Qa­ra­bağ sülh pro­se­sin­də tə­şəb­büs tam Azər­bay­ca­nın əli­nə ke­çir...

Azər­bay­can və Ru­si­ya pre­zi­dent­lə­ri­nin mə­lum So­çi gö­rü­şün­dən son­ra in­di ma­raq do­ğu­ran əsas mə­qam­lar­dan bi­ri Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ət­ra­fın­da ha­di­sə­lə­rin han­sı səp­ki­də in­ki­şaf edə­cə­yi­dir. Əsas göz­lən­ti­lər bun­dan iba­rət­dir ki, ya­xın tez­lik­də Ru­si­ya­nın fə­al iş­ti­ra­kı ilə konf­lik­tin sülh yo­lu ilə həl­li is­ti­qa­mə­tin­də mü­əy­yən kon­kret ad­dım­lar atı­la­caq.

Er­mə­nis­ta­nın və er­mə­ni lob­bi­si­nin bu­nu ən­gəl­lə­mə­si  isə ar­tıq müm­kün­süz sa­yı­lır. Elə eks­pert­lər də bil­di­rir ki, pre­zi­dent­lə­rin So­çi gö­rü­şü Azər­bay­can-Ru­si­ya mü­na­si­bət­lə­ri­ni poz­ma­ğa ça­lı­şan dai­rə­lə­rə, xü­su­sən Ru­si­ya­nın döv­lət və hö­ku­mət qu­rum­la­rın­da özü­nə yu­va qur­muş er­mə­ni lob­bi­si və di­as­por nü­ma­yən­də­lə­ri­nə sərt ca­vab­dır. Ey­ni za­man­da, təh­lil­çi­lə­rin fik­rin­cə, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li is­ti­qa­mə­tin­də Ru­si­ya­nın fə­al­lı­ğı­nın bu gö­rüş­dən son­ra ar­ta­ca­ğı­na da ümid et­mək olar.

Re­al və­ziy­yə­tin təh­li­li gös­tə­rir ki, er­mə­ni­lə­rin də əsas na­ra­hat­lı­ğı So­çi gö­rü­şün­dən son­ra Mosk­va­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də han­sı ge­diş­lər edə­cə­yi ilə bağ­lı­dır. Əsas fi­kir isə bun­dan iba­rət­dir ki, Ru­si­ya və Azər­bay­can pre­zi­dent­lə­ri­nin son gö­rü­şü Er­mə­nis­ta­nın tək­lən­mə­si və təc­ri­di­ni da­ha da də­rin­ləş­di­rə­cək. İş­ğal edil­miş əra­zi­lər­də ya­ra­dı­lan se­pa­rat­çı re­ji­min Er­mə­nis­tan­da­kı "dai­mi nü­ma­yən­də­li­yi­nin mü­şa­vi­ri" Qar­nik İsa­qul­yan da bu möv­qe­yi bö­lü­şür. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, Ru­si­ya pre­zi­den­ti­nin Azər­bay­can­la bağ­lı dü­şün­cə­lə­ri er­mə­ni­lər üçün ar­tıq mü­əm­ma­dır: "An­caq Mosk­va və Ba­kı ara­sın­da mü­əy­yən fi­kir və ya zid­diy­yət­lər ola bi­lər. İs­tə­ni­lən hal­da, bu cür gö­rüş­lər Er­mə­nis­tan cə­miy­yə­tin­də yax­şı qar­şı­lan­mır. Çün­ki Er­mə­nis­tan bö­yük təz­yiq­lə­rə mə­ruz qa­la bi­lər". O, Ru­si­ya­nın Azər­bay­ca­na si­lah sat­ma­sı­nı öz­lə­ri üçün ağ­rı­lı fakt he­sab edib: "Neft­lə zən­gin olan Azər­bay­can müx­tə­lif öl­kə­lər­dən si­lah ala və is­ti­fa­də edə bi­lər. Bun­dan əla­və, on­lar müa­sir si­lah­lar­la si­lah­lan­maq­da da­vam edir­lər. An­caq bi­zim üçün ağ­rı­lı olan fakt Ru­si­ya­nın Azər­bay­ca­na si­lah sat­maq­da da­vam et­mə­si­dir. Pre­zi­dent Serj Sar­kis­yan da bu­nu vur­ğu­la­dı. An­caq ay­dın ba­şa dü­şü­rəm ki, pre­zi­dent bü­tün sir­lə­ri aça bil­məz. Biz də si­lah­la­rı­mı­zın ço­xu­nu Ru­si­ya­dan alı­rıq. Be­lə­lik­lə, prob­le­mi Ru­si­ya üçün kəs­kin bir mə­sə­lə ki­mi qal­dır­ma­ma­lı­yıq. Biz Ru­si­ya­dan "İs­gən­dər" ra­ket sis­te­mi al­mı­şıq. An­caq Azər­bay­can İs­ra­il­dən də si­lah alıb və bu si­lah­la­rın ara­sın­da nə­lər ol­du­ğu­nu bil­mi­rik".

