Dün­ya Er­mə­nis­ta­nın Qa­ra­bağ­da si­ya­si şou­la­rı­nı küt­lə­vi pis­lə­mə­yə baş­la­yır

Əv­vəl­cə­dən də göz­lə­nil­di­yi ki­mi, iş­ğal olun­muş əra­zi­lə­ri­miz­də ya­ra­dıl­mış se­pa­rat­çı re­ji­min Er­mə­nis­tan­dan gə­lən gös­tə­riş əsa­sın­da təş­kil et­di­yi "pre­zi­dent seç­ki­si­nə" dün­ya bir­li­yi ye­nə sərt re­ak­si­ya ve­rə­rək bu əmə­li pis­lə­di. Er­mə­ni­lə­rin bu ad­dı­mı­na qar­şı ve­ri­lən açıq­la­ma­lar­dan o da bəl­li olur ki, bey­nəlx­laq ic­ti­ma­iy­yət yal­nız des­truk­tu­viz­mə xid­mət edən be­lə ha­di­sə­lər­dən cid­di na­ra­hat­dır. Çün­ki bu qə­bil­dən olan hal­lar Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin dinc yol­la həl­li­nin qar­şı­sı­nı alır, ye­ni mü­ha­ri­bə eh­ti­ma­lı­nı ar­tı­rır.

Di­gər tə­rəf­dən be­lə gü­lünc ge­diş­lə­rin əs­lin­də han­sı­sa cid­di nə­ti­cə­lə­rə gə­ti­rib çı­xar­ma­ya­ca­ğı­nı er­mə­ni­lər Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da təş­kil et­dik­lə­ri əv­vəl­ki "seç­ki­lə­rin" nə­ti­cə­lə­rin­dən də yax­şı bi­lir­lər. Mə­sə­lən, elə son beş ilə nə­zər sa­laq. Hə­lə 2012-ci il iyu­lun 19-da qon­dar­ma "pre­zi­dent seç­ki­lə­ri", 2015-ci il ma­yın 3-də "par­la­ment seç­ki­lə­ri", 2015-ci il sen­tyab­rın 13-də qon­dar­ma "özü­nüi­da­rə or­qan­la­rı"na seç­ki­lər, 2017-ci il fev­ra­lın 20-də "kons­ti­tu­si­ya­ya də­yi­şik­lik­lər edil­mə­si ilə bağ­lı re­fe­ren­dum"un ke­çi­ril­mə­si ki­mi təx­ri­bat­çı cəhd­lə­rə tək­cə Azər­bay­can yox, bü­tün dün­ya sərt re­ak­si­ya ver­di. Bu "seç­ki­lə­ri" heç kim ta­nı­ma­dı, ək­si­nə, bə­yan edil­di ki, baş ve­rən­lər Azər­bay­can Kons­ti­tu­si­ya­sı­nın, bey­nəl­xalq hü­qu­qun nor­ma və prin­sip­lə­ri­nin ko­bud şə­kil­də po­zul­ma­sı de­mək­dir. Am­ma bun­dan hə­lə də la­zı­mi nə­ti­cə­lər çı­xa­ra bil­mə­yən er­mə­ni­lər iyu­lun 19-da zəbt olun­muş əra­zi­lər­də qon­dar­ma xa­rak­ter­li "pre­zi­dent sec­ki­lə­ri" ke­çir­di­lər. Bu­ra­da se­pa­rat­çı­la­rın ha­zır­kı li­de­ri Ba­ko Sa­ak­yan ye­ni­dən 3 il müd­də­ti­nə zəbt olun­muş tor­paq­lar­da ya­ra­dıl­mış ya­lan­çı döv­lə­tin "rəh­bə­ri" se­çil­di. "Səs­ver­mə" za­ma­nı Sa­ak­ya­nın 28, onun rə­qi­bi Edu­ard Aqa­bek­ya­nın 4 səs top­la­dı­ğı bil­di­ri­lir. Qeyd edək ki, Ba­ko Sa­ak­yan se­pa­rat­çı­la­ra 2007-ci il­dən rəh­bər­lik edir. Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­sin­də ak­tiv iş­ti­rak edən Sa­ak­yan azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı təş­kil edi­lən ci­na­yət­lə­rin əsas iş­ti­rak­çı­la­rın­dan sa­yı­lır. Am­ma özü də Azər­bay­can tə­rə­fin­dən la­yiq­li şə­kil­də cə­za­lan­dı­rı­la­ca­ğı­nı yax­şı bi­lir.

