Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin əvvəlcədən planlaşdırılmayan Soçi görüşü ətrafında indi ən müxtəlif ehtimal və proqnozlar irəli sürülməkdədir. Mövcud vəziyyətin təhlili göstərir ki, sözügedən görüş Azərbaycan və Rusiya arasında münasibətlərin daha da güclənməsinə xidmət edəcək, üçüncü qüvvələrin ölkələrarsı əlaqələrə xələl gətirmək cəhdləri bundan sonra da iflasa uğrayacaq. Hadisələrin bu səpkidə inkişafından ciddi narahat olan tərəflərdən biri isə Ermənistandır.
Erməni tərəfi yaxşı bilir ki, Bakı və Moskva arasında əlaqələrin yüksək səviyyədə dinamik inkişafı nəticə etibarı ilə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həll prosesinə də təsirsiz ötüşməyəcək. Elə bu səbəbdən Azərbaycanla Rusiya arasında münasibətlərin səviyyəsindən ən çox narahat olan tərəflərdən biri də məhz Ermənistan, erməni lobbisidir. Onların bütün təxribatçı cəhdlərinə baxmayaraq, görünən odur ki, Rusiya Cənubi Qafqazın lider dövləti olan Azərbaycanla intensiv əlaqələrin qurulması və inkişafında olduqca maraqlıdır. Elə Azərbaycan da Rusiya ilə qarşılıqlı münasibətlərin ən yüksək həddə olmasını istəyir. Məhz belə yanaşma əlaqələrin daha da möhkəmlənməsində indi əsas rol oynayaraq, üçüncü qüvvələrin məkrli niyyətlərinin puç olmasına rəvac verir. Bunu prezidentlərin Soçidə keçirilən görüşünü şərh edən Rusiya Dövlət Dumasının deputatı, Azərbaycan-Rusiya parlamentlərarası Dostluq qrupunun rəhbəri Dmitri Savelyev də təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, mənfur cəhdlərə baxmayaraq, Rusiya və Azərbaycan prezidentlərinin Soçi görüşü iki ölkə arasında dostluq münasibətlərinin ancaq inkişaf edəcəyinin daha bir əyani sübutudur. Savelyev bildirir ki, prezidentlərimizi və xalqlarımızı zamanın sınağından çıxmış dostluq münasibətləri bağlayır: "Biz hər zaman dost üçün dost və strateji tərəfdaş olacağıq. Şübhəsiz ki, bizim aramızda olan möhkəm, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan əlaqələrin dəstəklənməsi kiməsə sərf etmir. Onlar hər yolla Rusiya və Azərbaycanı bir-birinin qarşısında və eləcə də dünya ictimaiyyəti qarşısında qaralamağa cəhd edirlər. Lakin sonda həqiqət hər zaman ortalığa çıxır. Rusiya və Azərbaycan mətbuat, turistlər, biznes və beynəlxalq müşahidəçilər üçün açıqdır. Bütün məsələlər rəhbərlərimiz arasında iş rejimində müzakirə olunur. Əsas açar rolunu oynayan qərarlar ardıcıl həyata keçirilir, Rusiya və Azərbaycan arasındakı münasibətlərin bütün sahələrdəki inkişafına keyfiyyətli və müsbət təsir göstərir. Bundan sonrakı əməkdaşlığımız da bu şəkildə inşa olunacaq".
Beləliklə, qeyd edilən fikirdən də aydın görünür ki, Bakı və Moskvanın münasibətləri gedərək daha da möhkəmlənəcək. Aydındır ki, belə vəziyyət öz növbəsində Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə bu və ya digər dərəcədə təsirini göstərəcək. Çünki Azərbaycanla yaxşılaşan münasibətlər fonunda Kreml mütləq mənada Qarabağ konfliktinə daha çox diqqət ayırmaq məcburiyyətindədir. Bunu tanınmış politoloq Sergey Markov da təsdiq edir: "Rusiya və Azərbaycan prezidentlərinin Soçidə keçirilən görüşü qəfil, lakin gözlənilən idi. Bu görüş iki ölkə arasındakı münasibətlərin strateji tərəfdaşlıq xarakterli olduğunu bir daha təsdiqlədi. Soçidə İlham Əliyevlə Vladimir Putin arasında məsləhətləşmələr boş yerə keçirilməyib. Əminəm ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması da məsləhətləşmələrin əsas müzakirə predmetlərindən biri olub. Məsələ ondadır ki, Azərbaycan və Ermənistan hazırda yeni münaqişə astanasındadır. Danışıqlar dondurulub. Ona görə ki, status-kvo Ermənistana sərf edir. İrəvan əsaslı danışıqları blok edir. Danışıqlar bərpa olunmasa, hərbi əməliyyatların başlanması, demək olar ki, qaçılmazdır. Danışıqlar masasına necə qayıtmalı, münaqişənin nizamlanması ilə bağlı yeni müqavilə necə olmalıdır, bütün bu məsələlər Putin-Əliyev görüşündə müzakirə edilib".
