ya­nın Qa­ra­bağ cəb­hə­sin­də­ki hər­bi toq­quş­ma­la­rın qar­şı­sı­nın al­ma­sın­da han­sı rol oy­na­ma­sı ba­rə­də sua­lı da ca­vab­lan­dı­rıb. O bil­di­rib ki, Ru­si­ya mü­na­qi­şə­nin hər­bi yol­la həl­lin­də ma­raq­lı de­yil: "Si­lah­lı mü­na­qi­şə baş­la­yar­sa, Ru­si­ya han­sı­sa bir möv­qe seç­mə­yə məc­bur ola­caq. Söh­bət ar­bitr ro­lun­da çı­xış et­mək­dən get­mir. Ru­si­ya sülh pro­se­si­ni dəs­tək­lə­yir və bu möv­qe onu ta­ma­mi­lə qa­ne edir".

He­sab olu­nur ki, mə­sə­lə­nin hərb yo­lu ilə çö­zül­mə­si ha­lın­da baş­la­na­caq hər­bi əmə­liy­yat­la­rın miq­ya­sı da­ha ge­niş ola­caq. Azər­bay­ca­nın hər­bi əmə­liy­yat­la­rı hət­ta zəbt edil­miş bü­tün əra­zi­lə­ri tam azad et­mə­yə­nə qə­dər da­vam et­dir­mə­si be­lə is­tis­na de­yil. Er­mə­nis­ta­nın isə bu və­ziy­yət­də Azər­bay­can Or­du­su­nun qar­şı­sı­nı al­ma­sı müm­kün­süz­dür və bu­nu Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi də da­xil ol­maq­la, düş­mən öl­kə­nin bü­tün cə­miy­yə­ti yax­şı bi­lir. Ey­ni za­man­da ha­di­sə­lə­rin gər­gin­lik məc­ra­sın­da in­ki­şa­fı­nın qar­şı­sı­nı al­maq üçün Minsk Qru­pu­nun həm­sədr öl­kə­lə­ri­nin də mü­va­fiq ad­dım­lar at­ma­sı, Er­mə­nis­ta­na cid­di təz­yiq­lər gös­tər­mə­si va­cib sa­yı­lır. Am­ma in­di­lik­də gö­rü­nən odur ki, ATƏT-in Minsk Qru­pu Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin dinc yol­la həl­li­ni öz üzə­ri­nə gö­tür­sə də, hə­lə də haqq-əda­lə­tin bər­pa­sı üçün re­al ad­dım at­mır. Bu du­rum­da  Azər­bay­can mü­na­qi­şə­nin yal­nız öl­kə­mi­zin əra­zi bü­töv­lü­yü çər­çi­və­sin­də hər­bi həll hü­qu­qu­nu özün­də sax­la­dı­nı ən yük­sək sə­viy­yə­də bə­yan edir. Di­gər tə­rəf­dən, yu­xa­rı­da qeyd olun­du­ğu ki­mi, er­mə­ni­lə­rin hə­rə­kə­ti də Azər­bay­ca­nı bu­na va­dar edir. Çün­ki Er­mə­nis­tan tə­rə­fi cəb­hə xət­tin­də mü­tə­ma­di təx­ri­bat­lar tö­rə­dir, hər gün Azər­bay­can Or­du­su­nun möv­qe­lə­ri­ni, ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­ni və mül­ki şəxs­lə­ri müx­tə­lif si­lah­lar­dan atə­şə tu­tur. Ey­ni za­man­da Ba­kı diq­qə­ti ona da yö­nəl­dir ki,  Er­mə­nis­tan BMT Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­nın Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nın iş­ğal­dan azad edil­mə­si­nə da­ir mə­lum dörd  qət­na­mə­si­ni ye­ri­nə ye­tir­mək is­tə­mir və təx­ri­bat­çı əməl­lə­ri­ni da­vam et­di­rir. Bu isə mü­ha­ri­bə­dən baş­qa al­ter­na­tiv se­çim yo­lu qoy­mur. Hər hal­da, ya­xın tez­lik­də ha­di­sə­lə­rin han­sı səp­ki­də in­ki­şaf edə­cə­yi da­ha də­qiq bəl­li ola­caq.