Dün­ya miq­ya­sın­da sö­zü­ge­dən ola­ya ve­ri­lən il­kin re­ak­si­ya­lar­dan bir da­ha bəl­li olur ki, er­mə­ni­lə­rin bu əməl­lə­ri ye­nə kəs­kin şə­kil­də pis­lə­nir. Uk­ray­na Ali Ra­da­sı­nın Uk­ray­na-Azər­bay­can par­la­ment­lə­ra­ra­sı dost­luq qru­pu­nun rəh­bə­ri Mak­sim Kur­ya­çi bu xü­sus­da bil­di­rir ki, Azər­bay­ca­nın Er­mə­nis­tan tə­rə­fin­dən iş­ğal edil­miş əra­zi­lə­rin­də qon­dar­ma "pre­zi­dent seç­ki­lə­ri"nin ke­çi­ril­mə­si bey­nəl­xalq hü­qu­qun bü­tün nor­ma­la­rı­nın nü­ma­yiş­ka­ra­nə şə­kil­də po­zul­ma­sın­dan baş­qa bir şey de­yil: "Tə­ca­vüz­kar sax­ta de­mok­ra­tik pro­se­dur­la­rın kö­mə­yi­lə öz ci­na­yə­ti­ni le­gi­tim­ləş­dir­mə­yə, bey­nəl­xalq bir­li­yi oyun­caq re­ji­min ya­ra­dıl­ma­sı fak­tı qar­şı­sın­da qoy­ma­ğa ça­lı­şır. Ta­rix ye­tə­rin­cə be­lə nü­mu­nə ta­nı­yır və on­la­rın ha­mı­sı­nın aqi­bə­ti ey­ni olub". Ali Ra­da de­pu­ta­tı­nın söz­lə­ri­nə gö­rə, uk­ray­na­lı­lar iş­ğal edil­miş əra­zi­lər­də "pre­zi­dent seç­ki­lə­ri" ilə bağ­lı məz­hə­kə­ni bir­mə­na­lı şə­kil­də da­vam edən tə­ca­vüz və Azər­bay­ca­na qar­şı növ­bə­ti təx­ri­bat ki­mi qiy­mət­lən­di­rir­lər.

ABŞ Döv­lət De­par­ta­men­ti də bil­di­rir ki, Va­şinq­ton Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da ke­çi­ri­lən qon­dar­ma "pre­zi­dent seç­ki­si"nin nə­ti­cə­lə­ri­ni ta­nı­ma­ya­caq: "Mü­na­qi­şə­nin hər­tə­rəf­li ni­zam­lan­ma­sın­da biz Dağ­lıq Qa­ra­bağ əha­li­si­nin öz gə­lə­cə­yi­ni mü­əy­yən­ləş­dir­mək­də ro­lu­nu gə­bul edi­rik. La­kin ABŞ Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğı müs­tə­qil və su­ve­ren döv­lət ki­mi ta­nı­mır və biz iyu­lun 19-da ke­çi­ri­lən qon­dar­ma "pre­zi­dent seç­ki­si"nin nə­ti­cə­lə­ri­ni ta­nı­mı­rıq. Bu seç­ki­lər Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın hü­qu­qi sta­tu­su­na tə­sir et­mə­yə­cək. Biz həm­çi­nin vur­ğu­la­yı­rıq ki, qon­dar­ma "pre­zi­dent seç­ki­si" Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın ye­kun sta­tu­su və Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğa da­vam­lı və sülh həl­li gə­ti­rə­cək möv­cud da­nı­şıq­la­rın nə­ti­cə­si­ni mü­əy­yən­ləş­dir­mir".