Ye­ri gəl­miş­kən qeyd edək ki, son gün­lər Er­mə­nis­tan me­dia­sın­da Azər­bay­ca­nın məx­fi si­la­hı­nın ol­ma­sı haq­da mü­za­ki­rə­lər ge­dir. Və­ziy­yət gös­tə­rir ki, Er­mə­nis­tan­da na­ra­hat­lıq Azər­bay­ca­nın mü­da­fiə na­zi­ri Za­kir Hə­sə­no­vun RİA "No­vos­ti"yə mü­sa­hi­bə­sin­də "Azər­bay­ca­nın "İs­gən­dər"lə­rin qar­şı­sı­nı ala bi­lə­cək si­lah­la­rı var" açıq­la­ma­sın­dan son­ra baş­la­nıb. Er­mə­nis­tan me­dia­sı Azər­bay­ca­nın "İs­gən­dər"lə­rin qar­şı­sı­nı ala bi­lə­cək məx­fi si­la­hı­nın ol­du­ğu haq­da ya­zır və bu­na gö­rə Ru­si­ya­nı, elə­cə də Sar­kis­yan ha­ki­miy­yə­ti­ni it­ti­ham edir. Er­mə­ni si­ya­si şərh­çi Akop Ba­dal­yan isə ya­zır ki, Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti Ru­si­ya­nın Azər­bay­ca­na si­lah sat­ma­sı­na qar­şı heç nə edə bil­mir: "Ək­si­nə, er­mə­ni ic­ti­ma­iy­yə­ti­ni sa­kit­ləş­dir­mək üçün Ru­si­ya­nı mü­da­fiə edir və qeyd edir ki, Ru­si­ya Azər­bay­ca­na si­lah sat­ma­sa, Azər­bay­can baş­qa öl­kə­lər­dən da­ha dəh­şət­li si­lah­lar ala bi­lər. Hər­çənd, Azər­bay­can si­la­hı tək­cə Ru­si­ya­dan al­mır. Bu­ra­da xü­su­si mə­sə­lə bu gün Azər­bay­ca­nın məx­fi si­la­hı­nın ol­ma­sı­dır. Azər­bay­ca­nın mü­da­fiə na­zi­ri "İs­gən­dər"lə­rin qar­şı­sı­nı ala bi­lə­cək si­lah­la­rı­nın ol­du­ğu­nu açıq­la­dı, Ru­si­ya isə bu haq­da sus­du. Gö­rü­nür, Ba­kı bu məx­fi si­la­hı baş­qa öl­kə­dən alıb və la­zım olan­da üzə çı­xa­ra­caq". Ba­dal­yan diq­qə­ti ye­nə də ona yö­nəl­dib ki, Ru­si­ya­nın Tür­ki­yə­yə S-400 ra­ket komp­lek­si sat­ma­sı da Er­mə­nis­tan üçün təh­lü­kə­li­dir: "Heç kim zə­ma­nət ve­rə bil­məz ki, Tür­ki­yə bu ra­ket komp­leks­lər­dən bi­ri­ni Azər­bay­ca­na ver­mə­yə­cək".