Bu ara­da bir mə­qa­mı da xa­tır­la­daq ki, ATƏT-in Minsk Qru­pu­nun həm­sədr­lə­ri tə­rə­fin­dən xa­ri­ci iş­lər na­zir­lə­ri­nin bu il BMT Baş As­samb­le­ya­sı­nın ses­si­ya­sı çər­çi­və­sin­də gö­rü­şü­nün ke­çi­ril­mə­si tək­lif edi­lib və Azər­bay­can tə­rə­fi bu tək­li­fə ra­zı­lı­ğı­nı bil­di­rib. Am­ma Ba­kı­nın bu­ra­da öz şər­ti də var və hə­min şərt ar­tıq kon­kert fəa­liy­yə­tin mü­za­ki­rə olun­ma­sı ilə il­gi­li­dir. Bu­nu bu gün­lər­də xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri El­mar Məm­məd­ya­rov RİA "No­vos­ti" agent­li­yi­nə mü­sa­hi­bə­sin­də də xü­su­si ola­raq diq­qə­tə çat­dır­mış­dı. Na­zir bil­dir­miş­di ki, Azər­bay­can və Er­mə­nis­tan pre­zi­dent­lə­ri­nin müm­kün gö­rü­şün­də Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ni­zam­lan­ma­sı üz­rə kon­kret pla­nı mü­za­ki­rə et­mək la­zım­dır. Na­zir vur­ğu­la­mış­dı ki, Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ilə bağ­lı gö­rüş­lər sa­də­cə gö­rüş xa­ti­ri­nə ke­çi­ril­mə­mə­li­dir: "Döv­lət baş­çı­la­rı sə­viy­yə­sin­də gö­rüş təş­kil olu­nur­sa, dü­şü­nü­rəm ki, həm­sədr­lər tə­rə­fin­dən tək­lif edi­lən mü­na­qi­şə­nin ni­zam­lan­ma­sı və onun hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si üz­rə pla­nın mü­za­ki­rə­si­ni tə­min et­mək la­zım­dır". Ay­dın­dır ki, kon­kret fəa­liy­yət mü­za­ki­rə olun­ma­ya­ca­ğı hal­da is­tər na­zir­lər, is­tər­sə də pre­zi­dent­lər sə­viy­yə­sin­də gö­rü­şün baş tut­ma­sı cid­di su­al al­tı­na dü­şür. Bu isə ba­rə­sin­də yu­xa­rı­da bəhs edi­lən mü­ha­ri­bə eh­ti­ma­lı­nı da­ha da ar­tı­rır. Bü­tün bun­la­rı, əs­lin­də, er­mə­ni tə­rə­fi də yax­şı se­zir. Elə bu sə­bəb­dən, be­lə de­mək olar­sa, top ar­tıq qar­şı tə­rəf­də­dir. Er­mə­nis­tan da­nı­şıq­lar yo­lu ilə mü­na­qi­şə­nin həl­li is­ti­qa­mə­tin­də mü­va­fiq ad­dım­lar at­ma­sa, cəb­hə­də təx­ri­bat­la­rı­nı da­vam et­dir­sə, ha­di­sə­lə­rin son­ra­kı in­ki­şa­fı üçün də bü­tün mə­su­liy­yə­ti öz üzə­ri­nə gö­tür­müş ola­caq. Yə­ni bun­dan son­ra mü­na­qi­şə­nin hərb yo­lu ilə həll va­ri­an­tı işə düş­sə, bu­nun ye­ga­nə gü­nah­ka­rı məhz Er­mə­nis­tan ola­caq.