Ey­ni möv­qe ATƏT-in Minsk Qru­pu tə­rə­fin­dən də sər­gi­lə­nir. Ümu­miy­yət­lə, dün­ya be­lə qə­bul edir ki, Azər­bay­ca­nın iş­ğal olun­muş əra­zi­lə­rin­də­ki qa­nun­suz re­jim azər­bay­can­lı əha­li­nin et­nik tə­miz­lən­mə­si əsa­sın­da Er­mə­nis­tan tə­rə­fin­dən təş­kil olun­muş ci­na­yət­kar qu­rum­dur. Məhz bu­na gö­rə bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar və dün­ya öl­kə­lə­ri Er­mə­nis­ta­nın öz iş­ğal­çı­lıq si­ya­sə­ti­ni ört-bas­dır et­mək məq­sə­di­lə Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da in­di­ki və əv­vəl­lər ke­çir­di­yi bu cür qon­dar­ma "seç­ki­lər"i heç vaxt ta­nı­ma­yıb. Rəs­mi Ba­kı isə açıq şə­kil­də bə­yan edir ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ böl­gə­sin­də le­gi­tim seç­ki­lər yal­nız Er­mə­nis­tan si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin iş­ğal olun­muş əra­zi­lər­dən çı­xa­rıl­ma­sın­dan, ora­dan qo­vul­muş azər­bay­can­lı əha­li­nin öz doğ­ma tor­paq­la­rı­na qa­yıt­ma­sın­dan son­ra Azər­bay­can qa­nun­la­rı əsa­sın­da ke­çi­ri­lə bi­lər. Hə­lə­lik isə gö­rü­nən odur ki, Er­mə­nis­tan bey­nəl­xalq hü­qu­qun nor­ma və prin­sip­lə­ri­nə, BMT-nin dörd mə­lum qət­na­mə­si­nə zidd ola­raq ar­tıq ne­çən­ci də­fə­dir ki, iş­ğal al­tın­da­kı əra­zi­lə­ri­miz­də be­lə qon­dar­ma "seç­ki" təş­kil edir. Bu­nun­la əs­lin­də İrə­van Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ni­zam­lan­ma­sı üçün ATƏT-in Minsk Qru­pu çər­çi­və­sin­də apa­rı­lan sülh da­nı­şıq­la­rı­na cid­di zər­bə vu­rur.

He­sab olu­nur ki, bü­tün bun­la­rın qar­şı­sı­nı al­maq üçün  Er­mə­nis­ta­nın qey­ri-kons­truk­tiv hə­rə­kət­lə­ri­nə bey­nəl­xalq bir­lik tə­rə­fin­dən da­ha kəs­kin re­ak­si­ya ve­ril­mə­li, ey­ni za­man­da bu öl­kə­nin iş­ğal­çı si­ya­sə­ti­nə son qo­yul­ma­sı üçün ar­tıq tə­sir­li təd­bir­lər gö­rül­mə­li­dir. Hə­min təd­bir­lər ilk növ­bə­də iş­ğal edil­miş əra­zi­lər­dən Er­mə­nis­tan qo­şun­la­rı­nın çı­xa­rıl­ma­sı­nı, məc­bu­ri köç­kün­lə­rin öz doğ­ma tor­paq­la­rı­na qa­yıt­ma­sı­nın tə­min olun­ma­sı­nı əha­ət et­mə­li­dir. Xa­tır­la­daq ki, bu mə­sə­lə­lər Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ilə bağ­lı in­di­yə qə­dər qə­bul edi­lən qə­rar və qət­na­mə­lər­də də öz ək­si­ni ta­pıb. Be­lə ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ni­za­ma sa­lın­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də bü­tün bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın, xü­su­si­lə BMT, ATƏT, Av­ro­pa Şu­ra­sı, İs­lam Əmək­daş­lıq Təş­ki­la­tı, o cüm­lə­dən Av­ro­pa Par­la­men­ti­nin qə­bul et­di­yi sə­nəd­lər­də Azər­bay­ca­nın əra­zi bü­töv­lü­yü, müs­tə­qil­li­yi və su­ve­ren­li­yi təs­diq olu­nub. Ey­ni za­man­da, hə­min bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın qə­bul et­di­yi qət­na­mə­lər­də mü­na­qi­şə­nin bey­nəl­xalq hü­qu­qun prin­sip­lə­ri əsa­sın­da həl­li­nin öz ək­si­ni tap­ma­sı da xü­su­si ola­raq qa­bar­dı­la­raq gös­tə­ri­lib.