Bu­nun­la ya­na­şı diq­qət həm də ona yö­nəl­di­lir ki, So­çi gö­rü­şü Ru­si­ya və Azər­bay­can ara­sın­da mü­na­si­bət­lə­rin yük­sək sə­viy­yə­də ol­ma­sı­nı təs­diq et­di və be­lə və­ziy­yət­də Ba­kı Mosk­va­dan da­ha ye­ni si­lah­la­rın alın­ma­sın­da da han­sı­sa prob­lem­lə qar­şı­laş­ma­ya­caq. Ye­ri gəl­miş­kən qeyd edək ki, Azər­bay­can Ru­si­ya­dan ye­ni müm­kün hər­bi tex­ni­ka alı­şın­da ma­raq­lı ol­du­ğu­nu da giz­lət­mir. Mü­da­fiə na­zi­ri Za­kir Hə­sə­nov RİA "No­vos­ti"yə mü­sa­hi­bə­sin­də də bu­nu təs­diq et­miş, am­ma Azər­bay­ca­nın han­sı ye­ni si­lah­lar­la ma­raq­lan­dı­ğı­nı açıq­la­ma­mış­dı. Sa­də­cə, bu si­lah­la­rın alın­ma­sın­da Azər­bay­ca­nın ma­raq­lı ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­mış­dı: "Biz Ru­si­ya si­lah­la­rı­nı dün­ya qiy­mət­lə­ri­nə uy­ğun alı­rıq. Bi­zim döv­lət­lə­ra­ra­sı hər­bi-tex­ni­ki əmək­daş­lıq mü­qa­vi­lə­miz var, öl­kə­lə­ra­ra­sı ko­mis­si­ya da ya­ra­dı­lıb. Azər­bay­can tə­rə­fin­dən bu ko­mis­si­ya­ya baş na­zi­rin bi­rin­ci müa­vi­ni Ya­qub Ey­yu­bov, Ru­si­ya tə­rə­fin­dən isə baş na­zi­rin müa­vi­ni Di­mit­ri Ro­qo­zin rəh­bər­lik edir. Bu ko­mis­si­ya il­də bir ne­çə də­fə top­la­na­raq hər­bi-tex­ni­ki əmək­daş­lı­ğın is­ti­qa­mət­lə­ri­ni mü­əy­yən edir. Bu ic­las­lar­da or­ta­ya çı­xan mə­sə­lə­lər iş­gü­zar qay­da­da həll edi­lir. Bu­gün­kü gü­nə Azər­bay­can və Ru­si­ya ara­sın­da­kı mü­qa­vi­lə­də nə­zər­də tu­tul­muş si­lah­la­rın Azər­bay­ca­na gə­ti­ril­mə­si 90 fa­iz ye­ri­nə ye­ti­ri­lib. Biz in­di ar­tıq əla­və ola­raq bə­zi si­lah nü­mu­nə­lə­ri­ni öy­rə­ni­rik, si­fa­riş ve­ri­rik və sı­naq­dan ke­çi­ri­rik. Si­lah alın­ma­sı çox­şa­xə­li mə­sə­lə­dir. Bir tə­rəf­dən şab­lon­dan uzaq ol­maq, di­gər tə­rəf­dən isə müx­tə­lif­lik tex­ni­ka­ya qul­luq­da prob­lem­lə­rə sə­bəb olur. Bu çox mü­rək­kəb mə­sə­lə­dir". Be­lə­lik­lə, ve­ri­lən açıq­la­ma­lar, qar­şı­lıq­lı mü­na­si­bət­lə­rin in­ki­şa­fı gös­tə­rir ki, Azər­bay­can Ru­si­ya­dan is­tə­di­yi si­lah­la­rı al­maq im­kan­la­rı­na ma­lik­dir. Məhz bu amil er­mə­ni­lə­rin na­ra­hat­lı­ğı­nı ge­də­rək da­ha da ar­tı­rır. Am­ma Azər­bay­can hə­lə ki, mə­sə­lə­nin sülh yo­lu ilə həl­lin­də ma­raq­lı tə­rəf ki­mi çı­xış edir. Mə­sə­lə­nin sülh yo­lu ilə çö­zü­mü isə Er­mə­nis­ta­nın da­nı­şıq­lar­da sər­gi­lə­di­yi möv­qe­dən ası­lı­dır. Bu möv­qe­nin kons­truk­tiv ol­ma­sı üçün Ba­kı İrə­va­na təz­yiq­lə­ri ar­tı­rır. Bu təz­yiq­lər həm də Ru­si­ya va­si­tə­si­lə edi­lir.