Markovun fikrincə, yaxın vaxtlarda Rusiya və Ermənistan prezidentləri də görüşəcəklər: "Hesab edirəm ki, Rusiya-Ermənistan danışıqları keçiriləcək. Ya yeni razılıq əldə olunacaq, ya da hərbi əməliyyatlar olacaq. İndi məsələ daha sərt qoyulub". Beləliklə, bütün bunlar aydın şəkildə göstərir ki, Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı proseslər Azərbaycanın istədiyi məcrada inkişaf etməyə başlayıb. Yəni Ermənistana Rusiya vasitəsilə çatdırılır ki, ya danışıqlarda artıq konkret nəticə üçün konstruktiv mövqe sərgiləməli, ya da müharibəyə hazır olmalıdır. Aydın məsələdir ki, müharibə variantında qısa müddətdə Ermənistan ordusu məhv ediləcək. Özü də indi Rusiya ilə münasibətlərini yüksək səviyyəyə çatdıran Azərbaycan Moskvanı İrəvanın arxasından çəkməyi bacarıb. Bununla Bakı Ermənistanı çarəsiz vəziyyətdə qoya bilib və belə şəraitdə İrəvan üçün ən yaxşı çıxış yolu məhz Azərbaycanla danışıqlara getməkdir.
Digər tərəfdən Azərbaycan Rusiya ilə münasibətlərini daha yüksək həddə çatdıraraq Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində Kremlin İrəvana təsir imkanlarının da işə düşməsinə nail olmaqdadır. O da məlumdur ki, Moskva münaqişə Ermənistana kifayət qədər böyük təsir və təzyiq imkanlarına malikdir. Azərbaycan da məhz həmin təsir və təzyiq imkanlarının işə düşməsini istəyir. Elə indinin özündə də Ermənistanda ciddi narahatlıq yaradan məqamlardan biri məhz bununla bağlıdır ki, Bakı Moskvanı İrəvana təzyiqlər etməyə meylləndirə bilsə, Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvo dəyişəcək. Erməni mediası da bu xüsusda İrəvanın istəmədiyi bir vəziyyətin yaranmaqda olduğunu yazır. Ermənistanın xarici işlər naziri Edvard Nalbandyanın gözlənilmədən Azərbaycanın işğal olunmuş Dağlıq Qarabağ bölgəsinə gəlməsi fonunda qeyd edilən xüsusda maraqlı fikirlər səslənir. Xatırladaq ki, Nalbandyan Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində yaradılan qondarma "DQR" rejiminin "prezidenti" Bako Saakyanla görüşüb. Müzakirələr əsasən qapalı keçirilib. Erməni mediası yazır ki, Nalbandyan işğal olunmuş Kəlbəcər rayonunda "Qandzasar777" (Gəncəsər) dini mərasimində iştirak edib. Lakin iddia olunur ki, bu, səfərin məqsədini gizlətmək məqsədi daşıyıb. Belə ki, erməni nazirin Prezident İlham Əliyevin iyulun 21-də Soçidə rusiyalı həmkarı Vladimir Putinlə görüşündən bir gün öncə Azərbaycan torpaqlarına qəfil səfəri diqqət çəkir. Çünki yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Soçi görüşü, İrəvanın arzularının əksinə olaraq, Bakı-Moskva münasibətlərinə yeni stimul verib. Erməni siyasi şərhçi Sarkis Artsruni yazır ki, Nalbanyanın Soçi görüşü fonunda gözlənilmədən Qarabağa gəlməsi İrəvanın müəyyən qorxularının olduğunu göstərir: "Görünür, Ermənistan hakimiyyəti Soçi görüşünün keçiriləcəyi haqda məlumatlı olub və İrəvanda Qarabağla bağlı qorxular var. Nalbandyan da Qarabağa gələrək müəyyən müzakirələr aparıb". Nalbandyanın konkret nələri müzakirə etdiyi bəlli olmasa da, hesab etmək olar ki, Qarabağ ətrafında Rusiyanın təşəbbüsü ilə keçirilən danışıqlar Ermənistanı narahat edir. İstisna deyil ki, erməni tərəfi hətta dinc yolla işğal altındakı ərazilərin bir qisminin Azərbaycana qaytarılmasını belə Rusiyanın təzyiqləri altında müzakirə edir. Proseslər də onu göstərir ki, Ermənistan münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllindən qaça bilməyəcək. Eyni zamanda Ermənistan rəhbərliyinin işğala əsaslanan status-kvonu saxlamaq və möhkəmləndirmək niyyəti də iflasa məhkumdur. Ermənistan Cumhuriyyət Partiyasının sədr müavini Armen Aşotyan da bildirir ki, proseslər İrəvanın istəyindən kənar müstəvidə inkişaf edir: "Rusiya və Azərbaycan prezidentləri Vladimir Putinlə İlham Əliyevin görüşməsi diplomatik bir addım idi. Soçi görüşünün nəticəsi kimi Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin görüşü baş tuta bilər". Prezidentlərin görüşündən narahatlığını gizlətməyən erməni siyasətçi artıq Ermənistanın Azərbaycanın təzyiqlərinə tab gətirə bilmədiyini etiraf edib: "Ermənistanın bu cür sıxışdığı bir durumda Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin görüşü Dağlıq Qarabağ məsələsinin həllində önəmli bir addımla nəticələnə bilər". O qeyd edir ki, Vladmir Putin və İlham Əliyevin 21 iyulda Soçidə reallaşan görüşündə Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı mövcud status-kvonun qəbuledilməz olduğu xüsusi vurğulanıb. Bu isə o deməkdir ki, Bakı və Moskva vəziyyətin dəyişməsində maraqlıdır. Ermənistanın bu prosesə müqavimət göstərməsi isə mümkünsüz sayılır.
Daha bir önəmli məqam odur ki, Azərbaycan diplomatik gedişləri sayəsində Ermənistanın Rusiya üçün o qədər də ciddi əhəmiyyət kəsb etmədiyini təsdiqləyə bilib. Əvəzində Rusiyada belə fikir hakim mövqeyə yüksəlir ki, Azərbaycanla əməkdaşlığın inkişafı Ermənistanla müqayisədə daha vacibdir. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan Milli Məclisin deputatı Sevinc Fətəliyeva Soçi görüşü ilə bağlı bildirir: "Azərbaycanla Rusiya arasında münasibətlər strateji tərəfdaşlıq səviyyəsindədir. Prezident İlham Əliyevlə Prezident Vladimir Putinin Soçidə keçirilən görüşündə bu mövqe bir daha nümayiş olunub". Soçidə prezidentlərin görüşü zamanı bir sıra vacib məsələlərin, o cümlədən regiondakı vəziyyətin geniş müzakirə olunduğunu deyən Milli Məclisin deputatı vurğulayıb ki, Vladimir Putinin dövlət başçısı İlham Əliyevlə regiondakı problemlərin həlli yollarını müzakirə etməsi Azərbaycanın bölgədəki nüfuzunu bir daha təsdiqləyir: "Görüşdə, həmçinin, ikitərəfli münasibətlərin daha da genişləndirilməsi müzakirə olunub. Bu amil onu təsdiqləyir ki, Azərbaycan-Rusiya münasibətləri yüksələn xətlə inkişaf edir. Dövlət başçısının Rusiyaya səfəri və səfər zamanı prezidentlər arasında keçirilən görüş bunun bariz nümunəsidir. Hesab edirəm ki, Soçi görüşündən sonra ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərindən biri olan Rusiya Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin beynəlxalq hüquq çərçivəsində həllində səylərini daha da artıracaq. Rusiya ilə Azərbaycan arasında strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin inkişafı erməni lobbisi və onun təsiri altında olan bəzi ermənipərəst, antiazərbaycan dairələri narahat edir, bu münasibətlərə xələl gətirilməsinə cəhdlər göstərilir. Ancaq münasibətlərin xarakteri, dərinliyi və inkişaf perspektivi, habelə dövlət başçıları arasında mövcud olan qarşılıqlı etimad və dostluq belə cəhdlərin baş tutmayacağını və iflasa uğrayacağını şərtləndirən mühüm amillərdir". Bütün bunlar öz növbəsində Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı yaxın tezlikdə müəyyən ciddi dəyişikliklərin olacağını istisna etmir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