O da bir­mə­na­lı hə­qi­qət­dir ki, düş­mən öl­kə­nin si­lah­lı qüv­və­lə­ri iş­ğal olun­muş Azər­bay­can əra­zi­lə­rin­dən çıx­ma­yın­ca re­gi­on­da sülh­dən da­nış­maq müm­kün ol­ma­ya­caq. Yə­ni be­lə və­ziy­yət­də Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si is­tə­ni­lən an alov­la­na bi­lər. Bu­nun mə­su­liy­yə­ti isə, ar­tıq də­fə­lər­lə bə­yan edil­di­yi ki­mi, Er­mə­nis­ta­nın üzə­ri­nə dü­şə­cək. Eh­ti­yat­da olan pol­kov­nik Şa­ir Ra­mal­da­nov da be­lə du­rum­da mü­ha­ri­bə­nin qa­çıl­maz ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yır və bu­nun əsas gü­nah­kra­nın məhz Er­mə­nis­tan ol­du­ğu­nu qeyd edir. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, er­mə­ni­lə­rin yo­la gəl­mə­mə­si fo­nun­da tor­paq­la­rı­mı­zı an­caq güc yo­lu ilə qay­ta­ra bi­lə­rik: "Er­mə­ni­lər də hə­mi­şə söz­dən de­yil, güc­dən çə­ki­nib­lər. Azər­bay­ca­nın gü­cü isə göz qa­ba­ğın­da­dır. Si­lah­lı qüv­və­lə­rin in­ki­şa­fı və si­lah­lan­ma­sı üçün ki­fa­yət qə­dər si­lah­lar alı­nır və ar­tıq bu si­lah­lar öz sö­zü­nü de­mə­li­dir. Azər­bay­can yum­ru­ğu­nu vu­rub, iş­ğal­çı qüv­və­lə­ri tor­paq­la­rın­dan qov­ma­lı­dır. Er­mə­ni­lər o zər­bə­ni hiss et­sə­lər, öz­lə­ri ça­ğı­ra­caq­lar və doğ­ru­dan kons­truk­tiv ad­dım­lar ata­caq­lar. Bu­nun­la bə­ra­bər düş­mə­nin ha­va­dar­la­rı or­ta­ya çı­xır və müx­tə­lif ifa­də­lər səs­lən­di­rir­lər. Böl­gə­də mü­ha­ri­bə ol­ma­sı mü­əy­yən döv­lət­lə­rin ma­ra­ğın­da de­yil. Bi­lir­lər ki, mü­ha­ri­bə so­si­al prob­lem­lə­rin həl­lin­dən döv­lə­ti uzaq­laş­dı­rır. Bun­dan is­ti­fa­də edib, Azər­bay­ca­nı mü­ha­ri­bə yo­lu­na çə­kib zə­if­lət­mək is­tə­yən­lər də var. An­caq Azər­bay­can vur­du­ğu zər­bə­ni elə qur­ma­lı­dır ki, mü­ha­ri­bə uzun­müd­dət­li ol­ma­sın. Öl­kə baş­çı­sı­nın de­di­yi ki­mi, qı­sa müd­dət­də zər­bə­ni vu­rub, tor­paq­la­rı­mı­zı iş­ğal­dan azad edib, qə­lə­bə bay­ra­ğı­nı sanc­ma­lı­yıq. Baş­qa çı­xış yo­lu yox­dur".