Er­mə­nis­ta­nın  "İrav­nuk" qə­ze­ti də ya­zır ki, məhz Ba­kı­nın is­tə­yi ilə Mosk­va İrə­va­na təz­yiq­lər edir. Be­lə və­ziy­yət öz növ­bə­sin­də da­nı­şıq­lar pro­se­sin­də Ba­kı­nın möv­qe­lə­ri­ni da­ha güc­lü ha­la gə­ti­rir. Elə bu sə­bəb­dən­dir ki, Er­mə­nis­tan­da iq­ti­dar par­ti­ya­sı­nı təm­sil edən mil­lət və­ki­li Mih­ran Akob­yan Dağ­lıq Qa­ra­bağ prob­le­mi ilə bağ­lı da­nı­şıq­lar­da şərt­lə­ri məhz Ba­kı­nın diq­tə et­di­yi­ni eti­raf edir. O, bu mə­na­da Er­mə­nis­tan və Azər­bay­can pre­zi­dent­lə­ri­nin müm­kün gö­rü­şü­nün mü­əy­yən nə­ti­cə­lə­rə gə­ti­rib çı­xar­ma­sı­nı is­tis­na et­mir: "Mü­za­ki­rə pro­se­si da­vam et­di­yi dövr­də sa­vaş is­tə­mi­rik. Əs­lin­də, Mad­rid prin­sip­lə­ri­nə söy­kə­nən mü­za­ki­rə­lər re­al gö­rü­nür­dü. İn­di da­nı­şıq­lar­da hər şey Azər­bay­ca­na bağ­lı­dır. Pre­zi­dent­lə­rin gö­rü­şün­dən, çox bö­yük ol­ma­sa da, mü­əy­yən nə­ti­cə göz­lə­mək olar".

Ümu­miy­yət­lə, Azər­bay­can və Ru­si­ya pre­zi­dent­lə­ri­nin So­çi­də­ki gö­rü­şü fo­nun­da Er­mə­nis­tan ic­ti­ma­iy­yə­tin­də Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nə ya­naş­ma­da fərq­li bir möv­qe mü­şa­hi­də olu­nur. Gö­rüş­dən xey­li na­ra­hat olan mil­lət­çi er­mə­ni­lər be­lə So­çi­də­ki da­nı­şıq­lar­dan son­ra Azər­bay­can və Er­mə­nis­tan pre­zi­dent­lə­ri­nin müm­kün ye­ni tə­mas­la­rın­da Dağ­lıq Qa­ra­bağ­la bağ­lı ye­ni qə­rar­lar qə­bul olu­na bi­lə­cə­yi­ni is­tis­na et­mir. O da xü­su­si ola­raq vur­ğu­la­nır ki, in­di­ki er­mə­ni iq­ti­da­rı­nın bu mə­sə­lə­lər­də han­sı­sa cid­di mü­qa­vi­mət gös­tər­mə­si­ni dü­şün­mək də sa­də­lövh­lük olar­dı. Çün­ki Er­mə­nis­tan tam şə­kil­də Ru­si­ya­dan ası­lı və­ziy­yə­tə sa­lı­nıb və Kreml­dən gə­lən gös­tə­riş­lə­rə mü­qa­vi­mət gös­tər­mək üçün han­sı­sa re­surs­la­ra ma­lik de­yil. Bu­nu er­mə­ni po­li­to­loq Ste­pan Qri­qor­yan da təs­diq edir: "Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi­nin fəa­liy­yə­ti sa­yə­sin­də öl­kə o də­rə­cə­də Ru­si­ya­dan ası­lı və­ziy­yə­tə qo­yu­lub ki, Krem­lin is­tə­ni­lən tək­li­fi­ni söz­süz qə­bul et­mə­yə ha­zır­dır. Sar­kis­yan ha­ki­miy­yə­ti­nin Er­mə­nis­ta­nı Av­ra­si­ya İq­ti­sa­di İt­ti­fa­qı­na üzv et­mə­si öl­kə­nin on­suz da məh­dud olan re­gio­nal əmək­daş­lı­ğı­na və Qərb öl­kə­lə­ri ilə mü­na­si­bət­lə­ri­nə cid­di xə­ləl gə­ti­rib. Bu tək­cə Er­mə­nis­tan-Av­ro­pa İt­ti­fa­qı mü­na­si­bət­lə­ri­nə de­yil, ey­ni za­man­da Er­mə­nis­tan-ABŞ və Er­mə­nis­tan-NA­TO mü­na­si­bət­lə­ri­nə də mən­fi tə­sir gös­tə­rib. Ha­zır­kı ha­ki­miy­yə­tin