Rəs­mi İrə­va­nın in­di­ki hə­rə­kət­lə­ri, əs­lin­də, pro­ses­lə­rin məhz si­lah­lı toq­quş­ma­la­rın ye­ni­dən baş­lan­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xa­ra­ca­ğı­nı de­mə­yə əsas ve­rir. Er­mə­ni po­li­to­loq Man­vel Sar­kis­yan da he­sab edir ki, mü­ha­ri­bə qa­çıl­maz­dır və bu­nun əsas sə­bə­bi məhz in­di­ki Er­mə­nis­tan iq­ti­da­rı­nın ya­rıt­maz si­ya­sə­ti­dir. Onun fik­rin­cə, Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti da­xil­də ic­ti­mai-si­ya­si və­ziy­yə­tin in­ki­şa­fı­nı özü­nə sərf edən is­ti­qa­mət­də sax­la­maq üçün Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si zo­na­sın­da gər­gin­li­yin art­ma­sı ki­mi tak­ti­ka­dan il­lər­dir is­ti­fa­də edir: "Bun­dan baş­qa, Azər­bay­can hər­bi dip­lo­ma­ti­ya ilə bi­zi sı­xır. Azər­bay­can Qa­ra­bağ­da sta­tus-kvo­nu də­yiş­mək üçün hər­bi dip­lo­ma­ti­ya­dan is­ti­fa­də edir və bu­nu giz­lət­mir. Ba­kı­nın məq­sə­di mü­na­qi­şə­nin don­du­rul­muş və­ziy­yət­də qal­ma­ma­sı­na na­il ol­maq­dır, çün­ki bu, sta­tus-kvo­nun möh­kəm­lən­mə­si de­mək­dir". Sar­kis­yan qeyd edib ki, Er­mə­nis­tan si­ya­sət­çi­lə­ri sə­riş­tə­siz­dir: "Bi­zim sə­riş­tə­siz­li­yi­miz uc­ba­tın­dan Azər­bay­can bey­nəl­xalq aləm­də cid­di nə­ti­cə­lər əl­də edir. Bi­zim si­ya­sət­çi­lər isə müx­tə­lif bə­ha­nə­lər­lə öz­lə­ri­nə bə­ra­ət qa­zan­dı­rır. Gö­rü­nən bu­dur ki, Azər­bay­can hər­bi dip­lo­ma­ti­ya­nın bəh­rə­si­ni gö­rür, bu­na gö­rə də Er­mə­nis­ta­nın sı­xış­dı­rıl­ma­sı pro­se­si­ni da­vam et­di­rə­cək. Biz Azər­bay­ca­nın bu dip­lo­ma­ti­ya­sı­nı ney­tral­laş­dı­ra bil­mi­rik. Ək­si­nə, bi­zim sə­riş­tə­siz si­ya­sə­ti­miz Azər­bay­ca­na xe­yir gə­ti­rir. Fak­ti­ki ola­raq, biz Azər­bay­ca­nın qar­şı­sın­da du­ruş gə­ti­rə bil­mi­rik". Er­mə­ni eks­pert bu du­rum­da İrə­va­nın cəb­hə­də və­ziy­yə­ti gər­gin­ləş­dir­mək si­ya­sə­ti­nin da­ha acı­na­caq­lı nə­ti­cə­lə­rə yol aça bi­lə­cə­yi­ni də is­tis­na et­mir. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, hər­bi cə­hət­dən ki­fa­yət qə­dər güc­lə­nən Azər­bay­can bun­dan is­ti­fa­də edə­rək Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­ni güc yo­lu ilə çö­zə bi­lər. Bu du­rum­da onu, Er­mə­nis­tan da da­xil ol­maq­la, İrə­va­nın hər han­sı hi­ma­yə­da­rı da dur­du­ra bil­mə­yə­cək.

Man­vel Sar­kis­yan he­sab edir ki, ən yax­şı va­ri­ant Azər­bay­can­la da­nı­şıq­lar yo­lu ilə ra­zı­lıq əl­də et­mək­dir. Əks hal­da Er­mə­nis­ta­nın bö­yük it­ki­lər ver­mə­si qa­çıl­maz sa­yı­lır. Azər­bay­can isə əra­zi­lə­ri­nin hə­lə bun­dan son­ra da uzun müd­dət iş­ğal al­tın­da qal­ma­sı ilə ba­rış­maq niy­yə­tin­də de­yil. Ba­kı müm­kün ye­ni da­nı­şıq­lar­da qı­sa za­man kə­si­yin­də kon­kret nə­ti­cə­lə­rə gə­ti­rib çı­xa­ran pro­se­sin ol­ma­sı­nı is­tə­yir. Bu ol­ma­ya­ca­ğı hal­da Azər­bay­can güc yo­lu ilə iş­ğal fak­tı­na son qoy­ma­ğa tam ha­zır­dır. Ha­di­sə­lər isə Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nin ikin­ci va­ri­ant üz­rə çö­zül­mə eh­ti­ma­lı­nın get­dik­cə art­dı­ğı­nı gös­tə­rir.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.