Əs­lin­də, er­mə­ni­lər öz­lə­ri də bu ge­diş­lə mü­ha­ri­bə­nin qa­çıl­maz, Azər­bay­ca­nın isə  qı­sa za­man­da on­la­ra sərt zər­bə­lər en­dir­mək iq­ti­da­rın­da ol­du­ğu­nu eti­raf edir­lər. Mə­sə­lən, er­mə­ni po­li­to­loq An­dra­nik Mih­ran­yan eti­raf edir ki, Azər­bay­can qı­sa müd­dət­də ef­fek­tiv zər­bə­lər en­dir­mək üçün la­zı­mi güc və va­si­tə­lə­rə ma­lik­dir. O he­sab edir ki, məhz bu sə­bəb­dən Qa­ra­bağ cəb­hə­sin­də ge­niş həcm­li əmə­liy­yat­lar göz­lə­nil­mir. An­dra­nik Mih­ran­yan Qa­ra­bağ­da mü­ha­ri­bə eh­ti­ma­lı­nı bu cür də­yər­lən­di­rib: "Azər­bay­can sü­rət­li hü­cu­ma ke­çə­rək cəb­hə zo­na­sın­da irə­li­lə­yiş əl­də edə bi­lər ki, bu, müm­kün bir eh­ti­mal­dır. La­kin ge­niş həcm­li əmə­liy­yat­lar böl­gə­də heç ki­mə sərf elə­mir. Çün­ki ha­zır­da dün­ya­da Ru­si­ya­nın məş­ğul ol­du­ğu bir çox prob­lem var: Su­ri­ya böh­ra­nı, İŞİD, Uk­ray­na və sa­ir. Am­ma Azər­bay­can Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də qı­sa müd­dət­də güc va­si­tə­si­lə dö­nüş ya­ra­da bi­lər. İrə­van bu­nu müt­ləq nə­zə­rə al­ma­lı­dır".

Xa­tır­la­daq ki, bu gün­lər­də RİA "No­vos­ti" agent­li­yi­nə mü­sa­hi­bə­sin­də Azər­bay­can Pre­zi­den­ti­nin xa­ri­ci si­ya­sət mə­sə­lə­lə­ri üz­rə kö­mək­çi­si Nov­ruz Məm­mə­dov da və­ziy­yət də­yiş­mə­yə­cə­yi təq­dir­də mü­ha­ri­bə­nin is­tə­ni­lən an alov­la­na bi­lə­cə­yi­ni diq­qə­tə çat­dır­mış­dı: "Dağ­lıq Qa­ra­bağ konf­lik­ti ar­tıq 25 il­dən çox­dur ki, da­vam edir. Azər­bay­ca­nın bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yət tə­rə­fin­dən ta­nın­mış sər­həd­lə­ri­nin 20%-ini Er­mə­nis­tan iş­ğal edib. 1 mil­yon­dan çox in­san qaç­qın və məc­bu­ri köç­kün olub. La­kin nə­dən­sə konf­lik­ti don­du­rul­muş və­ziy­yə­tə gə­tir­mək cəhd­lə­ri zə­if­lə­mir. Əmin­lik­lə de­mək olar ki, konf­likt geo­si­ya­si oyun­la­rın nə­ti­cə­si­dir. Bu oyun­lar da­vam et­dik­cə, nə­ti­cə də­yiş­mə­yə­cək. Qa­ra­bağ­da don­du­rul­muş konf­likt is­tə­ni­lən an ye­ni qüv­və ilə qı­zı­şa bi­lər. Bey­nəl­xalq va­si­tə­çi­lər Azər­bay­ca­nın əra­zi bü­töv­lü­yü­nün qo­run­ma­sı­nın tə­rəf­da­rı ki­mi çı­xış edir­lər, am­ma nə­dən­sə ay­dın möv­qe tut­ma­ğa üs­tün­lük ver­mir­lər. Biz həm­sədr öl­kə­lər­dən, elə­cə də bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yət­dən konf­lik­tin əda­lət­li həl­li üçün kon­kret ad­dım­lar göz­lə­yi­rik". Be­lə­lik­lə, Azər­bay­can mə­sə­lə­ni kon­kret qo­yur və va­si­tə­çi­lə­rin qə­ti hə­rə­kə­tə keç­mə­si­ni is­tə­yir. Əks hal­da Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin hər an alov­la­na bi­lə­cə­yi­ni də açıq bə­yan edir. Mü­ha­ri­bə­nin ye­ni­dən baş­lan­ma­sı isə Er­mə­nis­tan üçün cid­di fə­sad­lar ya­rat­maq­la ya­na­şı, böl­gə­də hə­ya­ti ma­ra­ğı olan döv­lət­lər, təş­ki­lat­lar üçün də  sər­fə­li sa­yıl­mır. Bu sə­bəb­dən on­la­rın da mə­sə­lə­nin dinc müs­tə­vi­də həl­li­nin re­al­laş­ma­sı üçün qə­ti hə­rə­kə­tə keç­mə­si va­cib sa­yı­lır.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.