hə­ya­ta ke­çir­di­yi si­ya­sət Er­mə­nis­ta­nın müs­tə­qil­li­yi­nin iti­ril­mə­si ilə nə­ti­cə­lə­nib". Ay­dın­dır ki, bu və­ziy­yət­də Er­mə­nis­ta­nın Ru­si­ya­ya qar­şı han­sı­sa cid­di mü­qa­vi­mət təş­kil et­mə­sin­dən söh­bət ge­də bil­məz. Bu amil Azər­bay­can tə­rə­fin­dən də nə­zə­rə alı­nır və Ba­kı­nın da əsas is­tə­yi Mosk­va­nın İrə­va­na Qa­ra­bağ təz­yiq­lə­ri­ni ar­tır­ma­sı­dır. Bu şə­ra­it­də Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin dinc müs­tə­vi­də həl­li is­ti­qa­mə­tin­də re­al pro­ses­lər baş­la­na bi­lər. Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin tən­zim­lən­mə­sin­də Ru­si­ya­nın mü­hüm ro­lu ilə əla­qə­dar Azər­bay­can cə­miy­yə­ti­nin göz­lən­ti­lə­ri­nin ol­ma­sı­nı isə ar­tıq Kreml də nə­zə­rə alır və bu is­ti­qa­mət­də qə­ti hə­rə­kə­tə keç­mə­yin vax­tı­nın çat­dı­ğı­nı yax­şı gö­rür. Azər­bay­can Ru­si­ya­nın bu is­ti­qa­mət­də bö­yük fə­al­lıq və prin­si­pi­al­lıq gös­tər­mə­sin­də ma­raq­lı ol­du­ğu­nu  yük­sək sə­viy­yə­də bə­yan edir. İn­di gö­rü­nən odur ki, Azər­bay­can dip­lo­ma­tik ge­diş­lə­ri ilə bu is­ti­qa­mət­də is­tə­yi­nə na­il ol­maq üz­rə­dir. Mosk­va həm də so­si­al-iq­ti­sa­di prob­lem­lər gir­da­bın­da bo­ğu­lan Er­mə­nis­ta­nı sax­la­maq­dan bez­di­yi üçün Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­lin­də ma­raq­lı tə­ərf­lər­dən bi­ri­nə çev­ril­mə­yə baş­la­yıb. Çün­ki Qa­ra­bağ dü­yü­nü­nün çö­zü­mü Er­mə­nis­ta­nın ya­şa­dı­ğı iq­ti­sa­di çə­tin­lik­lər­dən də xi­las ol­ma­sı de­mək­dir. İn­di­lik­də isə Er­mə­nis­tan­da möv­cud ha­ki­miy­yə­tin si­ya­si sə­riş­tə­siz­li­yi nə­ti­cə­sin­də öl­kə­nin is­tər re­gio­nal, is­tər­sə də bey­nəl­xalq miq­yas­da təc­rid mü­hi­ti­nə düş­mə­si öl­kə­də və­ziy­yə­ti böh­ran həd­di­nə çat­dı­rıb. Er­mə­ni­lə­rin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti eti­raf edir ki, in­di­ki prob­lem­lə­rin kö­kün­də da­ya­nan baş­lı­ca fak­tor məhz Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­dir. Bu mü­na­qi­şə­nin həl­li­ni tap­ma­sı Er­mə­nis­ta­nın prob­lem­lə­ri­nin bö­yük bir qis­mi­nin qı­sa vaxt­da çö­zü­mü­nə im­kan ve­rə bi­lər. Bu­nu Er­mə­nis­tan­dan kə­nar­da, o cüm­lə­dən də Ru­si­ya­da yax­şı se­zir­lər. Məhz bu və­ziy­yət­də Er­mə­nis­tan üçün ən yax­şı çı­xış yo­lu­nun məhz Qa­ra­bağ konf­lik­ti­nin həl­lin­dən keç­di­yi da­ha qa­ba­rıq şə­kil­də gün­də­mə gə­ti­ri­lir. Er­mə­ni iq­ti­da­rı­nın isə bu­nun­la ra­zı­laş­maq­dan baş­qa çı­xış yo­lu­nun ol­ma­dı­ğı ay­dın gö­rü­nür.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.